پرش به محتوا

نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۱ ویرایش‌ها
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۱ ویرایش‌ها
خط ۸: خط ۸:
* واژه جمهوری در لغت از جمهور به‌معنای تودۀ مردم گرفته شده است.<ref>* انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> در اصطلاح حقوق و علوم سیاسی، جمهوری به رژیمی اطلاق می‌شود که در رأس قوۀ مجریۀ آن، فرد یا افرادی انتخابی، به‌صورت موقت قرار داشته باشند و جانشینی در آن موروثی نباشد.<ref>جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیش‌نویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران.</ref> به‌نظر پژوهشگران جمهوری لزوماً به‌معنای دموکراسی نیست و می‌تواند بر انواع نظام‌های غیرسلطنتی از جمله دیکتاتوری‌های غیرموروثی نیز اطلاق شود.<ref>آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.</ref>  محققان برای جمهوری چهار عنصر اصلی را برشمرده‌اند: انتخابی‌بودن رئیس حکومت، محدود و موقت‌بودن مدت زمامداری، غیرموروثی‌بودن و مسئول‌بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران،  1389ش، ص481</ref>
* واژه جمهوری در لغت از جمهور به‌معنای تودۀ مردم گرفته شده است.<ref>* انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.</ref> در اصطلاح حقوق و علوم سیاسی، جمهوری به رژیمی اطلاق می‌شود که در رأس قوۀ مجریۀ آن، فرد یا افرادی انتخابی، به‌صورت موقت قرار داشته باشند و جانشینی در آن موروثی نباشد.<ref>جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیش‌نویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران.</ref> به‌نظر پژوهشگران جمهوری لزوماً به‌معنای دموکراسی نیست و می‌تواند بر انواع نظام‌های غیرسلطنتی از جمله دیکتاتوری‌های غیرموروثی نیز اطلاق شود.<ref>آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.</ref>  محققان برای جمهوری چهار عنصر اصلی را برشمرده‌اند: انتخابی‌بودن رئیس حکومت، محدود و موقت‌بودن مدت زمامداری، غیرموروثی‌بودن و مسئول‌بودن رئیس حکومت.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران،  1389ش، ص481</ref>
* نظام جمهوری اسلامی ایران نخستین نمونه از نظام‌های سیاسی است که پس از شکل‌گیری دولت‌های نوین، با مشخصات یک دولت ملی-سرزمینی ظهور یافته و از دو منطق متمایز پیروی می‌کند: از یک سو، منطق دولت-ملت که آن را متأثر از قواعد حاکم بر روابط بین‌الملل و الزامات یک دولت ملی در قبال مردم دارای تابعیت ایرانی می‌سازد؛ از سوی دیگر، منطق دین و اسلام انقلابی که مشروعیت و تداوم نظام را تأمین می‌کند.<ref>فاضلی‌نیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref>
* نظام جمهوری اسلامی ایران نخستین نمونه از نظام‌های سیاسی است که پس از شکل‌گیری دولت‌های نوین، با مشخصات یک دولت ملی-سرزمینی ظهور یافته و از دو منطق متمایز پیروی می‌کند: از یک سو، منطق دولت-ملت که آن را متأثر از قواعد حاکم بر روابط بین‌الملل و الزامات یک دولت ملی در قبال مردم دارای تابعیت ایرانی می‌سازد؛ از سوی دیگر، منطق دین و اسلام انقلابی که مشروعیت و تداوم نظام را تأمین می‌کند.<ref>فاضلی‌نیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.</ref>
== سازگاری با ولایت فقیه ==
محققان بر اساس عناصر چهارگانه تعریف جمهوری، حکومت ولایی پذیرفته‌شده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران با جمهوریت سازگار است. در این نظام، رهبر (ولی فقیه) مقامی انتخابی محسوب می‌شود که با انتخاب غیرمستقیم مردم برگزیده می‌گردد؛ بدین صورت که مردم نمایندگان مجلس خبرگان را انتخاب می‌کنند و آنان رهبر را برمی‌گزینند. همچنین مدت ولایت فقیه محدود به رعایت شرایط و صفات رهبری است و به محض از دست دادن شرایط، از رهبری ساقط می‌شود که این امر روح محدودیت و موقت بودن مدت ریاست را تأمین می‌کند. غیرموروثی بودن ریاست حکومت و مسئول بودن رهبر در برابر اعمال خود نیز در قانون اساسی پیش‌بینی شده است. افزون بر این، وجود مقام تعدیل‌کننده در رتبه‌ای بالاتر از رئیس‌جمهور که در برخی نظام‌های جمهوری نیز دیده می‌شود، منافاتی با جمهوریت ندارد و چنین مقامی در صورت بروز اختلاف میان پارلمان و دولت، با اختیارات قانونی خود به حل بحران می‌پردازد. بنابراین به نظر پژوهشگران، جمع میان ولایت فقیه و جمهوریت نیازمند تصرف در مبانی هیچ یک نیست و این دو با یکدیگر سازگارند.<ref>ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص484</ref>


== تاریخچه ==
== تاریخچه ==
خط ۳۳: خط ۳۰:


=== ساختار ===
=== ساختار ===
ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران بر خلاف نظریۀ کلاسیک تفکیک قوا که فاقد عامل هماهنگ‌کنندۀ فراقوه‌ای است<ref>با همین یک خط نطفه ضد شناختی را کاشتید. یعنی در نظریه تفکیک قوای کلاسیک هیچ فرا قوای وجود ندارد. تفکیک قوا در هر کشور به حسبه است. </ref>، هرم قدرت در نقطۀ رأس نظام به ولایت‌فقیه منتهی می‌شود که ضمن استقلال نسبی<ref group="دیدگاه">نسبی نسبت به همدیگر یا رهبری؟ به نظرم نسبت به همدیگر تفکیک کامل است. حتی نسبت به رهبری هم براساس چارچوب قانونی کامل است. رهبری نمی تواند به صلاحیت های دولت دخالت کند. مگر در موارد خاص و از باب ولایت. که این امر هم اولا در چارچوب قانون است و ثانیا موارد خاص در تمام کشورها به نحوی گنجانده شده است. مثلا در پاکستان ارتش وتو میکند. در آمریکا به رئیس جمهور برخی صلاحیت های خاص داده شده است. </ref> قوای سه‌گانۀ مقننه، مجریه و قضائیه وحدت و هماهنگی میان آنها را تأمین می‌کند. شورا<ref>کدام شورا؟</ref> در این ساختار نه به‌عنوان منشأ مشروعیت قوانین (که از آن خداوند و سپس ولی‌فقیه است)، بلکه به‌عنوان ابزاری برای کشف مصلحت، جلب مشارکت عمومی و آموزش سیاسی جامعه عمل می‌کند. رأی شورا هرچند می‌تواند در تصمیم‌سازی مؤثر باشد، اما قانونیت نهایی به امضای ولی‌فقیه می‌رسد. به باور صاحبنظران این رویکرد، ضمن حفظ انسجام ملی، از تمرکز قدرت مطلق و نیز از بحران‌های ناشی از نبود هماهنگی میان قوا جلوگیری کرده و نظامی متعادل و واقع‌بینانه ارائه می‌دهد.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص276-297.</ref><ref group="دیدگاه">خود را در گیر یک سره مباحث انزاعی و کلامی نکن. عناصر و سلسله مراتبط نظام جمهوری اسلامی ایران که در جامعه محقق شده و در قانون اساسی طراحی شده را بیان کن. حق شاگردی را خوب ادا می فرمایید. احسن بر شما. مطلب را به نحوی نگارش کنید که پاسخ به شبهات نباشد. بجای بیان نظریات صاحب نظران شما مصداق ها را که بیارید خود مردم به نکات مورد نظر شما می رسد. برای مثال در قانون اساسی شورای موقت اصل 111 در نظر گرفته شده است. خوب هر کسی این مطلب را بخواند متوجه میشود که هیچ وقتی خلای رهبری بوجود نمیاید. ساختار کامل معرفی نشد. صرفا به رابطه قوای سه گانه پرداخته شد. ارکان اصلی نظام را باید معرفی کنید. </ref>
ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران بر خلاف نظریۀ کلاسیک تفکیک قوا که فاقد عامل هماهنگ‌کنندۀ فراقوه‌ای است،<ref>با همین یک خط نطفه ضد شناختی را کاشتید. یعنی در نظریه تفکیک قوای کلاسیک هیچ فرا قوای وجود ندارد. تفکیک قوا در هر کشور به حسبه است. </ref> هرم قدرت در نقطۀ رأس نظام به ولایت‌فقیه منتهی می‌شود که ضمن استقلال قوای سه‌گانۀ مقننه، مجریه و قضائیه وحدت و هماهنگی میان آنها را تأمین می‌کند. مجلس شورای اسلامی در این ساختار نه به‌عنوان منشأ مشروعیت قوانین (که از آن خداوند و سپس ولی‌فقیه است)، بلکه به‌عنوان ابزاری برای کشف مصلحت، جلب مشارکت عمومی و آموزش سیاسی جامعه عمل می‌کند. رأی مجلس شورای اسلامی هرچند می‌تواند در تصمیم‌سازی مؤثر باشد، اما قانونیت نهایی به امضای ولی‌فقیه می‌رسد. به باور صاحبنظران این رویکرد، ضمن حفظ انسجام ملی، از تمرکز قدرت مطلق و نیز از بحران‌های ناشی از نبود هماهنگی میان قوا جلوگیری کرده و نظامی متعادل و واقع‌بینانه ارائه می‌دهد.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص276-297.</ref>
 
=== تفاوت با سایر جمهوری‌های اسلامی ===
در حال‌حاضر به غیر از ایران، دو کشور پاکستان و موریتانی نیز عنوان رسمی جمهوری اسلامی را در نام خود دارند. هر سه کشور اسلام را دین رسمی و شریعت را منبع قانون معرفی کرده‌اند، اما از نظر ساختار سیاسی، مذهب رسمی و نظام حکومتی تفاوت‌های اساسی دارند. ایران نظامی مبتنی بر ولایت فقیه دارد و رهبر به‌عنوان عالی‌ترین مقام سیاسی، نظارت بر قوای سه‌گانه را بر عهده دارد و شورای نگهبان انطباق قوانین با شرع را تضمین می‌کند. مذهب رسمی ایران شیعه اثنی‌عشری است.<ref group="دیدگاه">دین رسمی ایران هم اسلام است. حتما به اصل 12 قانون اساسی مراجعه شود.</ref> پاکستان دارای نظام جمهوری پارلمانی فدرال است و رییس‌جمهور در آن نقش تشریفاتی دارد. «شورای عقاید و احکام اسلامی» قوانین را با شریعت تطبیق می‌دهد و مذهب غالب آن سنی است. موریتانی دارای نظام جمهوری نیمه‌ریاستی بوده و فاقد نهاد نظارت شرعی مشابه شورای نگهبان یا اصل ولایت فقیه می‌باشد و مذهب سنی مالکی در آن حاکم است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7 «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.]</ref><ref group="دیدگاه">هم در ساختار و هم در مقایسه به نقش مردم اصلا پرداخته نشده است. </ref>
 
=== تفاوت با سایر جمهوری‌ها ===
در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی، جمهوری به‌همان معنای رایج انتخابی‌بودن، غیرموروثی‌بودن و نقش مردم در تعیین سرنوشت، است. آنچه جمهوری اسلامی را از جمهوری‌های صرف متمایز می‌سازد، افزودن قید اسلامی است که به محتوای نظام اشاره دارد. در نظام جمهوری اسلامی، بر خلاف جمهوری‌های سکولار، قوانین باید بر اساس موازین اسلامی باشد<ref group="دیدگاه">جایگاه رهبری فراموش شده است. همچنین بحث مقبولیت و مشروعیت مردم</ref>، نهادی از فقها بر انطباق قوانین با شرع نظارت می‌کند و هدف حکومت، افزون بر رفاه مادی، تهذیب اخلاق و کمال معنوی انسان است. از این رو، در نظام جمهوری اسلامی شکل حکومت همانند دیگر جمهوری‌ها است، اما محتوا و اهداف آن الگویی متمایز ارائه می‌دهد.<ref group="دیدگاه">حضرت ایت‌الله خامنه‌ای شهید مطالب بسیار خوبی در این زمینه دارد که باید به آنه مراجعه شود</ref>
 
=== تفاوت با لیبرال دموکراسی<ref group="دیدگاه">مقصود از جمهوری بالا کدام جمهوری ها است که غیر از جمهوری اسلامی و لیبرال دموکراسی باشد؟ شما جمهوری اسلامی ایران را با جمهوری اسلامی های دیگر مقایسه کردید و بعد سایر جمهوری ها را آوردید. و بعد هم لیبرال دموکراسی. این سایرین کدام ها است؟</ref> ===
در نظام جمهوری اسلامی ایران، [[مردم‌سالاری دینی]] مبتنی بر خدامحوری است و مشروعیت حکومت دو رکن «حقانیت الهی» (اجرای احکام شرع) و «مقبولیت مردمی» (رضایت مردم) دارد. در مقابل، لیبرال دموکراسی مبتنی بر انسان‌مداری است و منبع مشروعیت را صرفاً خواست اکثریت می‌داند. در مردم‌سالاری دینی، قانون‌گذاری از آن خدا است<ref group="دیدگاه">پس مجلس برای چیست؟ مصوبات دولت چست؟</ref> و مردم در چارچوب شرع نقش تعیین‌کننده دارند؛ آزادی در حدود شرع و مصلحت عمومی تعریف می‌شود و هدف حکومت، هدایت اجتماعی و کمال معنوی انسان است<ref group="دیدگاه">به امور مادی و دنیوی کاری ندارد؟ به نظرم خود را وارد مباحث کلامی نکنید. نگاه اجتماعی اتخاذ کنید. جمهوری اسلامی هم به امور دنیوی توجه دارد و هم اخروی منتها اهداف دارای مراتب است. </ref>. در لیبرال دموکراسی، عقل جمعی<ref group="دیدگاه">در جمهوری اسلامی عقل جمعی پذیرفته شده نیست؟ مجلس برای چیست؟ عقلانیت جمعی که علامه طباطبایی مطرح کرده چیست؟ اساسا عقل پس برای چیست؟</ref> منبع قانون‌گذاری، آزادی نامحدود فردی<ref group="دیدگاه">شما به این باور دارید؟ حتی خود شان می گویند همه آزادند تا آنجا که آزادی دیگران محدود نشود. پس آزادی نامحدود نیست. </ref> و هدف حکومت، رفاه مادی فردی<ref group="دیدگاه">در جمهوری اسلامی این هدف وجود ندارد؟</ref> است. نظارت بر قوانین در جمهوری اسلامی توسط شورای نگهبان<ref group="دیدگاه">مرحله وضع یا اجرا؟ </ref> با ضمانت شرعی انجام می‌شود، در حالی که در لیبرال دموکراسی این نظارت بدون ضمانت شرعی است. جمهوری اسلامی ضمن توجه به حقوق فردی، مسئولیت هدایت معنوی جامعه<ref group="دیدگاه">در این گزاره تأکید بر هدایت معنوی است یا جامعه در برابر فرد؟ عبارت مبهم است</ref> را نیز بر عهده دارد<ref group="دیدگاه">به منابع بشتر مراجعه شود.</ref>.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=17048 «بررسی تطبیقی نظریه‌های «لیبرال دموکراسی» و «مردم‌سالاری دینی» از منظر امام خمینی(ره)»، وب‌سایت دیگران؛] [https://ensani.ir/file/download/article/20120504170444-9018-11.pdf عیوضی، «مقایسه مردم سالاری دینی و لیبرال دموکراسی»، 1389ش، ص295-308.]
</ref>
== مبانی مشروعیت نظام جمهوری اسلامی<ref group="دیدگاه">به نظرم اینجا بین مبانی نظری ولایت فقیه و مشروعیت نظام جمهوری اسلامی خلط است. بحث این است که مشروعیت در نظام جمهوری اسلامی الهی و مردمی است. این بحث در اینجا موضوعیت دارد. باز هم تأمل شود. </ref> ==
 
# '''عقلی: ب'''ه باور صاحب‌نظران اسلامی نظام جمهوری اسلامی بر پایه عقلانیتی استوار است که در چارچوب شرع تعریف می‌شود. از منظر فقیهانی چون سید حسین طباطبایی بروجردی و سید روح‌الله خمینی، پذیرش اصل ولایت فقیه مبتنی بر استدلال عقلانی «لزوم اداره جامعه در زمان غیبت» و «بقای احکام الهی تا قیامت» است. به باور آنها، دین اسلام دینی سیاسی-اجتماعی است و احکام آن افزون بر عبادات، تدبیر اجتماع و تأمین سعادت دنیوی و اخروی را در بر دارد؛ از این رو، تشکیل حکومت برای پاسداری از قوانین الهی و جلوگیری از هرج و مرج، ضرورتی عقلی محسوب می‌شود. همچنین، عقل سلیم اقتضا می‌کند که حاکم جامعه اسلامی دارای علم به قانون (فقاهت)، عدالت و شایستگی رهبری باشد تا بتواند احکام و ارزش‌های اسلامی را در جامعه پیاده و از تضییع حقوق مردم جلوگیری کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/54320/%D8%AF%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%B9%D9%82%D9%84%DB%8C-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D9%88%D8%AC%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C مقیمی حاجی، «دلایل عقلی ولایت فقیه از نگاه آیت‌الله‌العظمی بروجردی و امام خمینی»، مجلۀ حضور، شمارۀ 54، 1384ش، در پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
# '''دینی:''' از منظر پژوهشگران دینی، اساسی‌ترین خاستگاه جمهوری اسلامی<ref>خواستگاه غیر از مشروعیت است</ref>، قرآن و سنت است؛ اصولی چون اقامۀ قسط و عدل، اجتناب از طاغوت، امر به معروف و نهی از منکر، و تعیین «اولی الامر» از پایه‌های وحیانی این نظام به شمار می‌روند. به باور ایشان، روایات متعددی شرط تحقق حکومت دینی را رضایت و اقبال عمومی مردم دانسته و سیره معصومین نیز نشان می‌دهد که هرگز خود را بر مردم تحمیل نمی‌کردند. همچنین نظریه «ولایت فقیه» برگرفته از ادله نقلی (چون مقبوله عمر بن حنظله) و فقه شیعی است که به اعتقاد پژوهشگران، مشروعیت نظام را در عصر غیبت به فقیه جامع‌الشرایط به‌عنوان امین شریعت واگذار می‌کند، مشروط به رضایت آگاهانۀ مردم.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-dialog?id=29335 «سه برهان برای اثبات دینی بودن جمهوریت»، وب‌سایت دیگران.]</ref>
 
== قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
قانون اساسی نظام جمهوری اسلامی ایران، مجموعه قوانین و مقرراتی<ref group="دیدگاه">بنده مؤمن خدا این چه حرفی است؟!!! قانون اساسی یک قانون است نه مجموعه قوانین!!! مقررات در اصطلاح رسمی حتی پایین تر از قانون فرعی است که مجلس تصویب میکند. علیکم به دقت دقت دقت</ref> است که ساختار، اهداف، آرمان‌ها و اصول حاکم بر نظام را مشخص می‌سازد. این قانون که با آموزه‌های تشیع آمیخته و مبتنی بر رأی مردم است، در ۲۴ آبان ۱۳۵۸ش توسط مجلس خبرگان قانون اساسی تدوین و در آذر همان سال با همه‌پرسی به تصویب رسید و در ۱۳۶۸ش بازنگری شد. قانون اساسی ایران از چهارده فصل و ۱۷۷ اصل تشکیل شده؛ در فصل نخست آن به مبانی و اصول کلی ازجمله جمهوری اسلامی‌ بودن حکومت، مبتنی‌بودن نظام بر باورهای اسلامی و شیعی و تعیین ولی فقیه به‌عنوان رهبری جامعه اشاره شده است.<ref>نظرپور، آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۱ش، ص9-20.</ref> این متن به زبان‌های متعددی ترجمه شده<ref>متن کامل قانون اساسی، ۱۳۸۸ش، مقدمه ناشر، ص۱۱.</ref> و چند  شرح بر آن از جمله «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»و «آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، نگاشته شده است.<ref>[https://www.gisoom.com/book/1738353/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وب‌سایت گیسوم؛] [https://www.gisoom.com/book/11761242/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/ «آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت گیسوم.]</ref><ref group="دیدگاه">به نظرم این مدخل جداگانه است و لازم نیست که به آن اینجا پرداخت شود. باز هم تأمل بفرمایید</ref>
 
== اهداف نظام جمهوری اسلامی ==
 
* استقرار حکومتی مبتنی بر ایمان و موازین اسلامی؛<ref group="دیدگاه">اهدف نظام اسلامی در پایان اصل دوم آمده است. چنین ادرس دادن اشتباه است. ضمن اینکه در فصل اول قانون اسساسی مطالب بسیار ارزشمند در مورد جمهوری اسلامی آمده ست که در این مقاله اصلا استفاده نشده است. </ref><ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133613 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل اول: اصول کلی - اصل ۱ الی ۱۴»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>
* ایجاد تمدن اسلامی به‌عنوان فضایی برای رشد مادی و معنوی انسان و رسیدن به غایات مطلوب الهی؛<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=1194 «اهداف نظام جمهوری اسلامی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref>
* تحقق قسط، عدل، استقلال سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی همراه با همبستگی ملی؛<ref group="دیدگاه">این مطلب در پایان اصل دوم قانون اساسی آمده است. در واقع اهداف همین ها است. در اول فصل سوم دولت جمهوری اسلامی را به تأمین اهداف مندرج در اصل دوم مکلف میکند. </ref>
* اداره امور کشور از طریق اتکاء به آرای عمومی، انتخابات و همه‌پرسی؛<ref group="دیدگاه">این هدف نیست. مکانیزم کار است</ref>
* تشکیل شوراها به‌عنوان ارکان تصمیم‌گیری و اداره امور؛
* نهادینه‌سازی امر به معروف و نهی از منکر به‌عنوان وظیفه‌ای همگانی و متقابل؛
* حفظ آزادی، استقلال، وحدت و تمامیت ارضی به‌صورت تفکیک‌ناپذیر؛
* پاسداری از قداست خانواده به‌عنوان واحد بنیادی جامعه؛
* تحقق وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام و رعایت اخلاق حسنه و قسط اسلامی نسبت به غیرمسلمانانی که بر ضد اسلام و نظام توطئه نکنند؛<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133613 «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل اول: اصول کلی - اصل ۱ الی ۱۴»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> <ref group="دیدگاه">هیچ کدام هدف نیست. اینها وظایف و مکلفیت ها است</ref>
 
== کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران<ref group="دیدگاه">این هم یک مدخل جداگانه است. نمی دانم چقدر درست است که اینجا با این تفصیل بیاید. کارکردها و کارویژه ها اگر بحث شود جا دارد.</ref> ==
پژوهشگران کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را بر اساس اهداف و شاخص‌های درونی آن ارزیابی کرده و نشانه‌های زیر را به‌عنوان جلوه‌های کارآمدی این نظام برشمرده‌اند:
 
* بقای نظام علی‌رغم هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران،<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref> [[جنگ دوازه روزه|جنگ دوازده روزه]]،<ref>[https://www.shabestan.news/news/1845200/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%DB%B1%DB%B2-%D8%B1%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%D8%B4%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88%D9%84%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87 «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان.]</ref> [[جنگ رمضان|جنگ رمضان،]]<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6797790/%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AA%D8%AD%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A2%D9%85%D8%AF%DB%8C-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%88%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D9%85 «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر.]</ref> تحریم‌های فراگیر، ترورهای گسترده و چندین رویداد داخلی؛
* ایجاد انسجام ملی و جلوگیری از فروپاشی در جامعه‌ای با تنوع قومی و مذهبی؛
* احیای ارزش‌های دینی و حاکمیت شرع در عرصه عمومی جامعه؛
* دستیابی به خودباوری و خودکفایی در فناوری‌های هسته‌ای، موشکی، پزشکی و صنعتی؛
* تبدیل‌شدن ایران به الگویی برای جنبش‌های بیداری اسلامی در منطقه و جهان؛
* وجود ضمانت اجرایی درونی (باور مردمی به وجوب شرعی اطاعت از قانون) در کنار ضمانت‌های بیرونی؛
* ایفای نقش [[ولایت فقیه]] به‌عنوان نقطه وحدت‌بخش و هماهنگ‌کنندۀ قوای سه‌گانه در شرایط بحرانی.<ref>مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص405-416.</ref>
== حقوق و آزادی‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران ==
 
=== ادیان و مذاهب<ref group="دیدگاه">این عنوان از ذیل حقوق و آزادی ها خارج شود. مستقل بیاید. چون ویژگی نظام است. </ref> ===
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری بوده و این اصل الی الابد غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه (ازدواج، طلاق، ارث و وصیت) و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمیت دارند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.<ref>هاشمی‌، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران‌۱۳۷۴ش‌، ج‌۱، ص‌۱۶۱-۱۶۶.</ref>
 
=== انتخابات و مردم ===
انتخابات و نقش مردم در جمهوری اسلامی ایران، چهار انتخابات اصلی شامل ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی، شوراهای شهر و روستا (هر چهار سال) و مجلس خبرگان رهبری (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار می‌شود. ورود به رقابت‌ها نیازمند احراز صلاحیت نامزدها توسط نهادهای نظارتی است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.] </ref>
 
پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه می‌کنند:
 
* '''تأسیسی:''' نقش عمومی در پایه‌گذاری و استقرار نظام.
* '''قانون‌گذاری:''' مشارکت مستقیم (همه‌پرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
* '''نظارتی:''' نظارت مستمر بر حاکمیت به‌صورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوری و مرتضوی‌نژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref>
 
=== احزاب و گروه‌های سیاسی ===
در نظام جمهوری اسلامی ایران، احزاب و گروه‌های سیاسی دارای پروانه فعالیت معتبر، موظف به برگزاری مجامع عمومی و تشکیل ارکان خود بر اساس اساسنامه و نصاب قانونی هستند. بر اساس آخرین اعلام ستاد انتخابات کشور، فهرست احزاب و گروه‌های سیاسی قانونی و فعال شامل ۷۴ حزب ملی، ۳۱ حزب استانی و ۲۱ جبهه و ائتلاف سیاسی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85393420/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، سه جریان اصلی اصول‌گرایان (با زیرشاخه‌هایی نظیر سنتی‌ها، نواصول‌گرایان، جبهه پیشرفت و رفاه و جبهۀ پایداری)، اصلاح‌طلبان (مشتمل بر سه طیف در شورای عالی جبهه اصلاح‌طلبان) و مستقلین/اعتدال‌گرایان حضور و اثرگذاری در عرصۀ سیاسی و انتخابات داشته و کاندیداهای خود را معرفی می‌کنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/469385/-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 « طبقه‌بندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا.]</ref><ref group="دیدگاه">لازم نیست که وارد جزئیات احزاب شوید. ولی در عوض به حقوق اساسی مردم که در هر نظامی مهم است و در قانون اساسی هم آمده است اشاره نکردید</ref>


== ارکان  نظام جمهوری اسلامی ایران<ref group="دیدگاه">این درواقع همان بحث ساختار است. همانجا بیاید. لازم نیست که به اعضا و وظایف هر کدام به تفصیل پرداخته شود. چون هر کدام مدخل جداگانه است. به دلیل مقاله را طویل نسازید. </ref> ==
== ارکان  نظام جمهوری اسلامی ایران ==
{| class="wikitable"
{| class="wikitable"
!'''رکن'''
!'''رکن'''
خط ۱۵۹: خط ۱۰۰:
|تعیین سیاست‌های دفاعی-امنیتی کشور، هماهنگی فعالیت‌های سیاسی، اطلاعاتی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط با امنیت ملی، بهره‌گیری از امکانات کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|تعیین سیاست‌های دفاعی-امنیتی کشور، هماهنگی فعالیت‌های سیاسی، اطلاعاتی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط با امنیت ملی، بهره‌گیری از امکانات کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>
|}
|}
=== تفاوت با سایر جمهوری‌های اسلامی ===
در حال‌حاضر به غیر از ایران، دو کشور پاکستان و موریتانی نیز عنوان رسمی جمهوری اسلامی را در نام خود دارند. هر سه کشور اسلام را دین رسمی و شریعت را منبع قانون معرفی کرده‌اند، اما از نظر ساختار سیاسی، مذهب رسمی و نظام حکومتی تفاوت‌های اساسی دارند. ایران نظامی مبتنی بر ولایت فقیه دارد و رهبر به‌عنوان عالی‌ترین مقام سیاسی، نظارت بر قوای سه‌گانه را بر عهده دارد و شورای نگهبان انطباق قوانین با شرع را تضمین می‌کند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7 «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.]</ref> دین رسمی ایران اسلام و مذهب رسمی ایران شیعه اثنی‌عشری است. <ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص47.</ref>پاکستان دارای نظام جمهوری پارلمانی فدرال است و رییس‌جمهور در آن نقش تشریفاتی دارد. «شورای عقاید و احکام اسلامی» قوانین را با شریعت تطبیق می‌دهد و مذهب غالب آن سنی است. موریتانی دارای نظام جمهوری نیمه‌ریاستی بوده و فاقد نهاد نظارت شرعی مشابه شورای نگهبان یا اصل ولایت فقیه می‌باشد و مذهب سنی مالکی در آن حاکم است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1308116/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%85 «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛] [https://www.titrebartar.com/fa/news/332851/%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7 «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.]</ref>
=== تفاوت با سایر جمهوری‌ها ===
در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی، جمهوری به‌همان معنای رایج انتخابی‌بودن، غیرموروثی‌بودن و نقش مردم در تعیین سرنوشت، است. آنچه جمهوری اسلامی را از جمهوری‌های صرف متمایز می‌سازد، افزودن قید اسلامی است که به محتوای نظام اشاره دارد. در نظام جمهوری اسلامی، بر خلاف جمهوری‌های سکولار، قوانین باید بر اساس موازین اسلامی باشد، رهبری به‌عنوان مجتهد جامع‌الشرایط در هرم قدرت قرار دارد، نهادی از فقها بر انطباق قوانین با شرع نظارت می‌کند و هدف حکومت، افزون بر رفاه مادی، تهذیب اخلاق و کمال معنوی انسان است. از این رو، در نظام جمهوری اسلامی شکل حکومت همانند دیگر جمهوری‌ها است، اما محتوا و اهداف آن الگویی متمایز ارائه می‌دهد.
از دیگر تفاوت‌های بنیادین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: استکبارستیزی و عدم پذیرش سلطه بیگانگان در مقابل انفعال جمهوری‌های صرف در برابر نظام سلطه، وحدت دین و سیاست در مقابل جدایی دین از سیاست، توجه ویژه به مستضعفان و طبقات محروم در مقابل بی‌تفاوتی طبقاتی، و حاکمیت ارزش‌های الهی و اخلاقی در عرصه حکمرانی در مقابل سکولاریسم و بی‌توجهی به معنویت
== دین و مذهب رسمی ==
به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری بوده و این اصل الی الابد غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه (ازدواج، طلاق، ارث و وصیت) و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمیت دارند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/content/iran_constitution «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.<ref>هاشمی‌، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران‌۱۳۷۴ش‌، ج‌۱، ص‌۱۶۱-۱۶۶.</ref>
== حقوق و آزادی‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران ==
=== انتخابات و مردم ===
انتخابات و نقش مردم در جمهوری اسلامی ایران، چهار انتخابات اصلی شامل ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی، شوراهای شهر و روستا (هر چهار سال) و مجلس خبرگان رهبری (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار می‌شود. ورود به رقابت‌ها نیازمند احراز صلاحیت نامزدها توسط نهادهای نظارتی است.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/tags/448/1/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.] </ref>
پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه می‌کنند:
* '''تأسیسی:''' نقش عمومی در پایه‌گذاری و استقرار نظام.
* '''قانون‌گذاری:''' مشارکت مستقیم (همه‌پرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
* '''نظارتی:''' نظارت مستمر بر حاکمیت به‌صورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2301547/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 نوری و مرتضوی‌نژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.]</ref>
=== احزاب و گروه‌های سیاسی ===
در نظام جمهوری اسلامی ایران، احزاب و گروه‌های سیاسی دارای پروانه فعالیت معتبر، موظف به برگزاری مجامع عمومی و تشکیل ارکان خود بر اساس اساسنامه و نصاب قانونی هستند. بر اساس آخرین اعلام ستاد انتخابات کشور، فهرست احزاب و گروه‌های سیاسی قانونی و فعال شامل ۷۴ حزب ملی، ۳۱ حزب استانی و ۲۱ جبهه و ائتلاف سیاسی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85393420/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AD%D8%B2%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%DA%AF%D8%B1%D9%88%D9%87%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%82%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> در این میان، سه جریان اصلی اصول‌گرایان (با زیرشاخه‌هایی نظیر سنتی‌ها، نواصول‌گرایان، جبهه پیشرفت و رفاه و جبهۀ پایداری)، اصلاح‌طلبان (مشتمل بر سه طیف در شورای عالی جبهه اصلاح‌طلبان) و مستقلین/اعتدال‌گرایان حضور و اثرگذاری در عرصۀ سیاسی و انتخابات داشته و کاندیداهای خود را معرفی می‌کنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/469385/-%D8%B7%D8%A8%D9%82%D9%87%E2%80%8C%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%87-%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 « طبقه‌بندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا.]</ref><ref group="دیدگاه">لازم نیست که وارد جزئیات احزاب شوید. ولی در عوض به حقوق اساسی مردم که در هر نظامی مهم است و در قانون اساسی هم آمده است اشاره نکردید</ref>


== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
خط ۱۶۴: خط ۱۲۹:


بر اساس همین اصول، از میان بیش از ۱۹۰ کشور جهان، اکثریت آنها روابط متقابل و معمولی با نظام جمهوری اسلامی ایران دارند، اما تعداد از کشورها از جمله ایالات متحدۀ آمریکا و برخی متحدان غربی آن،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref> صهیونیسم بین‌المللی و رسانه‌های وابسته به آنها<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4491 «دشمنان نظام»، وب‌سایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref> به‌طور جدی با نظام جمهوری اسلامی مخالفت می‌ورزند. بر اساس تحلیل‌های موجود، علت اصلی این دشمنی نه موضوعاتی مانند پروندۀ هسته‌ای یا مسائل حقوق بشر، بلکه خود مدل «جمهوری اسلامی» به‌عنوان الگویی نوین از حکومت مردم‌سالاری دینی است که توانسته در دوران مدرن بازتولید شود و موج‌های بیداری در جهان اسلام ایجاد کند. از دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی، جریان استکبار با اسلام، استقلال‌طلبی، عدالت‌خواهی و پیشرفت ایران مخالف است. از نظر آنها نظام جمهوری اسلامی با به چالش‌کشیدن فرهنگ غربی و تأثیرگذاری بر جنبش‌های آزادی‌بخش، به تهدیدی راهبردی برای نظام سلطه تبدیل شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref><ref group="دیدگاه">قائد شهید در این زمینه حرف زیاد دارد. همانها ارجاع داده شود. نگاه تمدنی در سیاست خارجی هم بیاید. مبنای تعامل با کشورها صرفا منافع و قدرت نیست بلکه مسایل تمدنی و ارزشی است</ref>
بر اساس همین اصول، از میان بیش از ۱۹۰ کشور جهان، اکثریت آنها روابط متقابل و معمولی با نظام جمهوری اسلامی ایران دارند، اما تعداد از کشورها از جمله ایالات متحدۀ آمریکا و برخی متحدان غربی آن،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref> صهیونیسم بین‌المللی و رسانه‌های وابسته به آنها<ref>[https://farsi.khamenei.ir/newspart-index?tid=4491 «دشمنان نظام»، وب‌سایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.]</ref> به‌طور جدی با نظام جمهوری اسلامی مخالفت می‌ورزند. بر اساس تحلیل‌های موجود، علت اصلی این دشمنی نه موضوعاتی مانند پروندۀ هسته‌ای یا مسائل حقوق بشر، بلکه خود مدل «جمهوری اسلامی» به‌عنوان الگویی نوین از حکومت مردم‌سالاری دینی است که توانسته در دوران مدرن بازتولید شود و موج‌های بیداری در جهان اسلام ایجاد کند. از دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی، جریان استکبار با اسلام، استقلال‌طلبی، عدالت‌خواهی و پیشرفت ایران مخالف است. از نظر آنها نظام جمهوری اسلامی با به چالش‌کشیدن فرهنگ غربی و تأثیرگذاری بر جنبش‌های آزادی‌بخش، به تهدیدی راهبردی برای نظام سلطه تبدیل شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref><ref group="دیدگاه">قائد شهید در این زمینه حرف زیاد دارد. همانها ارجاع داده شود. نگاه تمدنی در سیاست خارجی هم بیاید. مبنای تعامل با کشورها صرفا منافع و قدرت نیست بلکه مسایل تمدنی و ارزشی است</ref>
== اپوزیسیون نظام جمهوری اسلامی ایران<ref group="دیدگاه">به نظر می رسد که این عنوان خارج از موضوع باشد. مدخل مستقل است. اگر اپوزیسیون را بیاریم باید جریان های داخل نظام را هم بیاریم. بحث نظام جمهوری اسلامی ایران است. خود نظام معرفی شود. دوستان و دشمنان خارج از این مدخل است.</ref> ==
اپوزیسیون نظام جمهوری اسلامی ایران سابقه‌ای همزاد با تأسیس این نظام دارد و تاکنون نزدیک به ۳۶ گروه با هدف براندازی جمهوری اسلامی اعلام موجودیت کرده‌اند. به نظر پژوهشگران اکثریت قاطع گروه‌های آن پیرو یا متأثر از اندیشه‌های مارکسیستی-کمونیستی و با انشعابات متعدد داخلی مواجه بوده‌اند. قدیمی‌ترین این گروه‌ها عبارتند از حزب دموکرات کردستان ایران (۱۳۲۴ش)، سازمان مجاهدین خلق (۱۳۴۴ش) و کومله (۱۳۴۲ش).<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/611191-%D8%BA%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref> برخی از این گروه‌ها از جمله مجاهدین خلق با انجام عملیات‌های تروریستی متعدد در سال‌های نخستین پس از پیروزی انقلاب، به مقابله مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی پرداخته‌اند و چهره‌های سرشناس نظام از جمله [[سید محمد حسین بهشتی|سید محمد حسینی بهشتی]]، [[محمدعلی رجایی]] را ترور کرده‌ است.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/9879/%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DB%B4%DB%B5-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> بر اساس تحلیل‌ها، در حال‌حاضر اکثریت اعضای این گروه‌ها در خارج از کشور زندگی می‌کنند و فعالیت آنان بیشتر به صدور بیانیه، برگزاری کنگره و گاه اقدامات تروریستی خلاصه می‌شود. گروه‌های مسلح کرد نیز بر اثر توافق امنیتی ایران و عراق (۱۴۰۲ش) خلع سلاح شده و مقر خود را از نزدیکی مرز ایران از دست داده‌اند. مجاهدین خلق نیز پس از اخراج از فرانسه، عراق و آلبانی، در حال‌حاضر در تکاپوی یافتن کشوری جدید برای اسکان است. در دهۀ نود نیز گروه‌های تازه‌تأسیسی مانند «شورای ملی تصمیم ایران» با شعار گذار از جمهوری اسلامی و «فرشگرد» با محوریت رضا پهلوی شکل گرفته‌اند.<ref>[https://www.eghtesadnews.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-57/611191-%D8%BA%D8%B1%D9%88%D8%A8-%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B3%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.]</ref>رضا پهلوی در جریان [[اغتشاشات دی ۱۴۰۴]]<nowiki/>ش با صدور فراخوان، به تشدید خشونت‌ها و تبدیل تجمعات اعتراضی به درگیری‌های مسلحانه دامن زد.<ref>[[نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟|«نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟»، خبرگزاری مهر.]]</ref>


== دستاوردها و چالش‌های نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== دستاوردها و چالش‌های نظام جمهوری اسلامی ایران ==
خط ۱۷۴: خط ۱۳۶:


=== چالش‌ها و نارضایتی‌ها ===
=== چالش‌ها و نارضایتی‌ها ===
در مقابل، برخی پژوهشگران و نهادهای تحلیلی بر مشکلات و نارضایتی‌های قابل توجهی اشاره دارند. به گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، درصد فقرا از ۳۰درصد در  ۱۴۰۰ش به ۳۶درصد در سال ۱۴۰۳ش افزایش یافته و حدود ۵/۸ میلیون نفر به جمعیت فقیران اضافه شده است. به گفته تحلیلگران، حداقل دستمزد کارگران همواره از نرخ تورم مزمن (بیش از ۳۰درصد در دهه اخیر) عقب مانده و پدیده «شاغلین فقیر» ظهور کرده است. همچنین جمعیت حاشیه‌نشینان از ۱۰ میلیون نفر در سال ۱۳۹۵ش به ۱۴ میلیون نفر در سال ۱۴۰۰ش رسیده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/938927/%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.]</ref> بر اساس برخی نظرسنجی‌ها، ۸۵<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/%D9%A8%D9%A5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref> تا ۹۲درصد<ref>[https://fararu.com/fa/news/938927/%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.]</ref> مردم به نحوی اظهار نارضایتی کرده‌اند و مهم‌ترین مشکلات عنوان‌شده، مسائل اقتصادی (فقر، بیکاری، گرانی، نابرابری و تبعیض) بوده است. تحلیلگران علل ساختاری این مشکلات را شامل تحریم‌های بین‌المللی، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیت‌های اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته‌اند. برخی نیز بر لزوم گفت‌وگوی دولت با معترضان و بازنگری در سیاست‌های داخلی و خارجی برای کاهش نارضایتی‌ها تأکید کرده‌اند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/%D9%A8%D9%A5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref><ref group="دیدگاه">این چالش ها مربوط به نظام است و یا مربوط به دولت ها؟ زمانی می توانیم این چالش ها را پای نظام جمهوری اسلامی بگذاریم که صد در صد کشور مطابق ارزشها و آرمان های نظام جمهوری اسلامی اداره شود. در حالیکه اداره کشور براساس الگویهای نیولیبرال است و حتی به فرمایشات رهبری خیلی وقت ها توجه نمی شود. بنابراین نباید کارکردهای و ناکارکردهای دولت ها را به پای نظام جمهوری اسلامی نوشت. </ref>
در مقابل، برخی پژوهشگران و نهادهای تحلیلی بر مشکلات و نارضایتی‌های قابل توجهی اشاره دارند. به گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، درصد فقرا از ۳۰درصد در  ۱۴۰۰ش به ۳۶درصد در سال ۱۴۰۳ش افزایش یافته و حدود ۵/۸ میلیون نفر به جمعیت فقیران اضافه شده است. به گفته تحلیلگران، حداقل دستمزد کارگران همواره از نرخ تورم مزمن (بیش از ۳۰درصد در دهه اخیر) عقب مانده و پدیده «شاغلین فقیر» ظهور کرده است. همچنین جمعیت حاشیه‌نشینان از ۱۰ میلیون نفر در سال ۱۳۹۵ش به ۱۴ میلیون نفر در سال ۱۴۰۰ش رسیده است.<ref>[https://fararu.com/fa/news/938927/%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.]</ref> بر اساس برخی نظرسنجی‌ها، ۸۵<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/%D9%A8%D9%A5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref> تا ۹۲درصد<ref>[https://fararu.com/fa/news/938927/%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%86%D9%88%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%D8%B8%D9%87%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%B6%D8%A7%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D9%86%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%81%D9%82%DB%8C%D8%B1%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.]</ref> مردم به نحوی اظهار نارضایتی کرده‌اند و مهم‌ترین مشکلات عنوان‌شده، مسائل اقتصادی (فقر، بیکاری، گرانی، نابرابری و تبعیض) بوده است. تحلیلگران علل ساختاری این مشکلات را شامل تحریم‌های بین‌المللی، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیت‌های اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته‌اند. برخی نیز بر لزوم گفت‌وگوی دولت با معترضان و بازنگری در سیاست‌های داخلی و خارجی برای کاهش نارضایتی‌ها تأکید کرده‌اند.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/704354/%D9%A8%D9%A5-%D8%AF%D8%B1%D8%B5%D8%AF-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%B6%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D9%86%D8%B8%D8%A7%D9%85-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA%DB%8C-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>
== روز جمهوری اسلامی ==
== روز جمهوری اسلامی ==
۱۲ فروردین به‌دلیل برگزاری همه‌پرسی تعیین‌کنندۀ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع  مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، به‌عنوان «روز جمهوری اسلامی ایران» نام‌گذاری شده است. دربارۀ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتاب‌های «انتخاب صالحان» اثر سید علی خامنه‌ای، «با چشم باز: ۱۲ فروردین» اثر سعید زاهدی و نیز فیلم‌هایی به‌نام‌های: «معنای 12 فروردین به روایت آیت‌الله خامنه‌ای»، «12 فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران»، «رأی‌گیری رفراندوم 12 فروردین»، «روز رأی‌دادن امام در روز 12 فروردین 58» و «12 فروردین؛ نماد آزادیخواه».<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%DB%B1%DB%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%AF%D9%81-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9%DB%8C «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار‌ جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وب‌سایت جهان‌ نیوز.]</ref>
۱۲ فروردین به‌دلیل برگزاری همه‌پرسی تعیین‌کنندۀ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع  مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، به‌عنوان «روز جمهوری اسلامی ایران» نام‌گذاری شده است. دربارۀ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتاب‌های «انتخاب صالحان» اثر سید علی خامنه‌ای، «با چشم باز: ۱۲ فروردین» اثر سعید زاهدی و نیز فیلم‌هایی به‌نام‌های: «معنای 12 فروردین به روایت آیت‌الله خامنه‌ای»، «12 فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران»، «رأی‌گیری رفراندوم 12 فروردین»، «روز رأی‌دادن امام در روز 12 فروردین 58» و «12 فروردین؛ نماد آزادیخواه».<ref>[https://www.jahannews.com/news/758741/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%DB%B1%DB%B2-%D9%81%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%87%D8%AF%D9%81-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%B4%D8%B9%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B1%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%88%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A6%D9%88-%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C%DA%A9%DB%8C «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار‌ جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وب‌سایت جهان‌ نیوز.]</ref>

نسخهٔ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۱۰

نظام جمهوری اسلامی ایران؛ ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریۀ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا.

نظام جمهوری اسلامی ایران، ساختار سیاسی-اجتماعی حاکم بر کشور است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ش و تأیید در همه‌پرسی، شکل گرفت. این نظام بر نظریۀ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا استوار است. واژۀ جمهوری بیانگر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود و واژه اسلامی نشان‌دهندۀ چهارچوب ارزشی و التزام به احکام شرع است. قانون اساسی کشور، تشیع اثنی‌عشری را مذهب رسمی و اقلیت‌های زرتشتی، کلیمی و مسیحی را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام شامل رهبری به‌عنوان عالی‌ترین مقام، قوای سه‌گانه (مقننه، مجریه و قضائیه)، نهادهای ناظری چون شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت نظام، نیروهای مسلح، سازمان صداوسیما، شوراهای محلی و شورای عالی امنیت ملی است. مردم در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظاری دارند. پایه‌های اساسی نظام بر ایمان به خدا، وحی، معاد، عدل، امامت و کرامت انسانی قرار دارد و وظایف کلی آن شامل گسترش عدالت، آزادی‌های مشروع، استقلال، رفع تبعیض، خودکفایی و تنظیم سیاست خارجی بر مبنای نفی سلطه‌پذیری و حمایت از مسلمانان است. جمهوری اسلامی ایران با لیبرال دموکراسی در منابع مشروعیت و قانون‌گذاری، نقش دین، محدودیت آزادی، انسان‌شناسی، هدف حکومت و نظارت شرعی تفاوت اساسی دارد. همچنین، این نظام از حیث ساختار سیاسی و مذهب رسمی با سایر جمهوری‌های اسلامی مانند پاکستان و موریتانی متمایز است.

مفهوم‌شناسی

  • نظام، واژۀ عربی بوده و در معنای لغوی، به نظم، آراستگی، سامان و واسطه‌ای که باعث استواری و قوام یک چیز می‌شود، اشاره دارد[۱] اما در اصطلاح علوم سیاسی، نظام به مجموعه دستگاه‌ها و کلیه نهادهایی اطلاق می‌شود که در درون حکومت قرار می‌گیرند و با یکدیگر روابط متقابل دارند. به نظر پژوهشگران یک نظام سیاسی برای پویایی نیازمند چهار کارویژۀ اصلی است: انطباق و سازگاری (وظیفۀ نهاد اقتصاد)، دستیابی به هدف (وظیفۀ نهاد سیاست)، یکپارچگی (وظیفه نهاد حقوق و دین) و حفظ الگوهای نهفته (وظیفه نهاد خانواده و تعلیم و تربیت).[۲]
  • واژه جمهوری در لغت از جمهور به‌معنای تودۀ مردم گرفته شده است.[۳] در اصطلاح حقوق و علوم سیاسی، جمهوری به رژیمی اطلاق می‌شود که در رأس قوۀ مجریۀ آن، فرد یا افرادی انتخابی، به‌صورت موقت قرار داشته باشند و جانشینی در آن موروثی نباشد.[۴] به‌نظر پژوهشگران جمهوری لزوماً به‌معنای دموکراسی نیست و می‌تواند بر انواع نظام‌های غیرسلطنتی از جمله دیکتاتوری‌های غیرموروثی نیز اطلاق شود.[۵] محققان برای جمهوری چهار عنصر اصلی را برشمرده‌اند: انتخابی‌بودن رئیس حکومت، محدود و موقت‌بودن مدت زمامداری، غیرموروثی‌بودن و مسئول‌بودن رئیس حکومت.[۶]
  • نظام جمهوری اسلامی ایران نخستین نمونه از نظام‌های سیاسی است که پس از شکل‌گیری دولت‌های نوین، با مشخصات یک دولت ملی-سرزمینی ظهور یافته و از دو منطق متمایز پیروی می‌کند: از یک سو، منطق دولت-ملت که آن را متأثر از قواعد حاکم بر روابط بین‌الملل و الزامات یک دولت ملی در قبال مردم دارای تابعیت ایرانی می‌سازد؛ از سوی دیگر، منطق دین و اسلام انقلابی که مشروعیت و تداوم نظام را تأمین می‌کند.[۷]

تاریخچه

  • اندیشه حکومت اسلامی ریشه در تفکر سیاسی سده‌های نخستین اسلام دارد. به باور مفسران، قرآن کریم حکومت را از آن خداوند می‌داند و این حق را به پیامبران واگذار کرده است.[۸] به‌گواهی تاریخ پیامبر اسلام پس از هجرت به مدینه، نخستین دولت اسلامی را با تدوین پیمان‌نامه میان قبایل مهاجر و انصار تشکیل داد.[۹]
  • امام خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشه تازه‌ای نیست، بلکه از صدر اسلام مطرح بوده، اما غفلت مسلمانان و دست‌های استعمار در سده‌های اخیر مانع تحقق آن شد. وی طرح نظریه ولایت فقیه را به‌عنوان چارچوب نظری تحقق حکومت اسلامی در عصر غیبت ارائه داد که بر اساس آن، فقیه جامع‌الشرایط عهده‌دار رهبری جامعه می‌شود و در تجربه عملی نظام جمهوری اسلامی ایران تحقق یافت.
  • اما پیشینه طرح نظام جمهوری در ایران به دورۀ پهلوی اول[۱۰] و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمی‌گردد، اما آن طرح‌ها به‌دلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.[۱۱] با این حال، در جریان انقلاب ۱۳۵۷ش، سید روح‌الله خمینی نخستین بار در بیستم مهر آن سال در پاریس تعبیر «جمهوری اسلامی» را به کار برد و بارها بر آن تأکید کرد. وی با توجه به دو رکن «محوریت اسلام» و «توجه به رأی مردم»، شکل نهایی حکومت را به دست خود مردم می‌دانست و از آنان خواست به جمهوری اسلامی، نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد، رأی دهند.
  • در برابر این پیشنهاد، گروه‌های چپ و لیبرال عناوینی مانند جمهوری دموکراتیک اسلامی را مطرح کردند، اما امام خمینی عنوان جمهوری دموکراتیک را کافی ندانسته و فرم‌های غربی آن را نمی‌پذیرفت. سرانجام پس از پیروزی انقلاب، طی همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ با مشارکت ۹۸/۲ درصد از واجدان شرایط و رأی موافق بیش از ۹۷درصد، جمهوری اسلامی به رسمیت شناخته شد و سید روح‌الله خمینی در ۱۲ فروردین، استقرار رسمی این نظام را اعلام کرد.[۱۲]
  • ایران نخستین کشوری است که این مدل حکومتی را در قانون اساسی خود پیاده کرده است.[۱۳] پس از آن، پاکستان عنوان «جمهوری اسلامی» را در قانون اساسی ۱۹۵۶م و به‌ویژه ۱۹۷۳ تثبیت کرد، موریتانی نیز از قانون اساسی ۱۹۵۹م این عنوان را به کار برده است و افغانستان با قانون اساسی ۲۰۰۴ عنوان «جمهوری اسلامی» را داشت که پس از تحولات ۲۰۲۱م نظام آن به «امارت اسلامی» تغییر یافت.[۱۴]

زمینه‌های شکلگیری

به نظر تحلیلگران شکل‌گیری جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینه‌های خارجی و داخلی بود. از سوی خارج، اشغال ایران در جنگ‌های جهانی اول و دوم،[۱۵] قراردادهای استعماری دوره قاجار مانند قراردادهای ترکمنچای و گلستان و قرارداد وثوق الدوله (۱۹۱۹م) کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، وابستگی رژیم پهلوی به غرب، اعطای کاپیتولاسیون 1342ش، واگذاری بحرین و سلطه بر نفت ایران،[۱۶] حاکمیت ملی را تضعیف کرد. از سوی داخل، ساختار استبدادی حاکمیت، سیاست‌های ضد دینی پهلوی اول و دوم، عقب‌ماندگی اقتصادی و نقش رهبری روحانیت (از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷) به مطالبه عمومی برای «استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی» انجامید.[۱۷]

مبانی

بر اساس اصل دوم قانون اساسی، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است: ایمان به خدای یکتا و حاکمیت او، وحی الهی، معاد، عدل الهی، امامت و رهبری مستمر و کرامت انسانی همراه با مسئولیت در برابر خدا. این مبانی از طریق اجتهاد مستمر فقهای جامع‌الشرایط، بهره‌گیری از دانش و تجارب بشری، نفی ستم و سلطه‌پذیری، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و همبستگی ملی تأمین می‌شوند.[۱۸]

ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران

ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران بر ترکیبی از اراده مردمی و مبانی دینی استوار است. این نظام در فرآیندی پنج‌مرحله‌ای (انقلاب، نظام، دولت، جامعه و تمدن اسلامی) شکل گرفته و در مرحله دوم یعنی «نظام اسلامی» قرار دارد. نظام جمهوری اسلامی شامل مجموعه‌ای از نهادها و کارگزاران است که عملکرد و جهت‌گیری اسلامی آن‌ها، ملاک اسلامی بودن نظام محسوب می‌شود. شریعت اسلامی چارچوب وظایف، ارزش‌ها و اهداف این نظام را تعیین می‌کند. الگوی آرمانی حکمرانی در این نظام، برگرفته از سیره حکومتی پیامبر اکرم (ص) و امام علی است. مردم، کارگزاران و نهادها سه رکن اصلی این نظام را تشکیل می‌دهند که تحقق آن بدون همراهی مردم امکان‌پذیر نیست. در این ساختار، رأی و انتخاب مردم به منزله امانتی الهی تلقی شده و صیانت از آن واجب شرعی است. سلامت اعتقادی، اخلاقی و رفتاری کارگزاران و نهادها نیز معیار سنجش اسلامی بودن نظام به شمار می‌رود.[۱۹]

نوع حکومت

از منظر پژوهشگران، اسلام چارچوب‌های کلی برای حکومت ارائه داده است که بر اساس آن، شکل حکومت متناسب با شرایط زمان و مکان طراحی می‌شود. نوع حکومتی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی بر اساس نظریه ولایت فقیه و متناسب با مقتضیات زمانه تجویز شد، «جمهوری اسلامی» نام دارد؛ واژۀ «جمهوری» ناظر بر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود است و واژۀ «اسلامی» مشروعیت الهی نظام و التزام به احکام شرع را نشان می‌دهد. صاحب‌نظران معتقدند که بر خلاف برخی تصورات، جمهوری‌بودن و اسلامی‌بودن نظام با یکدیگر تعارض ندارند، بلکه اسلامی‌بودن ناظر بر مشروعیت الهی حکومت و جمهوری‌بودن ناظر بر مقبولیت مردمی آن است[دیدگاه ۱].[۲۰]

ساختار

ساختار نظام جمهوری اسلامی ایران بر خلاف نظریۀ کلاسیک تفکیک قوا که فاقد عامل هماهنگ‌کنندۀ فراقوه‌ای است،[۲۱] هرم قدرت در نقطۀ رأس نظام به ولایت‌فقیه منتهی می‌شود که ضمن استقلال قوای سه‌گانۀ مقننه، مجریه و قضائیه وحدت و هماهنگی میان آنها را تأمین می‌کند. مجلس شورای اسلامی در این ساختار نه به‌عنوان منشأ مشروعیت قوانین (که از آن خداوند و سپس ولی‌فقیه است)، بلکه به‌عنوان ابزاری برای کشف مصلحت، جلب مشارکت عمومی و آموزش سیاسی جامعه عمل می‌کند. رأی مجلس شورای اسلامی هرچند می‌تواند در تصمیم‌سازی مؤثر باشد، اما قانونیت نهایی به امضای ولی‌فقیه می‌رسد. به باور صاحبنظران این رویکرد، ضمن حفظ انسجام ملی، از تمرکز قدرت مطلق و نیز از بحران‌های ناشی از نبود هماهنگی میان قوا جلوگیری کرده و نظامی متعادل و واقع‌بینانه ارائه می‌دهد.[۲۲]

ارکان نظام جمهوری اسلامی ایران

رکن ترکیب/ارکان داخلی نحوه انتخاب / انتصاب وظایف و اختیارات کلیدی
رهبری (ولایت فقیه) فقیه عادل، با تقوا، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر برگزیدۀ مجلس خبرگان رهبری فرماندهی کل قوا، نظارت بر قوای سه‌گانه، تعیین سیاست‌های کلی نظام پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت، نظارت بر حسن اجرای سیاست‌ها، فرمان همه‌پرسی، اعلام جنگ و صلح و بسیج نیروها، نصب و عزل فقهای شورای نگهبان، عالی‌ترین مقام قوه قضائیه، رییس سازمان صداوسیما، رییس ستاد مشترک، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و فرماندهان عالی نیروهای نظامی و انتظامی، حل اختلاف و تنظیم روابط قوای سه‌گانه، حل معضلات نظام از طریق مجمع تشخیص مصلحت، امضای حکم ریاست‌جمهوری، عزل رییس‌جمهور در موارد قانونی، عفو یا تخفیف مجازات محکومان به پیشنهاد رییس قوه قضائیه، و تفویض بخشی از اختیارات به شخص دیگر[۲۳]
مجلس خبرگان رهبری مجتهدان و علمای طراز اول سراسر کشور انتخابات مستقیم مردم انتخاب رهبر، نظارت بر اعمال و بقای شرایط رهبری، عزل رهبر در صورت ناتوانی[۲۴]
شورای موقت رهبری[دیدگاه ۲] رییس‌جمهور، رییس قوه قضائیه و یکی از فقهای شورای نگهبان تشکیل به‌صورت خودکار پس از فوت، کناره‌گیری یا عزل رهبر انجام وظایف رهبری تا زمان تعیین رهبر جدید توسط مجلس خبرگان[۲۵]
قوه مقننه مجلس شورای اسلامی به‌اضافه اقلیت‌های دینی (زرتشتیان، کلیمیان، مسیحیان آشوری و کلدانی: یک نماینده؛ مسیحیان ارمنی جنوب و شمال: هر کدام یک نماینده) انتخابات مستقیم مردم؛[۲۶] پس از همه‌پرسی ۱۳۶۸ش، هر ده سال حداکثر ۲۰ نماینده قابل افزایش است[۲۷] قانون‌گذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح وزرا و رییس‌جمهور[۲۸]
قوه مجریه به ریاست رییس‌جمهور، هیأت وزیران، سازمانها و نهادهای اجرایی کشور رییس‌جمهور با رأی مستقیم مردم و وزیران با رأی اعتماد مجلس اجرای قانون اساسی، تنظیم روابط قوای سه‌گانه (به جز امور مربوط به رهبری)، ریاست قوه مجریه، اداره امور اجرایی کشور

شرایط رییس‌جمهور: ایرانی‌الاصل بودن، مدیر و مدبربودن، حسن سابقه و امانت و تقوی، ایمان و اعتقاد به مبانی جمهوری اسلامی ایران و مذهب رسمی کشور.[۲۹]

قوه قضائیه رییس قوه قضائیه، دیوان عالی کشور، دیوان عدالت اداری، دادگاه‌ها و دادسراها رییس قوه قضائیه توسط رهبری از میان مجتهدان عادل و آگاه به امور قضایی (برای مدت ۵ سال) منصوب می‌شود رسیدگی به شکایات، حل و فصل دعاوی، احیای حقوق عامه، نظارت بر حسن اجرای قوانین، کشف جرم، مجازات مجرمان، پیشگیری از وقوع جرم، نظارت بر اجرای صحیح قوانین (دیوان عالی)، ایجاد وحدت رویه قضایی، رسیدگی به شکایات از مأموران و نهادهای دولتی (دیوان عدالت اداری)[۳۰]
شورای نگهبان ۱۲ عضو: ۶ فقیه (منصوب رهبری) و ۶ حقوقدان (معرفی رییس قوه قضائیه با رأی مجلس) ترکیبی از انتصاب رهبری و انتخاب غیرمستقیم (حقوقدانان با رأی نمایندگان مجلس) بررسی مصوبات مجلس از نظر انطباق با موازین اسلام و قانون اساسی (مجلس بدون تأیید شورای نگهبان اعتبار قانونی ندارد)[۳۱]
مجمع تشخیص مصلحت نظام اعضای حقیقی و حقوقی به دستور رهبری انتصاب توسط رهبری تشخیص مصلحت نظام در موارد اختلاف میان مجلس و شورای نگهبان، مشورت به رهبری در تعیین سیاست‌های کلی نظام[۳۱]
نیروهای مسلح ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیروی انتظامی فرماندهان عالی توسط رهبری منصوب می‌شوند پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی (ارتش مکتبی و مردمی)؛ نگهبانی از انقلاب و دستاوردهای آن (سپاه)؛ استقرار پایگاه نظامی خارجی ممنوع؛ عدم پذیرش افراد خارجی در عضویت[۳۲]
سازمان صدا و سیما رییس سازمان، شورای نظارت (نمایندگان رییس‌جمهور، رییس قوه قضائیه و مجلس، هرکدام دو نفر) رییس سازمان توسط رهبری نصب و عزل می‌شود تأمین آزادی بیان و نشر افکار با رعایت موازین اسلامی و مصالح کشور؛ نظارت شورای مرکب بر سازمان[۳۳]
شوراهای محلی شورای ده، بخش، شهر، شهرستان و استان اعضا با انتخابات مستقیم مردم همان محل انتخاب می‌شوند اداره امور روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت؛ تصمیمات نباید مخالف موازین اسلام و قوانین کشور باشد[۳۴]
شورای عالی امنیت ملی به ریاست رییس‌جمهور، ترکیب مشخص بر اساس قانون رییس با سمت (رییس‌جمهور)؛ سایر اعضا بر اساس قانون تعیین سیاست‌های دفاعی-امنیتی کشور، هماهنگی فعالیت‌های سیاسی، اطلاعاتی، اجتماعی و فرهنگی مرتبط با امنیت ملی، بهره‌گیری از امکانات کشور برای مقابله با تهدیدهای داخلی و خارجی[۳۵]

تفاوت با سایر جمهوری‌های اسلامی

در حال‌حاضر به غیر از ایران، دو کشور پاکستان و موریتانی نیز عنوان رسمی جمهوری اسلامی را در نام خود دارند. هر سه کشور اسلام را دین رسمی و شریعت را منبع قانون معرفی کرده‌اند، اما از نظر ساختار سیاسی، مذهب رسمی و نظام حکومتی تفاوت‌های اساسی دارند. ایران نظامی مبتنی بر ولایت فقیه دارد و رهبر به‌عنوان عالی‌ترین مقام سیاسی، نظارت بر قوای سه‌گانه را بر عهده دارد و شورای نگهبان انطباق قوانین با شرع را تضمین می‌کند.[۳۶] دین رسمی ایران اسلام و مذهب رسمی ایران شیعه اثنی‌عشری است. [۳۷]پاکستان دارای نظام جمهوری پارلمانی فدرال است و رییس‌جمهور در آن نقش تشریفاتی دارد. «شورای عقاید و احکام اسلامی» قوانین را با شریعت تطبیق می‌دهد و مذهب غالب آن سنی است. موریتانی دارای نظام جمهوری نیمه‌ریاستی بوده و فاقد نهاد نظارت شرعی مشابه شورای نگهبان یا اصل ولایت فقیه می‌باشد و مذهب سنی مالکی در آن حاکم است.[۳۸]

تفاوت با سایر جمهوری‌ها

در اندیشه بنیانگذار جمهوری اسلامی، جمهوری به‌همان معنای رایج انتخابی‌بودن، غیرموروثی‌بودن و نقش مردم در تعیین سرنوشت، است. آنچه جمهوری اسلامی را از جمهوری‌های صرف متمایز می‌سازد، افزودن قید اسلامی است که به محتوای نظام اشاره دارد. در نظام جمهوری اسلامی، بر خلاف جمهوری‌های سکولار، قوانین باید بر اساس موازین اسلامی باشد، رهبری به‌عنوان مجتهد جامع‌الشرایط در هرم قدرت قرار دارد، نهادی از فقها بر انطباق قوانین با شرع نظارت می‌کند و هدف حکومت، افزون بر رفاه مادی، تهذیب اخلاق و کمال معنوی انسان است. از این رو، در نظام جمهوری اسلامی شکل حکومت همانند دیگر جمهوری‌ها است، اما محتوا و اهداف آن الگویی متمایز ارائه می‌دهد.

از دیگر تفاوت‌های بنیادین می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: استکبارستیزی و عدم پذیرش سلطه بیگانگان در مقابل انفعال جمهوری‌های صرف در برابر نظام سلطه، وحدت دین و سیاست در مقابل جدایی دین از سیاست، توجه ویژه به مستضعفان و طبقات محروم در مقابل بی‌تفاوتی طبقاتی، و حاکمیت ارزش‌های الهی و اخلاقی در عرصه حکمرانی در مقابل سکولاریسم و بی‌توجهی به معنویت

دین و مذهب رسمی

به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری بوده و این اصل الی الابد غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه (ازدواج، طلاق، ارث و وصیت) و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمیت دارند.[۳۹] به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.[۴۰]

حقوق و آزادی‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران

انتخابات و مردم

انتخابات و نقش مردم در جمهوری اسلامی ایران، چهار انتخابات اصلی شامل ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی، شوراهای شهر و روستا (هر چهار سال) و مجلس خبرگان رهبری (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار می‌شود. ورود به رقابت‌ها نیازمند احراز صلاحیت نامزدها توسط نهادهای نظارتی است.[۴۱]

پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه می‌کنند:

  • تأسیسی: نقش عمومی در پایه‌گذاری و استقرار نظام.
  • قانون‌گذاری: مشارکت مستقیم (همه‌پرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
  • نظارتی: نظارت مستمر بر حاکمیت به‌صورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)[۴۲]

احزاب و گروه‌های سیاسی

در نظام جمهوری اسلامی ایران، احزاب و گروه‌های سیاسی دارای پروانه فعالیت معتبر، موظف به برگزاری مجامع عمومی و تشکیل ارکان خود بر اساس اساسنامه و نصاب قانونی هستند. بر اساس آخرین اعلام ستاد انتخابات کشور، فهرست احزاب و گروه‌های سیاسی قانونی و فعال شامل ۷۴ حزب ملی، ۳۱ حزب استانی و ۲۱ جبهه و ائتلاف سیاسی می‌شود.[۴۳] در این میان، سه جریان اصلی اصول‌گرایان (با زیرشاخه‌هایی نظیر سنتی‌ها، نواصول‌گرایان، جبهه پیشرفت و رفاه و جبهۀ پایداری)، اصلاح‌طلبان (مشتمل بر سه طیف در شورای عالی جبهه اصلاح‌طلبان) و مستقلین/اعتدال‌گرایان حضور و اثرگذاری در عرصۀ سیاسی و انتخابات داشته و کاندیداهای خود را معرفی می‌کنند.[۴۴][دیدگاه ۳]

سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران

بر اساس فصل دهم قانون اساسی (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)، سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران بر پایۀ نفی هرگونه سلطه‌جویی و سلطه‌پذیری، حفظ استقلال همه‌جانبه، روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب و خودداری از دخالت در امور داخلی ملت‌های دیگر استوار است. همچنین عالی‌ترین مقام تصمیم‌گیر در این حوزه، رهبر جمهور اسلامی ایران است که سیاست‌های کلی نظام را تعیین و بر اجرای آن نظارت دارد. شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیس‌جمهور و با حضور نمایندگان قوای سه‌گانه و دو نماینده از سوی رهبری، وظیفه تعیین سیاست‌های دفاعی-امنیتی و هماهنگی فعالیت‌های مرتبط با امنیت ملی را بر عهده دارد و مصوبات آن پس از تأیید رهبری قابل اجراست. اجرای سیاست خارجی نیز بر عهده وزارت امور خارجه به ریاست وزیر مربوطه است.[۴۵] مبنای این سیاست خارجی، ناشی از اصول مندرج در قانون اساسی از جمله سعادت انسان در کل جامعه بشری (اصل ۱۵۲)،[۴۶] «تعهد برادرانه نسبت به همه مسلمانان» (اصل ۳)،[۴۷] «دفاع از حقوق همه مسلمانان جهان» (اصل ۱۵۲) و «حمایت از مبارزات حق‌طلبانه مستضعفین در برابر مستکبرین در هر نقطه جهان» (اصل ۱۵۴) است[۴۸]و حمایت از مردم فلسطین نیز از نظر پژوهشگران بر اساس همین اصل است.[۴۹]

بر اساس همین اصول، از میان بیش از ۱۹۰ کشور جهان، اکثریت آنها روابط متقابل و معمولی با نظام جمهوری اسلامی ایران دارند، اما تعداد از کشورها از جمله ایالات متحدۀ آمریکا و برخی متحدان غربی آن،[۵۰] صهیونیسم بین‌المللی و رسانه‌های وابسته به آنها[۵۱] به‌طور جدی با نظام جمهوری اسلامی مخالفت می‌ورزند. بر اساس تحلیل‌های موجود، علت اصلی این دشمنی نه موضوعاتی مانند پروندۀ هسته‌ای یا مسائل حقوق بشر، بلکه خود مدل «جمهوری اسلامی» به‌عنوان الگویی نوین از حکومت مردم‌سالاری دینی است که توانسته در دوران مدرن بازتولید شود و موج‌های بیداری در جهان اسلام ایجاد کند. از دیدگاه رهبران جمهوری اسلامی، جریان استکبار با اسلام، استقلال‌طلبی، عدالت‌خواهی و پیشرفت ایران مخالف است. از نظر آنها نظام جمهوری اسلامی با به چالش‌کشیدن فرهنگ غربی و تأثیرگذاری بر جنبش‌های آزادی‌بخش، به تهدیدی راهبردی برای نظام سلطه تبدیل شده است.[۵۲][دیدگاه ۴]

دستاوردها و چالش‌های نظام جمهوری اسلامی ایران

دستاوردها

به باور برخی تحلیلگران، نظام جمهوری اسلامی ایران در چهار دهۀ اخیر دستاوردهای قابل توجهی در حوزه‌های گوناگون داشته است. برای مثال قانون اساسی مبتنی بر مشارکت عمومی تدوین شده و نهادهای سیاسی برخاسته از آرای عمومی استقرار یافته‌ است. در حوزۀ سلامت، میانگین امید به زندگی از ۵۵ به بیش از ۷۶ سال افزایش یافته، بیماری فلج اطفال ریشه‌کن شده، شمار پزشکان متخصص از ۷ هزار به ۷۲ هزار نفر رسیده و ایران به قطب درمانی منطقه تبدیل شده است. در حوزۀ آموزش عالی و فناوری، پوشش تحصیلی از حدود ۱۷۵ هزار به بیش از ۴ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر افزایش یافته، ایران در فناوری هسته‌ای در جمع ۵ کشور برتر جهان قرار گرفته و در علوم نانو و زیست‌فناوری رتبه‌های اول منطقه را کسب کرده است. از نظر زیرساخت‌ها و رفاه، طول راه‌های کشور از ۴۶ هزار به ۲۸۰ هزار کیلومتر افزایش یافته، ۱۰۰درصد روستاهای بالای ۱۰ خانوار به برق دسترسی دارند، ۹۰درصد مردم از گاز طبیعی بهره‌مند شده‌اند و ۹۵درصد جمعیت به شبکه بهداشت دسترسی دارند. در حوزۀ صنعت و اقتصاد، تولید فولاد ۵۰ برابر، صادرات غیرنفتی ۵۷ برابر و محصولات پتروشیمی ۳۳ برابر رشد داشته و سهم صنعت در تولید ناخالص ملی از ۱۶ به ۴۰درصد رسیده است. در بخش کشاورزی، تولیدات ۷/۶ برابر شده و خودکفایی ۹۰درصدی در مواد غذایی حاصل شده است. در حوزۀ ورزش، شمار فدراسیون‌ها از ۲۰ به ۵۱ و کرسی‌های بین‌المللی از ۳ به بیش از ۱۷۰ افزایش یافته است.[۵۳]

چالش‌ها و نارضایتی‌ها

در مقابل، برخی پژوهشگران و نهادهای تحلیلی بر مشکلات و نارضایتی‌های قابل توجهی اشاره دارند. به گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، درصد فقرا از ۳۰درصد در ۱۴۰۰ش به ۳۶درصد در سال ۱۴۰۳ش افزایش یافته و حدود ۵/۸ میلیون نفر به جمعیت فقیران اضافه شده است. به گفته تحلیلگران، حداقل دستمزد کارگران همواره از نرخ تورم مزمن (بیش از ۳۰درصد در دهه اخیر) عقب مانده و پدیده «شاغلین فقیر» ظهور کرده است. همچنین جمعیت حاشیه‌نشینان از ۱۰ میلیون نفر در سال ۱۳۹۵ش به ۱۴ میلیون نفر در سال ۱۴۰۰ش رسیده است.[۵۴] بر اساس برخی نظرسنجی‌ها، ۸۵[۵۵] تا ۹۲درصد[۵۶] مردم به نحوی اظهار نارضایتی کرده‌اند و مهم‌ترین مشکلات عنوان‌شده، مسائل اقتصادی (فقر، بیکاری، گرانی، نابرابری و تبعیض) بوده است. تحلیلگران علل ساختاری این مشکلات را شامل تحریم‌های بین‌المللی، ناکارآمدی سیاست خارجی در استفاده از ظرفیت‌های اقتصاد جهانی، و کژکارکردی نظام حکمرانی سیاسی و اقتصادی دانسته‌اند. برخی نیز بر لزوم گفت‌وگوی دولت با معترضان و بازنگری در سیاست‌های داخلی و خارجی برای کاهش نارضایتی‌ها تأکید کرده‌اند.[۵۷]

روز جمهوری اسلامی

۱۲ فروردین به‌دلیل برگزاری همه‌پرسی تعیین‌کنندۀ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، به‌عنوان «روز جمهوری اسلامی ایران» نام‌گذاری شده است. دربارۀ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتاب‌های «انتخاب صالحان» اثر سید علی خامنه‌ای، «با چشم باز: ۱۲ فروردین» اثر سعید زاهدی و نیز فیلم‌هایی به‌نام‌های: «معنای 12 فروردین به روایت آیت‌الله خامنه‌ای»، «12 فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران»، «رأی‌گیری رفراندوم 12 فروردین»، «روز رأی‌دادن امام در روز 12 فروردین 58» و «12 فروردین؛ نماد آزادیخواه».[۵۸]

پژوهش درباره نظام جمهوری اسلامی

دربارۀ نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، جمعی از نویسندگان، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزش‌های عقیدتی سیاسی، ۱۳۷۸ش.[۵۹]
  • حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، جلال‌الدین مدنی، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش. [۶۰]
  • مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباس‌علی عمیدزنجانی، انتشارات مجد، 1392ش.[۶۱]
  • مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباس کعبی، تهران، انتشارات پژواک عدالت، 1395ش.[۶۲]
  • نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران، محمدجواد ارسطا، قم،‌ بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.[۶۳]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وب‌سایت آبادیس.
  2. ↑ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وب‌سایت سیلویکا.
  3. ↑ * انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.
  4. ↑ جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیش‌نویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران.
  5. ↑ آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.
  6. ↑ ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481
  7. ↑ فاضلی‌نیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.
  8. ↑ سورۀ انعام، آیۀ ۵۷؛ سورۀ یوسف، آیۀ ۴۰ و ۶۷.
  9. ↑ طبری، تاریخ الامم و الملوک، ۲/۳۵۵–۳۷۰.
  10. ↑ سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بی‌تا، ص۲۱.
  11. ↑ ملک‌افضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.
  12. ↑ روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش‌، ج‌۱، ص‌۸۱.
  13. ↑ عیوضی، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، ۱۳۹۱ش، ص۱۵۸؛ «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛
  14. ↑ «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛
  15. ↑ بجای این هم عنوان انتزاعی سازی و تفصیلات اگر گفته شود اشغال ایران در جنگ جهانی اول و ودوم. چه مشکل پیش میاید؟
  16. ↑ فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.
  17. ↑ مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.
  18. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، 42.
  19. ↑ محمدی مزرعی و نادری، «ماهیت و ارکان دولت اسلامی در دیدگاه حضرت آیت الله خامنه ای»، ص65-75.
  20. ↑ مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص234-239؛ دبیرنیا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، 1397ش، ص88-100.
  21. ↑ با همین یک خط نطفه ضد شناختی را کاشتید. یعنی در نظریه تفکیک قوای کلاسیک هیچ فرا قوای وجود ندارد. تفکیک قوا در هر کشور به حسبه است.
  22. ↑ مصباح یزدی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، 1394ش، ص276-297.
  23. ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  24. ↑ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.
  25. ↑ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.
  26. ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  27. ↑ «در مورد مجلس شورای اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  28. ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم : قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  29. ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم ‎: قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  30. ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل یازدهم: قوه قضائیه - اصل ۱۵۶ الی ۱۷۴»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  31. ↑ ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  32. ↑ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص153-156.
  33. ↑ «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  34. ↑ «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  35. ↑ «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  36. ↑ «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛ «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.
  37. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص47.
  38. ↑ «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛ «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.
  39. ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  40. ↑ هاشمی‌، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران‌۱۳۷۴ش‌، ج‌۱، ص‌۱۶۱-۱۶۶.
  41. ↑ «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  42. ↑ نوری و مرتضوی‌نژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.
  43. ↑ «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا.
  44. ↑ « طبقه‌بندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا.
  45. ↑ ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره می‌شود؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق؛مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.
  46. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.
  47. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص44.
  48. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.
  49. ↑ «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  50. ↑ «علت دشمنی با ایران؟»، وب‌سایت پرسمان.
  51. ↑ «دشمنان نظام»، وب‌سایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای.
  52. ↑ «علت دشمنی با ایران؟»، وب‌سایت پرسمان.
  53. ↑ «نگاهی به مهم ترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  54. ↑ «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.
  55. ↑ «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.
  56. ↑ «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو.
  57. ↑ «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران.
  58. ↑ «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار‌ جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وب‌سایت جهان‌ نیوز.
  59. ↑ «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وب‌سایت نور لایب.
  60. ↑ «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت نور لایب.
  61. ↑ «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت ایران کتاب.
  62. ↑ «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت طاقچه.
  63. ↑ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت گیسوم.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ به دیدگاه های دیگر هم اشاره میشد بهتر نبود؟ مخصوصا شهید آیت الله خامنه‌ای. ایشان بیش از هر شخص دیگری ماهیت نظام را تبیین کرده است. در مقاله دفع شبه نباشید؛ در مقام دفع شبهه نباشید. به نظرم اصل اول قانون اساسی جمهوری اسلامی را تعریف کرده است. البته فهم من اینگونه است. ماهیت نظام جمهوری اسلامی الهی مردمی ست
  2. ↑ شورای موقت رهبری دقیق نیست. شورای اصل 111 قانون اساسی است
  3. ↑ لازم نیست که وارد جزئیات احزاب شوید. ولی در عوض به حقوق اساسی مردم که در هر نظامی مهم است و در قانون اساسی هم آمده است اشاره نکردید
  4. ↑ قائد شهید در این زمینه حرف زیاد دارد. همانها ارجاع داده شود. نگاه تمدنی در سیاست خارجی هم بیاید. مبنای تعامل با کشورها صرفا منافع و قدرت نیست بلکه مسایل تمدنی و ارزشی است

منابع

  • «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وب‌سایت نور لایب، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1405ش.
  • «آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت گیسوم، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
  • آشورى، داریوش، دانشنامه سیاسى، تهران، انتشارات مروارید، 1370ش.
  • ارسطا، محمدجواد، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب، 1389ش.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش.
  • «اهداف نظام جمهوری اسلامی»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1405ش.
  • ایوبی، ابراهیم، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره می‌شود؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق، تاریخ درج مطلب: 5 تیر 1403ش.
  • «بررسی تطبیقی نظریه‌های «لیبرال دموکراسی» و «مردم‌سالاری دینی» از منظر امام خمینی(ره)»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 1 فروردین 1387ش؛
  • «بررسی فرایند برگزاری همه‌پرسی نظام جمهوری اسلامی در فروردین 1358»، وب‌سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1405ش.
  • «تداوم حضور شبانه مردم/ شصت و پنجمین شب حضور خستگی ناپذیر مردم گیلان در میدان+فیلم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1405ش.
  • «تبیین مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی براساس اندیشه رهبر انقلاب»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1395ش.
  • جعفرى لنگرودى، محمدجعفر؛ ترمینولوژى حقوق، چاپ دوم، تهران: گنج دانش، 1367ش.
  • جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران, سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزش‌های عقيدتی سياسی، ۱۳۷۸ش.
  • «جنگ تحمیلی سوم و کارآمدی نظام اسلامی؛ راوی روایت پیروزی باشیم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 22 مهر 1405ش.
  • «جنگ ۱۲ روزه، تصویری آشکار از کارآمدی نظام ولایت و حکمرانی اندیشهٔ امامت بود»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: 2 آبان 1404ش.
  • جوان آراسته، حسین، «مبانی حاکمیت در قانون اساسی»، مجله فقه و اصول،شمارۀ 21، پاییز 1380ش، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1388ش.
  • «چرایی کاهش مشارکت مردمی در انتخابات از نگاه جمهوری اسلامی»، رونامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 12 تیر 1403ش.
  • «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 6 خرداد 1404ش.
  • «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت نور لایب، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
  • دبیرنیا، علی‌رضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلۀ پژوهش‌های حقوق طبیعی، شمارۀ 3، 1397ش،
  • «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: 13 اردیبشهت 1405ش.
  • «در مورد مجلس شورای اسلامی در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک، تاریخ بازدید: 13 اردیبهشت 1405ش.
  • «دشمنان نظام »، وب‌سایت دفتر نشر و حفظ آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: 16 اردیبهشت 1405ش.
  • «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 17 اسفند 1389ش.
  • روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران‌، نشر رامین‌، ۱۳۷۸ش‌.
  • سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بی‌تا.
  • «سه برهان برای اثبات دینی بودن «جمهوریت»»، وب‌سایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 10 فروردین 1394ش.
  • «سیر تطور جمهوری در تاریخ ایران/ چرایی برتری نظریه جمهوری اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 12 فروردین 1397ش.
  • شکیبا، بهروز، فرهنگ سیاسی، تهران، کتاب‌فروشی فروغی، بی‌تا.
  • «شهدای وقایع تروریستی در ایران در سال ۱۳۶۰»، وب‌سایت هابلیان، تاریخ بازدید: ۵ فروردین ۱۴۰۵ش.
  • طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • «طبقه‌بندی سه جریان سیاسی کشور»، خبرگزاری آنا، 12 بهمن 1398ش.
  • «علت دشمنی با ایران؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1394ش.
  • «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار‌ جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وب‌سایت جهان‌ نیوز، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1401ش.
  • عیوضی، محمدرحیم، درآمدی تحلیلی بر انقلاب اسلامی ایران، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
  • عیوضی، محمدرحیم، «مقایسه مردم سالاری دینی و لیبرال دموکراسی»، مجلۀ راهبرد یاس، شمارۀ 21، 1389ش.
  • «غروب اپوزیسیون جمهوری اسلامی در غرب!»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1402ش.
  • فاضلی‌نیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعه‌شناسی، 1386ش.
  • «فهرست احزاب و گروههای سیاسی قانونی اعلام شد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1402ش.
  • قاضى شریعت پناهى، ابوالفضل؛ حقوق اساسى و نهادهاى سیاسى، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1368ش.
  • «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
  • «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل نهم: قوه مجریه - اصل ۱۱۳ الی ۱۵۱»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
  • «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
  • «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل ششم: قوه مقننه - اصل ۶۲ الی ۹۹»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
  • «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت ایران کتاب، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
  • «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت طاقچه، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
  • کهنسال، احسان، «نظریه آجیل پارسونز»، وب‌سایت سیلویکا، تاریخ بازدید: 19 اردیبهشت 1405ش.
  • مدنی، جلال‌الدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، 1389ش.
  • محمدی مزرعی، خدیجه و نادری، مهدی، «ماهیت و ارکان دولت اسلامی در دیدگاه حضرت آیت الله خامنه ای»، مجلۀ رهیافت انقلاب اسلامی، شمارۀ 42، 1397ش.
  • «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۴۰۳ش.
  • مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلۀ زمانه، شمارۀ 75-76، 1387ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۸۸ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شبان‌نیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394ش.
  • ملک‌افضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
  • مقیمی حاجی، ابوالقاسم، «دلایل عقلی ولایت فقیه از نگاه آیت‌الله‌العظمی بروجردی و امام خمینی»، مجلۀ حضور، شمارۀ 54، 1384ش، در پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید:
  • منصورنژاد، محمد، جمهوریت از نگاه امام‌خمینی، چاپ‌شده در جمهوریت و انقلاب اسلامی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، ۱۳۷۷ش.
  • «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: 20 خرداد 1404ش.
  • «نتیجه فراخوان رضا پهلوی چه بود؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1404ش.
  • نظرپور، مهدی، آشنایی با قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، دانشگاه پیام نور، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
  • «نمودار روز: ثبت کمترین میزان مشارکت در انتخابات ریاست جمهوری/ کدام دوره بیشترین مشارکت را داشت؟»، وب‌سایت اکو ایران، تاریخ درج مطلب: 9 تیر 1403ش.
  • «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وب‌سایت گیسوم، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.

14 شهریور 1405ش.

  • «نگاهی به مهم ترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1401ش.
  • نوری، جواد و مرتضوی‌نژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش.
  • هدایت‌نیا، فرج‌الله، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، قم، نشر جمال، 1381ش.
  • «۹۲ درصد جامعه به نوعی اظهار نارضایتی می‌کنند/ مردم ایران فقیرتر شده‌اند»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.
  • «٨٥ درصد مردم ناراضی هستند/ برای مردم، نظام و دولت تفاوتی ندارند»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 27 آذر 1398ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=نظام_جمهوری_اسلامی_ایران&oldid=44577»