پیش‌نویس:ایران در دوران صفویه: تفاوت میان نسخه‌ها

از زمان فتوحات اعراب مسلمان و سقوط سلسله ساسانی تا روی کار آمدن صفویه، حوادث و رویدادهای بسیاری در ایران رخ داد که باعث شد نظم و نظام سیاسی متمرکز و قوی مبتنی بر نیروی داخلی در ایران وجود نداشته باشد. صفویه اولین حکومتی بود که توانستند این مشکل مهم را حل کنند. اهمیت کار صفویان از آنجا بیشتر روشن می‌شود که آنها حکومت و تشکیلات سیاسی و اداری خود را در جایی بنیان نهادند که قرن‌ها حکومت‌های محلی و ملوک‌الطوایفی وجود داشت یا ساختار حکومتی به وسیله مهاجمان شکل گرفته بود که نتوانسته بودند ایران را یکپارچه کنند.[1] صفویان برای اولین بار توانستند الگوی قدیمی شاه دارای فرّه ایزدی را با تشیع تلفیق کنند و یک حکومت مرکزی و یکپارچه در تمام ایران بسازند، کاری که هیچ حکومت قبلی نتوانسته بود به این خوبی انجام دهد.[2]

صفویان نخستین حکومتی بودند که توانستند ترکیبی پررنگ و نتیجه‌بخش بین تصوف و تشیع ایجاد کرده و شالوده حکومت خود را بر آن قرار دهند. آنان پیش از آنکه باورهای شیعی را در خدمت اهداف سیاسی خود بگیرند، براساس تصوف عمل می‌کردند. قرن ۸ق، سرآغاز آشتی تصوف با تشیع امامیّه بود و این روابط در آستانۀ تأسیس صفویه چندان گسترش یافت که مفاهیمی چون ولایت در آمیزه‌ای از مضامین شیعی-صوفی، زمینه را برای کارکرد سیاسی آن مستعد ساخت.[1]

ساختار حکومت صفوی برای ایجاد یک دولت شیعی از تصوف استفاده کرد، اما پس از تشکیل حکومت، تصوف در ایران کاملاً ذوب در تشیع گردید. تشیع با تسرّی دادن ویژگی‌های امام شیعی به مفهوم قطب صوفی، تصوف را به درکی رساند که ولایت قطب، علاوه بر امور قلبی و باطنی، شامل حوزه‌های مادی و ظاهری نیز می‌شد. از این‌رو، قطب‌های صوفی پس از قرن هفتم خواهان نوعی سلطۀ دوگانۀ مادی-باطنی بر پیروان خود بودند و در این موضع از تشیع سیدحیدر آملی متأثرند. در کنار اشتراکات تصوف با حاکمیت سنی، اشتراکات ذاتی و عرضی میان تصوف و تشیع نیز وجود داشت. این اشتراکات باعث نزدیکی تشیع به تصوف و نهایتاً تصرف تشیع در تصوف گردید، تا جایی که از قرن ۷ق به بعد، تصوف از فقه الخلافه فاصله گرفت و به فقه الامامه» نزدیک شد. مهم‌ترین نهضت شیعی-صوفی در آغاز قرن ۱۰ق با چنان توفیقی مواجه شد که بیش از دو قرن، حکومت ایران به دست آنان افتاد و صفویه مهم‌ترین عامل پیوند تشیع و تصوف است که کارویژۀ آن، تبدیل تصوف به تشیع بود.[2]

در این دوره، نظریۀ ولایت فقیه عمدتاً در چارچوب محدود امور حسبیه، قضا و ادارۀ اوقاف مطرح بود و به دلیل فقدان ساختار نهادی و حمایت سازمان‌یافتۀ سیاسی، حضوری در عرصۀ سیاست‌گذاری کلان نداشت. دولت صفوی با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه و پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت، زمینه‌ساز گذار ولایت فقیه از ولایت محدود به ولایت عامه شد.[1]

ظهور صفویان و رسمیت یافتن تشیع امامی، ائتلافی بی‌سابقه میان سلطنت و فقاهت ایجاد کرد. پیش از صفویه، نیابت محدود بر اساس روایت مقبولۀ عمر بن حنظله در حوزۀ قضایی باقی می‌ماند. اما با استقرار سلطنت شیعی و نیاز دولت به مشروعیت دینی، بستر عملی برای توسعۀ نیابت عامه فراهم شد. [2] از آنجایی که تشیع مهم‌ترین عامل در تبلیغات مذهبی و ایدئولوژی سیاسی صفویه بود و طبقه روحانیان شیعه نمایندگان تشیع بودند<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۸.</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعة جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸.]</ref> محقق کرکی نخستین فقیهی است که به‌صراحت از نیابت عامه سخن گفت و آن را نظام‌مند نظریه‌پردازی کرد. شاه طهماسب نیز در بیانیۀ رسمی، جایگاه محقق کرکی را به‌عنوان نایب امام مهدی به رسمیت شناخت و اطاعت از او را واجب شمرد.[3]

# '''منابع مالی:''' وقف که توانست سرمایه اجتماعی را در راستای اهداف مطرح در مناسک دینی به کار ببرد.<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۶–۳۶۵.</ref>

# '''مناصب اجرایی:''' از اواخر دورة شاه اسماعیل و اوایل دورة شاه طهماسب علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> و مناصب گوناگونی ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام در شهرها، وکیل حلالیات، ملاباشی در دربار، قاضی، قاضی‌عسکر، نقیب، مفتیان، صدر اعظم/وزیران، مدرسان، امام جمعه و متولی‌باشی در حوزه اوقاف را برعهده گرفتند<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۴۰–۱۳۹.</ref> که مجاری رسمی ارتباطی میان دولت و فقها را شکل داد.

صفویان با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه[6]، جریان‌های رقیب به‌ویژه صوفیه را به حاشیه راندند. در آغاز، شاه اسماعیل از ساختارهای صوفیانه برای بسیج اجتماعی بهره برد، اما پس از تثبیت قدرت، نیاز به یکپارچگی ایدئولوژیک، صفویان را به تقویت نهاد فقاهت و دعوت از فقهایی همچون محقق کرکی سوق داد. حذف تدریجی صوفیه، امکان گسترش دامنۀ ولایت فقیه از امور حسبیه به حوزه‌های سیاسی و عمومی را فراهم کرد. پیامدهای این تحول و بازتعریف دامنۀ اختیارات فقیه و استمرار آن پس از صفویه پیوند نهادی میان سلطنت و فقاهت در عصر صفوی بود که الگوی فقیه ناظر بر سلطان را پدید آورد؛ الگویی که فقیه را نه‌تنها مشاور دینی، بلکه مرجع مشروعیت و محدودکنندۀ قدرت سیاسی تلقی می‌کرد. [7] این الگو در دوره‌های بعد تداوم یافت:

# '''جنبش تحریم تنباکو:''' در دورۀ قاجار، میرزای شیرازی با صدور حکم تحریم، نقش ناظر بر سلطان را ایفا کرد.[8]

# '''نهضت مشروطه:''' محمدکاظم خراسانی و محمدحسین غروی نایینی این الگو را به نظارت بر قانونگذاری گسترش دادند.[9]

# '''انقلاب اسلامی:''' سیدروح‌الله خمینی الگوی فقیه ناظر را به ولایت مطلقه تبدیل کرد و نظام مبتنی بر ولایت فقیه را تأسیس نمود.[10]