بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== '''ایران پیش از صفویه''' == | == '''ایران پیش از صفویه''' == | ||
از زمان فتوحات اعراب مسلمان و سقوط سلسله ساسانی تا روی کار آمدن صفویه، حوادث و رویدادهای بسیاری در ایران رخ داد که باعث شد نظم و نظام سیاسی متمرکز و قوی مبتنی بر نیروی داخلی در ایران وجود نداشته باشد. صفویه اولین حکومتی بود که توانستند این مشکل مهم را حل کنند. اهمیت کار صفویان از آنجا بیشتر روشن میشود که آنها حکومت و تشکیلات سیاسی و اداری خود را در جایی بنیان نهادند که قرنها حکومتهای محلی و ملوکالطوایفی وجود داشت یا ساختار حکومتی به وسیله مهاجمان شکل گرفته بود که نتوانسته بودند ایران را یکپارچه کنند.<ref>فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.</ref> صفویان برای اولین بار توانستند الگوی قدیمی شاه دارای فرّه ایزدی را با تشیع تلفیق کنند و یک حکومت مرکزی و یکپارچه در تمام ایران بسازند، کاری که هیچ حکومت قبلی نتوانسته بود به این خوبی انجام دهد.<ref>فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.</ref> | از زمان فتوحات اعراب مسلمان و سقوط سلسله ساسانی تا روی کار آمدن صفویه، حوادث و رویدادهای بسیاری در ایران رخ داد که باعث شد نظم و نظام سیاسی متمرکز و قوی مبتنی بر نیروی داخلی در ایران وجود نداشته باشد. صفویه اولین حکومتی بود که توانستند این مشکل مهم را حل کنند. اهمیت کار صفویان از آنجا بیشتر روشن میشود که آنها حکومت و تشکیلات سیاسی و اداری خود را در جایی بنیان نهادند که قرنها حکومتهای محلی و ملوکالطوایفی وجود داشت یا ساختار حکومتی به وسیله مهاجمان شکل گرفته بود که نتوانسته بودند ایران را یکپارچه کنند.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۶.]</ref> صفویان برای اولین بار توانستند الگوی قدیمی شاه دارای فرّه ایزدی را با تشیع تلفیق کنند و یک حکومت مرکزی و یکپارچه در تمام ایران بسازند، کاری که هیچ حکومت قبلی نتوانسته بود به این خوبی انجام دهد.<ref>[https://www.iisajournals.ir/article_166774.html فراهانی و همکاران، «نقش شاهان صفویه در ایجاد و تحول ساختار و نظام سیاسی - حکومتی در ایران»، ۱۴۰۱ش، ص۳۳۹.]</ref> | ||
== مرزهای جغرافیایی صفویه == | == مرزهای جغرافیایی صفویه == | ||
| خط ۱۰: | خط ۱۰: | ||
== '''زیرساخت فرهنگی شگلگیری ایران''' == | == '''زیرساخت فرهنگی شگلگیری ایران''' == | ||
صفویان نخستین حکومتی بودند که توانستند ترکیبی پررنگ و نتیجهبخش بین تصوف و تشیع ایجاد کرده و شالوده حکومت خود را بر آن قرار دهند. آنان پیش از آنکه باورهای شیعی را در خدمت اهداف سیاسی خود بگیرند، براساس تصوف عمل میکردند. قرن ۸ق، سرآغاز آشتی تصوف با تشیع امامیّه بود و این روابط در آستانۀ تأسیس صفویه چندان گسترش یافت که مفاهیمی چون ولایت در آمیزهای از مضامین شیعی-صوفی، زمینه را برای کارکرد سیاسی آن مستعد ساخت.<ref>جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.</ref> | صفویان نخستین حکومتی بودند که توانستند ترکیبی پررنگ و نتیجهبخش بین تصوف و تشیع ایجاد کرده و شالوده حکومت خود را بر آن قرار دهند. آنان پیش از آنکه باورهای شیعی را در خدمت اهداف سیاسی خود بگیرند، براساس تصوف عمل میکردند. قرن ۸ق، سرآغاز آشتی تصوف با تشیع امامیّه بود و این روابط در آستانۀ تأسیس صفویه چندان گسترش یافت که مفاهیمی چون ولایت در آمیزهای از مضامین شیعی-صوفی، زمینه را برای کارکرد سیاسی آن مستعد ساخت.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_706355.html جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۲۹.]</ref> | ||
ساختار حکومت صفوی برای ایجاد یک دولت شیعی از تصوف استفاده کرد، اما پس از تشکیل حکومت، تصوف در ایران کاملاً ذوب در تشیع گردید. تشیع با تسرّی دادن ویژگیهای امام شیعی به مفهوم قطب صوفی، تصوف را به درکی رساند که ولایت قطب، علاوه بر امور قلبی و باطنی، شامل حوزههای مادی و ظاهری نیز میشد. از اینرو، قطبهای صوفی پس از قرن هفتم خواهان نوعی سلطۀ دوگانۀ مادی-باطنی بر پیروان خود بودند و در این موضع از تشیع سیدحیدر آملی متأثرند. در کنار اشتراکات تصوف با حاکمیت سنی، اشتراکات ذاتی و عرضی میان تصوف و تشیع نیز وجود داشت. این اشتراکات باعث نزدیکی تشیع به تصوف و نهایتاً تصرف تشیع در تصوف گردید، تا جایی که از قرن ۷ق به بعد، تصوف از فقه الخلافه فاصله گرفت و به فقه الامامه» نزدیک شد. مهمترین نهضت شیعی-صوفی در آغاز قرن ۱۰ق با چنان توفیقی مواجه شد که بیش از دو قرن، حکومت ایران به دست آنان افتاد و صفویه مهمترین عامل پیوند تشیع و تصوف است که کارویژۀ آن، تبدیل تصوف به تشیع بود.<ref>جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰</ref> | ساختار حکومت صفوی برای ایجاد یک دولت شیعی از تصوف استفاده کرد، اما پس از تشکیل حکومت، تصوف در ایران کاملاً ذوب در تشیع گردید. تشیع با تسرّی دادن ویژگیهای امام شیعی به مفهوم قطب صوفی، تصوف را به درکی رساند که ولایت قطب، علاوه بر امور قلبی و باطنی، شامل حوزههای مادی و ظاهری نیز میشد. از اینرو، قطبهای صوفی پس از قرن هفتم خواهان نوعی سلطۀ دوگانۀ مادی-باطنی بر پیروان خود بودند و در این موضع از تشیع سیدحیدر آملی متأثرند. در کنار اشتراکات تصوف با حاکمیت سنی، اشتراکات ذاتی و عرضی میان تصوف و تشیع نیز وجود داشت. این اشتراکات باعث نزدیکی تشیع به تصوف و نهایتاً تصرف تشیع در تصوف گردید، تا جایی که از قرن ۷ق به بعد، تصوف از فقه الخلافه فاصله گرفت و به فقه الامامه» نزدیک شد. مهمترین نهضت شیعی-صوفی در آغاز قرن ۱۰ق با چنان توفیقی مواجه شد که بیش از دو قرن، حکومت ایران به دست آنان افتاد و صفویه مهمترین عامل پیوند تشیع و تصوف است که کارویژۀ آن، تبدیل تصوف به تشیع بود.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_706355.html جلالی شیجانی، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> | ||
== زیرساخت فرهنگ سیاسی == | == زیرساخت فرهنگ سیاسی == | ||
| خط ۶۴: | خط ۶۴: | ||
==== '''پیش از صفویه''' ==== | ==== '''پیش از صفویه''' ==== | ||
در این دوره، نظریۀ ولایت فقیه عمدتاً در چارچوب محدود امور حسبیه، قضا و ادارۀ اوقاف مطرح بود و به دلیل فقدان ساختار نهادی و حمایت سازمانیافتۀ سیاسی، حضوری در عرصۀ سیاستگذاری کلان نداشت. دولت صفوی با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه و پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت، زمینهساز گذار ولایت فقیه از ولایت محدود به ولایت عامه شد.<ref>اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۶-۹۵.</ref> | در این دوره، نظریۀ ولایت فقیه عمدتاً در چارچوب محدود امور حسبیه، قضا و ادارۀ اوقاف مطرح بود و به دلیل فقدان ساختار نهادی و حمایت سازمانیافتۀ سیاسی، حضوری در عرصۀ سیاستگذاری کلان نداشت. دولت صفوی با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه و پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت، زمینهساز گذار ولایت فقیه از ولایت محدود به ولایت عامه شد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۶-۹۵.]</ref> | ||
==== '''زمینههای تکوین پیوند سلطنت و فقاهت''' ==== | ==== '''زمینههای تکوین پیوند سلطنت و فقاهت''' ==== | ||
ظهور صفویان و رسمیت یافتن تشیع امامی، ائتلافی بیسابقه میان سلطنت و فقاهت ایجاد کرد. پیش از صفویه، نیابت محدود بر اساس روایت مقبولۀ عمر بن حنظله در حوزۀ قضایی باقی میماند. اما با استقرار سلطنت شیعی و نیاز دولت به مشروعیت دینی، بستر عملی برای توسعۀ نیابت عامه فراهم شد.<ref>اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۸-۹۶.</ref> از آنجایی که تشیع مهمترین عامل در تبلیغات مذهبی و ایدئولوژی سیاسی صفویه بود و طبقه روحانیان شیعه نمایندگان تشیع بودند<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۸.</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعة جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸.]</ref> محقق کرکی نخستین فقیهی است که بهصراحت از نیابت عامه سخن گفت و آن را نظاممند نظریهپردازی کرد. شاه طهماسب نیز در بیانیۀ رسمی، جایگاه محقق کرکی را بهعنوان نایب امام مهدی به رسمیت شناخت و اطاعت از او را واجب شمرد.<ref>سعیدیان جزی و کشاورز، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، ۱۴۰۱ش، ص۶۱۰-۶۰۹.</ref> | ظهور صفویان و رسمیت یافتن تشیع امامی، ائتلافی بیسابقه میان سلطنت و فقاهت ایجاد کرد. پیش از صفویه، نیابت محدود بر اساس روایت مقبولۀ عمر بن حنظله در حوزۀ قضایی باقی میماند. اما با استقرار سلطنت شیعی و نیاز دولت به مشروعیت دینی، بستر عملی برای توسعۀ نیابت عامه فراهم شد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۸-۹۶.]</ref> از آنجایی که تشیع مهمترین عامل در تبلیغات مذهبی و ایدئولوژی سیاسی صفویه بود و طبقه روحانیان شیعه نمایندگان تشیع بودند<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۲۸.</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعة جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸.]</ref> محقق کرکی نخستین فقیهی است که بهصراحت از نیابت عامه سخن گفت و آن را نظاممند نظریهپردازی کرد. شاه طهماسب نیز در بیانیۀ رسمی، جایگاه محقق کرکی را بهعنوان نایب امام مهدی به رسمیت شناخت و اطاعت از او را واجب شمرد.<ref>[https://jwica.ut.ac.ir/article_88880.html سعیدیان جزی و کشاورز، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، ۱۴۰۱ش، ص۶۱۰-۶۰۹.]</ref> | ||
==== '''نهادهای مدنی دینی''' ==== | ==== '''نهادهای مدنی دینی''' ==== | ||
نهاد مدنی از مهمترین نهادهایی است که کارکرد خود را در زمینههای مختلف اجتماعی از جمله تقویت وجدان جمعی بهمنظور تقویت دین مشخص کرده و توانسته است تأثیرگذارترین عامل در مدیریتهای کلان اجتماعی باشد. مناسک و آئینها نمونه آشکار این موضوع است. منابع کاربردی موجود در مناسک ایرانیان در دوران صفویه شامل منابع انسانی، منابع اطلاعاتی، منابع تأسیسی و منابع مالی میشد. | نهاد مدنی از مهمترین نهادهایی است که کارکرد خود را در زمینههای مختلف اجتماعی از جمله تقویت وجدان جمعی بهمنظور تقویت دین مشخص کرده و توانسته است تأثیرگذارترین عامل در مدیریتهای کلان اجتماعی باشد. مناسک و آئینها نمونه آشکار این موضوع است. منابع کاربردی موجود در مناسک ایرانیان در دوران صفویه شامل منابع انسانی، منابع اطلاعاتی، منابع تأسیسی و منابع مالی میشد. | ||
# '''منابع انسانی:''' روضهخوانان، واعظان و خطبا هستند که از طریق رسمیسازی عزاداری محرم بهعنوان تقویم مذهبی و بسیج اجتماعی، عامل جامعهپذیری و انتقال ارزشهای انسانی به مردم ایران بودند. همچنین حمایت ساختاری از سادات بهعنوان پیوند نسبی و مشروعیت فقهی توسط حکومت از دیگر منابع انسانی است. | # '''منابع انسانی:''' روضهخوانان، واعظان و خطبا هستند که از طریق رسمیسازی عزاداری محرم بهعنوان تقویم مذهبی و بسیج اجتماعی، عامل جامعهپذیری و انتقال ارزشهای انسانی به مردم ایران بودند. همچنین حمایت ساختاری از سادات بهعنوان پیوند نسبی و مشروعیت فقهی توسط حکومت از دیگر منابع انسانی است. | ||
# '''منابع اطلاعاتی:''' همان منابع گفتمانی هستند که به متن معروف شدند. این متون میتوانند دارای چند کارکرد از جمله انتقال معنا، تخلیه احساسات، دستور دادن، انتخاب پاسخها، ایجاد سؤال و تحقق اعمال باشند. نمونه آن در ایران عصر صفویه کتاب روضه الشهدا اثر ملا حسین واعظ کاشفی (م۹۱۰.ق) است که هرچند در دوره قبل از صفویه نوشته شده اما بهعنوان یک منبع اطلاعاتی تأثیر بسیار زیادی در فضای دینی ایران در این دوره داشته است. | # '''منابع اطلاعاتی:''' همان منابع گفتمانی هستند که به متن معروف شدند. این متون میتوانند دارای چند کارکرد از جمله انتقال معنا، تخلیه احساسات، دستور دادن، انتخاب پاسخها، ایجاد سؤال و تحقق اعمال باشند. نمونه آن در ایران عصر صفویه کتاب روضه الشهدا اثر ملا حسین واعظ کاشفی (م۹۱۰.ق) است که هرچند در دوره قبل از صفویه نوشته شده اما بهعنوان یک منبع اطلاعاتی تأثیر بسیار زیادی در فضای دینی ایران در این دوره داشته است. | ||
# '''منابع تأسیسی:''' فضاهای خاص و ویژهای مانند اماکن متبرکه امام رضا، معصومه، عاتبات عالیات بهعنوان حافظه مذهبی و اقتدار فضایی، ساخت مساجد جامع بهعنوان پایگاههای فقهی-سیاسی، مدارس و تکایا بهمثابۀ ابزارهای سازماندهی اجتماعی و تولید مشروعیت که با اجرای مناسک هویت جمعی را تقویت کردند و توانستند مظهر پیوند زمان و مکان و انسان شوند. | # '''منابع تأسیسی:''' فضاهای خاص و ویژهای مانند اماکن متبرکه امام رضا، معصومه، عاتبات عالیات بهعنوان حافظه مذهبی و اقتدار فضایی، ساخت مساجد جامع بهعنوان پایگاههای فقهی-سیاسی، مدارس و تکایا بهمثابۀ ابزارهای سازماندهی اجتماعی و تولید مشروعیت که با اجرای مناسک هویت جمعی را تقویت کردند و توانستند مظهر پیوند زمان و مکان و انسان شوند. | ||
# '''منابع مالی:''' وقف که توانست سرمایه اجتماعی را در راستای اهداف مطرح در مناسک دینی به کار ببرد.<ref>اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۱ و ۱۰۷-۱۰۴؛ اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتختها)، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۶–۳۶۵.</ref> | # '''منابع مالی:''' وقف که توانست سرمایه اجتماعی را در راستای اهداف مطرح در مناسک دینی به کار ببرد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۱ و ۱۰۷-۱۰۴؛] اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتختها)، ۱۳۹۵ش، ص۳۷۶–۳۶۵.</ref> | ||
==== '''تأسیس و تقویت نهادهای دینی''' ==== | ==== '''تأسیس و تقویت نهادهای دینی''' ==== | ||
| خط ۸۴: | خط ۸۲: | ||
# '''اجرای حدود:''' اجرای احکام کیفری شرعی به فقها تفویض شد و بخشی از خشونت مشروع به نهاد فقاهت سپرده شد. | # '''اجرای حدود:''' اجرای احکام کیفری شرعی به فقها تفویض شد و بخشی از خشونت مشروع به نهاد فقاهت سپرده شد. | ||
# '''نظام اوقاف:''' با سپردن امور مالی دینی به فقها، منابع اقتصادی مستقلی برای نهاد فقاهت و بازتولید مرجعیت ایجاد شد که از محل آن، مدارس، مساجد و مراکز خدمات اجتماعی اداره میشد.[5] | # '''نظام اوقاف:''' با سپردن امور مالی دینی به فقها، منابع اقتصادی مستقلی برای نهاد فقاهت و بازتولید مرجعیت ایجاد شد که از محل آن، مدارس، مساجد و مراکز خدمات اجتماعی اداره میشد.[5] | ||
# '''مناصب اجرایی:''' از اواخر دورة شاه اسماعیل و اوایل دورة شاه طهماسب علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> و مناصب گوناگونی ازجمله: صدر، شیخالاسلام در شهرها، وکیل حلالیات، ملاباشی در دربار، قاضی، قاضیعسکر، نقیب، مفتیان، صدر اعظم/وزیران، مدرسان، امام جمعه و متولیباشی در حوزه اوقاف را برعهده گرفتند<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۴۰–۱۳۹؛ اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۳-۱۰۲.</ref> که مجاری رسمی ارتباطی میان دولت و فقها را شکل داد. | # '''مناصب اجرایی:''' از اواخر دورة شاه اسماعیل و اوایل دورة شاه طهماسب علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> و مناصب گوناگونی ازجمله: صدر، شیخالاسلام در شهرها، وکیل حلالیات، ملاباشی در دربار، قاضی، قاضیعسکر، نقیب، مفتیان، صدر اعظم/وزیران، مدرسان، امام جمعه و متولیباشی در حوزه اوقاف را برعهده گرفتند<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۴۰–۱۳۹؛ [https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۰۳-۱۰۲.]</ref> که مجاری رسمی ارتباطی میان دولت و فقها را شکل داد. | ||
==== '''پایش گفتمان دینی و حذف رقبای فکری صوفیه''' ==== | ==== '''پایش گفتمان دینی و حذف رقبای فکری صوفیه''' ==== | ||
صفویان با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه<ref>کشاورز و سعیدیان جزی، «خوانشی نو در تحلیل زوایای کارکردی مهدویت در عصر صفویه»، ۱۴۰۲ش، ص۱۷۵.</ref>، جریانهای رقیب بهویژه صوفیه را به حاشیه راندند. در آغاز، شاه اسماعیل از ساختارهای صوفیانه برای بسیج اجتماعی بهره برد، اما پس از تثبیت قدرت، نیاز به یکپارچگی ایدئولوژیک، صفویان را به تقویت نهاد فقاهت و دعوت از فقهایی همچون محقق کرکی سوق داد. حذف تدریجی صوفیه، امکان گسترش دامنۀ ولایت فقیه از امور حسبیه به حوزههای سیاسی و عمومی را فراهم کرد. پیامدهای این تحول و بازتعریف دامنۀ اختیارات فقیه و استمرار آن پس از صفویه پیوند نهادی میان سلطنت و فقاهت در عصر صفوی بود که الگوی فقیه ناظر بر سلطان را پدید آورد؛ الگویی که فقیه را نهتنها مشاور دینی، بلکه مرجع مشروعیت و محدودکنندۀ قدرت سیاسی تلقی میکرد.<ref>اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱۴-۱۰۷.</ref> این الگو در دورههای بعد تداوم یافت: | صفویان با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه<ref>[https://hii.alzahra.ac.ir/article_7577.html کشاورز و سعیدیان جزی، «خوانشی نو در تحلیل زوایای کارکردی مهدویت در عصر صفویه»، ۱۴۰۲ش، ص۱۷۵.]</ref>، جریانهای رقیب بهویژه صوفیه را به حاشیه راندند. در آغاز، شاه اسماعیل از ساختارهای صوفیانه برای بسیج اجتماعی بهره برد، اما پس از تثبیت قدرت، نیاز به یکپارچگی ایدئولوژیک، صفویان را به تقویت نهاد فقاهت و دعوت از فقهایی همچون محقق کرکی سوق داد. حذف تدریجی صوفیه، امکان گسترش دامنۀ ولایت فقیه از امور حسبیه به حوزههای سیاسی و عمومی را فراهم کرد. پیامدهای این تحول و بازتعریف دامنۀ اختیارات فقیه و استمرار آن پس از صفویه پیوند نهادی میان سلطنت و فقاهت در عصر صفوی بود که الگوی فقیه ناظر بر سلطان را پدید آورد؛ الگویی که فقیه را نهتنها مشاور دینی، بلکه مرجع مشروعیت و محدودکنندۀ قدرت سیاسی تلقی میکرد.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱۴-۱۰۷.]</ref> این الگو در دورههای بعد تداوم یافت: | ||
# '''جنبش تحریم تنباکو:''' در دورۀ قاجار، میرزای شیرازی با صدور حکم تحریم، نقش ناظر بر سلطان را ایفا کرد.<ref>سلطانی شایان، «سندی از تحریم تنباکو توسط علمای اصفهان (اصفهان: پیشرو در تحریم تنباکو)»، ۱۳۸۹ش، ص۷۴.</ref> | # '''جنبش تحریم تنباکو:''' در دورۀ قاجار، میرزای شیرازی با صدور حکم تحریم، نقش ناظر بر سلطان را ایفا کرد.<ref>[https://journals.ut.ac.ir/article_70609.html سلطانی شایان، «سندی از تحریم تنباکو توسط علمای اصفهان (اصفهان: پیشرو در تحریم تنباکو)»، ۱۳۸۹ش، ص۷۴.]</ref> | ||
# '''نهضت مشروطه:''' محمدکاظم خراسانی و محمدحسین غروی نایینی این الگو را به نظارت بر قانونگذاری گسترش دادند.<ref>حائری، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، ۱۳۶۴ش، ص۱۵۶-۱۵۷.</ref> | # '''نهضت مشروطه:''' محمدکاظم خراسانی و محمدحسین غروی نایینی این الگو را به نظارت بر قانونگذاری گسترش دادند.<ref>حائری، تشیع و مشروطیت در ایران و نقش ایرانیان مقیم عراق، ۱۳۶۴ش، ص۱۵۶-۱۵۷.</ref> | ||
# '''انقلاب اسلامی:''' سیدروحالله خمینی الگوی فقیه ناظر را به ولایت مطلقه تبدیل کرد و نظام مبتنی بر ولایت فقیه را تأسیس نمود.<ref>خمینی، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش، ج۲۰، ص۴۵۲.</ref> | # '''انقلاب اسلامی:''' سیدروحالله خمینی الگوی فقیه ناظر را به ولایت مطلقه تبدیل کرد و نظام مبتنی بر ولایت فقیه را تأسیس نمود.<ref>خمینی، صحیفه امام: مجموعه آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش، ج۲۰، ص۴۵۲.</ref> | ||
