آیت‌الکرسی

آیت‌الکرسی، آیهٔ ۲۵۵ از سورهٔ بقره در قرآن.

آیت‌الکرسی بر بیان آموزه‌های توحیدی همچون اسامی و صفات الهی استوار شده است. به حیات ازلی و ابدی، قدرت نامحدود و وسعت علم الهی می‌پردازد. این آیه به دلیل وجود جمله «وَسِعَ کُرسِیُّهُ السَّمواتِ و الارضَ» در آن به «آیةالکرسی» شهرت دارد. کُرسی از دیدگاه مفسران، تعبیری کنایی از قدرت یا علم خدا است. تعبیر سید آیات قرآن و معرفی به عنوان برترین آیه بر اهمیت این آیه اشاره داشته و احادیث بر خواندن آن در حالات مختف سفارش کرده‌اند. باور مردم بر ویژگی حفاظت‌بخشی این آیه باعث شده تا آن را بر سردر خانه‌ها نصب کنند و بر خواندن آن در هنگام حاجت و احساس خطر مداومت ورزند. هنرمندان نیز با خلق آثار هنری در کاشی‌کاری‌های اماکن مذهبی و تولید انواع تابلوها بر اهمیت این آیه تأکید دارند. برخی آیات ۲۵۶ و ۲۵۷ را هم جزو آیت‌الکرسی شمرده‌اند.

معرفی

آیت‌الکرسی نام آیهٔ ۲۵۵ از سورهٔ بقره در قرآن است. دلیل این نام‌گذاری، کاربرد واژهٔ «کُرسی» در متن آیه است و بر پایهٔ روایات، استفاده از این عنوان در زمان پیامبر اسلام رواج داشته است. برخی مفسران به دلیل پیوستگی مفهومی، آیات ۲۵۶ و ۲۵۷ را نیز ضمیمهٔ آیت‌الکرسی می‌دانند، اما منابع کهن این بسط را تأیید نمی‌کنند. دلایلی نظیر انحصار واژهٔ «کرسی» در آیهٔ ۲۵۵، روایات ناظر بر تعداد دقیق کلمات (۵۰ کلمه) و حروف (۱۷۰ حرف) این آیه، و روایتی از امام علی که آغاز و انجام آن را به روشنی مشخص می‌کند، نشان می‌دهد که آیت‌الکرسی تنها محدود به همان آیهٔ ۲۵۵ است.

متن و ترجمه آیت‌الکرسی

اللّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لاَ نَوْمٌ لَّهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الأَرْضِ مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَ لاَ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَ الأَرْضَ وَ لاَ یَۆُودُهُ حِفْظُهُمَا وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ.

ترجمه: خداست که معبودی جز او نیست؛ زنده و برپادارنده است؛ نه خوابی سبک او را فرو می‌گیرد و نه خوابی گران؛ آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است، از آنِ اوست. کیست آن کس که جز به اذن او در پیشگاهش شفاعت کند؟ آنچه در پیش روی آنان و آنچه در پشت سرشان است می‌داند. و به چیزی از علم او، جز به آنچه بخواهد، احاطه نمی‌یابند. کرسی او آسمان‌ها و زمین را دربر گرفته، و نگهداری آنها بر او دشوار نیست، و اوست والای بزرگ.

اهمیت و جایگاه

اهمیت: هدف اصلی آیت‌الکرسی را معرفی معبود واقعی و شایستهٔ پرستش به مردم دانسته‌اند. باور به آموزه‌های این آیه در آنها اعتقاد یکتاپرستی را تقویت کرده و از شرک و بندگی‌های باطل آزاد می‌کند. در روایتی از امام صادق آمده که ابوذر از پیامبر دربارهٔ برترین آیهٔ نازل‌شده پرسید و پیامبر آیت‌الکرسی را معرفی کرد. طبق بعضی روایات نیز اسم اعظم الهی در همین آیه نهفته است. احادیث فراوانی در فضیلت این آیه در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت وجود دارد.

آثار: این آیه نماد حفظ و قیومیت الهی بوده و تلاوت آن موجب در امان ماندن از خطرات دانسته می‌شود. در احادیث منتسب به امامان شیعه، خواندن آن عامل رفع بلایای دنیوی (مانند فقر)، کاهش سختی‌های اخروی (نظیر عذاب قبر) و مؤثر در شفای بیماری‌ها (مانند درد چشم) معرفی شده است.

کاربرد: قرائت این آیه علاوه بر تلاوت روزمره، در اعمال و نمازهای مستحبی، از جمله «نماز لیلةالدفن» (نماز شب اول قبر) سفارش شده است.

محتوای آیه

آیت‌الکرسی بر تبیین جامع مفاهیم توحیدی تمرکز دارد. این آیه با شانزده بار اشاره به ذات الهی، بیشترین بسامد یادکردِ خداوند را در میان آیات قرآن دارا است و از این رو با لقب «سید آیات قرآن» نیز شناخته می‌شود. محتوای این آیه ضمن نفی شرک، به توصیف صفات کمال و تنزیه خداوند می‌پردازد که محورهای اصلی آن عبارتند از:

1. حیات ازلی، ابدی و قائم‌به‌ذات؛
2. منزه بودن از نواقص و محدودیت‌های جسمانی نظیر خواب و خستگی؛
3. مالکیت و احاطهٔ مطلق بر گسترهٔ آسمان‌ها و زمین؛
4. انحصار حق شفاعت به اذن الهی؛
5. عدم دشواری و رنج در تدبیر و نگهبانی کیهان.

مفهوم کرسی

واژهٔ کرسی در لغت به معنای پایه، اساس و تخت کوتاه است. در تفاسیر قرآنی، مفسران عموماً سه مفهوم اصلی برای این واژه در نظر گرفته‌اند (که گاه هر سه مورد تأیید قرار گرفته است):

• قلمرو حاکمیت و قدرت مطلق الهی بر آسمان‌ها و زمین؛
• استعاره‌ای از احاطهٔ علمی خداوند بر هستی (مستند به روایاتی از امام جعفر صادق)؛
• مخلوقی کیهانی با ابعادی بسیار فراتر از آسمان‌ها و زمین، به‌گونه‌ای که در روایات، نسبت کیهان به کرسی همچون حلقه‌ای در یک بیابان توصیف شده است.

در متون حدیثی، مفهوم کرسی گاه با «عرش» یکسان پنداشته شده و در مواردی دیگر، هر دو واژه نمادی از گسترهٔ علم الهی معرفی شده‌اند. با این حال، به گزارش محمدباقر مجلسی، بر اساس دیدگاه غالب در میان دانشمندان و محدثان متقدم، زمین در میان آسمان‌های هفت‌گانه، آسمان‌ها در احاطهٔ کرسی، و کرسی در درون عرش قرار می‌گیرد. در این دیدگاه، دلیل توصیف عرش به عظمت نیز همین احاطهٔ کامل آن بر هستی بیان شده است.

در فرهنگ عمومی و هنر

بر پایه باورهای رایج و برخی روایات، برای حفاظت خانه از جنیان، شیاطین و نیروهای منفی مانند طلسم و چشم زخم، آیت‌الکرسی را بر دیوار و نزدیک سقف می‌نویسند. افزون بر این در هنگام درخواست حاجت‌روایی و پیش از خواب هم این آیه خوانده می‌شود.

بازتاب در هنر

آیت‌الکرسی در هنر ایرانیان گاه بر اشیای کاربردی زندگی روزمره چون سفال، پارچه، فلز، پیراهن و قالیچه نقش می‌بست. این حضور، بیانگر باور به نیروی حفاظت‌بخش آیه بود؛ گاهی برای پاسداری از خودِ اثر درمانند قاب آینه یا قالیچه و زمانی برای صیانت از محتوای درون آن، چنان‌که بر جعبه‌های قرآن یا کتیبه‌های کاشی مساجد، امامزاده‌ها و مدارس نگاشته می‌شد. در چنین آثاری، دور نگه داشتن انسان از بلا، اندوه و غم نیز ار اهداف اصلی هنرمند به‌شمار می‌رفت. ایرانیان در ساخت خانه‌ها آیت‌الکرسی را بر سردر ورودی آن نصب می‌کنند. خواندن این آیه هنگام بیرون‌رفتن و برای برآورده‌شدن حاجت سفارش شده و این اقدام شاید در راستای عمل به همین حدیث باشد.

هنرمندان قالی‌باف در تاریخ ایران آیت‌الکرسی را نماد و پیامی توحیدی برشمرده‌اند. آنان به ویژه در عصر صفویه در حاشیه بزرگ قالیچه‌های سالتینگ محرابی و سجاده‌ای از نقش این آیه استفاده کرده‌اند. بزرگ‌ترین تابلوی هنری آیت‌الکرسی جهان در ابعاد ۲/۲۰ در ۱/۶۰ متر در البرز ساخته شده و به حرم امام علی اهدا گردید. طراحی آن هشت ماه و اجرای آن بیش از شش ماه طول کشیده و همه مراحل به‌صورت دستی انجام شده است. زمینه تابلو از جیر، حروف از برنز صیقل‌خورده و قاب آن از چوب منقوش به گل‌های زیبا است.

فیلم «پروانه سفید» به کارگردانی بهروز نورانی‌پور مستندی داستانی و شاعرانه درباره آیت‌الکرسی است. این اثر شبکه الکوثر در جشنواره سی و سوم فیلم فجر شرکت داشت.

آیت‌الکرسی گاه به صورت مستقیم در هنر شعر هم بازتاب داشته است. امید مجد چنین سروده است:

نباشد جز الله پروردگار که زنده است و پاینده آن کردگار

نگیرد خدا را کسالت فرا نه هرگز به خواب اندر آید خدا

زمین و سماوات از آن اوست همه ملک گیتی به‌فرمان اوست

چه کس راست در پیش یزدان سزا شفاعت کند جز به اذن خدا

ز روز ازل تا به شام ابد بداند همه چیز از نیک و بد

به چیزی از علم یگانه اله احاطه ندارد کسی هیچ گاه

جز آنچه بخواهد خدای نکو که مردم بدانند از علم او

بود وسعت علم او بی‌کران فراتر ز ارض است و هفت آسمان

ندارد بر او زحمتی حفظشان علی و عظیم است آن بی‌نشان

منابع

• قرآن کریم.
• «آیت‌الکرسی موضوع تنها مستند ایرانی حاضر در جشنواره فجر»، خبرگزاری تسنیم.
• إبن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
• جعفری، عالیه، «تجلی آیت‌الکرسی در شعر استاد شیوا»، در مجله بشارت، شماره ۴۹، مهر و آبان ۱۳۸۴ش.
• جمعی از نویسندگان، فرهنگ‌نامه علوم قرآنی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، بی‌تا.
• جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، ج۱۲، قم، مرکز نشر اسراء، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
• حسینی طهرانی، سید محمدحسین، مطلع انوار، تهران، مکتب وحی، چاپ دوم، ۱۴۳۴ق.
• «خواص اعجازآمیز آیت الکرسی در حل مشکلات زندگی»، سایت حرز رضوی، تاریخ بازدید: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• «ساخت بزرگ‌ترین تابلوی آیت‌الکرسی جهان در البرز»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• ساریخانی، مجید و حسن هاشمی زرج‌آباد، «پژوهشی تحلیلی بر کتیبه‌نگاری آیةالکرسی در آثار هنری ایرانیان»، در فصلنامه نگارینه هنر اسلامی، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۳ش.
• شرتونی، سعید، أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح: علی‌اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
• صادقی، سعید، «آیات قرآن، زینت‌بخش سردر خانه‌های ایرانیان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۳ شهریور ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۳ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• عیاشی، محمد بن مسعود، التفسیر، تهران، المطبعة العلمیه، چاپ اول، ۱۳۸۰ق.
• فلسفی، محمدتقی، آیت الکرسی پیام آسمانی توحید، تهران، نشر معارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۵۱ش.
• فولادوند، محمدمهدی، ترجمه قرآن، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
• مجلسی، محمدباقر، لوامع صاحبقرانی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۱۴ق.
• «مشاهیر علمی و فرهنگی نیشابور»، سایت نیشابور‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۲ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
• وند‌شعاری، علی و پردیس عسکری، «بررسی و تحلیل آیات و احادیث در قالی‌های دوره صفویه »، در دو‌فصلنامه رجشمار، شماره۲، ۱۳۹۹ش.