پرش به محتوا

نظام جمهوری اسلامی ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۱ ویرایش‌ها
حبیب الله نجفی (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۱۳۱ ویرایش‌ها
خط ۹۲: خط ۹۲:


== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران ==
بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)، سیاست خارجی این کشور بر نفی سلطه‌جویی و سلطه‌پذیری، حفظ استقلال همه‌جانبه، روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملت‌ها استوار است.<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.</ref> در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاست‌های کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آن‌ها بر عهده رهبر جمهوری اسلامی است و اجرای این سیاست‌ها توسط وزارت امور خارجه انجام می‌گیرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7-231/935232-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره می‌شود؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref> مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون تلاش برای سعادت بشر،<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص44.</ref> تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حق‌طلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.</ref> که پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از فلسطین را نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91970/%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?rcids=83046 «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با ایالات متحده آمریکا، برخی متحدان غربی آن و اسرائیل با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی، ریشه اصلی این مخالفت‌ها نه در مسائلی چون پرونده هسته‌ای یا حقوق بشر، بلکه در ماهیت الگوی مردم‌سالاری دینی، استقلال‌طلبی و چالش‌آفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی می‌شود.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref> در همین راستا، سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، مهم‌ترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزش‌های دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقب‌نشینی از این مواضع را مخدوش‌کننده عزت ملی تلقی می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/376849/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C حاتمی‌راد، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص180.]</ref>
بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)، سیاست خارجی این کشور بر نفی سلطه‌جویی و سلطه‌پذیری، حفظ استقلال همه‌جانبه، روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملت‌ها استوار است.<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.</ref> در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاست‌های کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آن‌ها بر عهده رهبر جمهوری اسلامی است و اجرای این سیاست‌ها توسط وزارت امور خارجه انجام می‌گیرد.<ref>[https://www.sharghdaily.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D8%AF%D8%A7-231/935232-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره می‌شود؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق؛]مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.</ref> مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون تلاش برای سعادت بشر،<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص44.</ref> تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حق‌طلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است<ref>هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.</ref> که پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از فلسطین را نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌کنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/91970/%D8%AF%D9%81%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D9%81%D9%84%D8%B3%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86?rcids=83046 «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با ایالات متحده آمریکا، برخی متحدان غربی آن و اسرائیل با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی، ریشۀ اصلی این مخالفت‌ها نه در مسائلی چون پروندۀ هسته‌ای یا حقوق بشر، بلکه در ماهیت الگوی مردم‌سالاری دینی، استقلال‌طلبی و چالش‌آفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی می‌شود.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D8%AA-%D8%AF%D8%B4%D9%85%D9%86%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%9F/151575 «علت دشمنی با ایران؟»،  وب‌سایت پرسمان.]</ref> در همین راستا، سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، مهم‌ترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزش‌های دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقب‌نشینی از این مواضع را مخدوش‌کنندۀ عزت ملی تلقی می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/376849/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1%DB%8C حاتمی‌راد، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص180.]</ref>


== دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران ==
== دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران ==

نسخهٔ ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۴۴

نظام جمهوری اسلامی ایران؛ ساختار سیاسی-اجتماعی مستقر در ایران پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ش مبتنی بر نظریۀ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا.[دیدگاه ۱]

نظام جمهوری اسلامی ایران، ساختار سیاسی-اجتماعی حاکم بر کشور است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ش و تأیید در همه‌پرسی، شکل گرفت. این نظام بر نظریۀ ولایت فقیه، مردمسالاری دینی و تفکیک قوا استوار است. واژۀ جمهوری بیانگر شکل حکومت و نقش مردم در تعیین سرنوشت خود و واژه اسلامی نشان‌دهندۀ چهارچوب ارزشی و التزام به احکام شرع است. قانون اساسی کشور، اسلام را دین رسمی و تشیع اثنی‌عشری را مذهب رسمی و اقلیت‌های زرتشتی، کلیمی و مسیحی را به رسمیت شناخته است. ساختار نظام شامل رهبری به‌عنوان عالی‌ترین مقام، قوای سه‌گانه (مقننه، مجریه و قضائیه)، نهادهای ناظری چون شورای نگهبان و مجمع تشخیص مصلحت نظام، نیروهای مسلح، سازمان صداوسیما، شوراهای محلی و شورای عالی امنیت ملی است. مردم در این نظام نقش تأسیسی، قانونگذاری و نظاری دارند. پایه‌های اساسی نظام بر ایمان به خدا، وحی، معاد، عدل، امامت و کرامت انسانی قرار دارد و وظایف کلی آن شامل گسترش عدالت، آزادی‌های مشروع، استقلال، رفع تبعیض، خودکفایی و تنظیم سیاست خارجی بر مبنای نفی سلطه‌پذیری و حمایت از مسلمانان است. جمهوری اسلامی ایران با لیبرال دموکراسی در منابع مشروعیت و قانون‌گذاری، نقش دین، محدودیت آزادی، انسان‌شناسی، هدف حکومت و نظارت شرعی تفاوت اساسی دارد. همچنین، این نظام از حیث ساختار سیاسی و مذهب رسمی با سایر جمهوری‌های اسلامی مانند پاکستان و موریتانی متمایز است.

مفهوم‌شناسی

ظام واژۀ عربی بوده و در معنای لغوی، به نظم، آراستگی، سامان و واسطه‌ای که باعث استواری یک چیز می‌شود، اشاره دارد،[۱] اما در علوم سیاسی به مجموعه دستگاه‌ها و نهادهایی گفته می‌شود که در درون حکومت با یکدیگر روابط متقابل دارند[۲] و کارکردهایی چون انطباق، دستیابی به هدف، یکپارچگی و حفظ الگوهای نهفته را دنبال می‌کنند.[۳] جمهوری از مادۀ جمهور به‌معنای تودۀ مردم[۴] و اصطلاحی است برای نظام سیاسی که در رأس قوه مجریه آن، فرد یا افرادی انتخابی و به‌صورت موقت قرار دارند[۵] و ارکان آن عبارت است از انتخابی‌بودن رئیس حکومت، محدود و موقت‌بودن م‌مدت زمامداری، غیرموروثی‌بودن و مسئول بودن رئیس حکومت.[۶] ترکیب این دو مفهوم در «نظام جمهوری اسلامی ایران» معنای خاصی یافته است: مجموعه‌ای منسجم و درهم‌تنیدۀ از نهادها و ساختارهای حکومتی که اداره امور در آن بر پایه اراده و انتخاب توده مردم با زمامداری غیرموروثی و مدت‌دار استوار است، و در عین حال مشروعیت، قوانین و جهت‌گیری‌های کلان خود را از مبانی، احکام و ارزش‌های دین اسلام می‌گیرد.[۷] قانون اساسی نیز این نظام را حکومتی معرفی می‌کند که ملت ایران بر اساس اعتقاد دیرینه به حکومت حق و عدل قرآن، در پی انقلاب اسلامی به رهبری سید روح‌الله خمینی، به آن رأی مثبت داده‌اند.[۸]

تاریخچه

اندیشۀ حکومت اسلامی ریشه در تفکر سیاسی سده‌های نخستین اسلام دارد.[۹] قرآن کریم حکومت را از آن خداوند می‌داند و این حق را به پیامبران واگذار کرده است.[۱۰] به‌گواهی تاریخ پیامبر اسلام پس از هجرت به مدینه، نخستین دولت اسلامی را با تدوین پیمان‌نامه تشکیل داد که در آن، همزیستی مسالمت‌آمیز گروه‌های قومی، مذهبی و نژادی با برابری در حقوق و تکالیف، به جای برتری‌های قبیله‌ای جاهلی، مبنا قرار گرفت.[۱۱] سید روح‌الله خمینی بر این باور بود که حکومت اسلامی اندیشه تازه‌ای نیست، بلکه از صدر اسلام مطرح بوده، اما غفلت مسلمانان و دست‌های استعمار در سده‌های اخیر مانع تحقق آن شد.[۱۲]

پیشینۀ طرح نظام جمهوری در ایران به دورۀ پهلوی اول[۱۳] و تحولات پیش از کودتای ۱۳۳۲ش بازمی‌گردد، اما آن طرح‌ها به‌دلیل فقدان پایگاه اجتماعی و ناسازگاری با بستر مذهبی جامعه ناکام ماندند.[۱۴] ایده جمهوری اسلامی نخستین‌بار در مهر ۱۳۵۷ش توسط سید روح‌الله خمینی[۱۵] با تأکید بر دو رکن محوریت اسلام و رأی مردم مطرح شد.[۱۶] در برابر پیشنهاد عناوینی چون جمهوری دموکراتیک یا جمهوری خلق از سوی گروه‌های چپ و لیبرال، وی الگوهای غربی را رد کرد و خواستار استقرار این نظام «بدون یک کلمه کم یا زیاد» شد.[۱۷] در نهایت، نظام جمهوری اسلامی در همه‌پرسی ۱۰ و ۱۱ فروردین ۱۳۵۸ش با مشارکت ۹۸/۲ درصدی و رأی موافق بیش از ۹۷ درصد واجدان شرایط به تصویب رسید و در ۱۲ فروردین رسماً اعلام موجودیت کرد.[۱۸]افزون بر ایران، پاکستان (۱۹۵۶م) و موریتانی (۱۹۵۹م) از نخستین کشورهایی هستند که عنوان جمهوری اسلامی را در قانون اساسی خود تثبیت کردند؛ این عنوان در افغانستان نیز از سال ۲۰۰۴م تا زمان تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱م رسمیت داشت.[۱۹]

زمینه‌های شکلگیری نظام جمهوری اسلامی

به نظر تحلیلگران شکل‌گیری جمهوری اسلامی ایران نتیجه تعامل زمینه‌های خارجی و داخلی بود. از سوی خارج، اشغال ایران در جنگ‌های جهانی اول و دوم، قراردادهای دورۀ قاجار مانند قراردادهای ترکمنچای، قرداد گلستان و قرارداد وثوق الدوله (۱۹۱۹م)، کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش، وابستگی رژیم پهلوی به غرب، اعطای کاپیتولاسیون 1342ش، واگذاری بحرین و سلطه بر نفت ایران، حاکمیت ملی را تضعیف کرد.[۲۰] از سوی داخل، ساختار استبدادی نظام شاهی، سیاست‌های ضد دینی پهلوی اول و دوم، عقب‌ماندگی اقتصادی و نقش رهبری روحانیت (از مشروطه تا انقلاب ۱۳۵۷ش) به مطالبه عمومی برای استقلال، آزادی و جمهوری اسلامی انجامید.[۲۱]

مبانی نظام جمهوری اسلامی

بر اساس اصل دوم قانون اساسی، نظام جمهوری اسلامی ایران بر شش مبنا استوار است: ایمان به خدای یکتا و حاکمیت او، وحی الهی، معاد، عدل الهی، امامت و رهبری مستمر و کرامت انسانی همراه با مسئولیت در برابر خدا.[۲۲] این مبانی از طریق اجتهاد مستمر فقهای جامع‌الشرایط، بهره‌گیری از دانش و تجارب بشری، نفی ستم و سلطه‌پذیری، تحقق قسط و عدل، استقلال در ابعاد گوناگون و همبستگی ملی تأمین می‌شوند.[۲۳]

ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران

نوع حکومت و تفاوت آن با سایر نظام‌ها

نظام جمهوری اسلامی ایران بر پایه نظریه ولایت فقیه شکل گرفته است. در این الگو، واژه جمهوری به نقش مردم در اداره کشور (مقبولیت) و واژه اسلامی به انطباق قوانین با شرع (مشروعیت الهی) اشاره دارد. اهداف کلان این نظام، افزون بر تأمین نیازهای مادی، شامل گسترش معنویت، عدالت‌طلبی و تحقق مردم‌سالاری دینی است.[۲۴]این نظام از نظر مبانی و ساختار، با سایر الگوهای حکومتی تفاوت‌های بنیادین دارد:

سایر جمهوری‌های اسلامی: اگرچه کشورهایی مانند پاکستان و موریتانی نیز عنوان «جمهوری اسلامی» دارند،[۲۵] اما ساختار سیاسی ایران به‌دلیل ابتناء بر مذهب شیعه اثنی‌عشری،[۲۶] محوریت ولی فقیه به‌عنوان عالی‌ترین مقام سیاسی و وجود نهادهای نظارتی شرعی مانند شورای نگهبان از آنها متمایز است. پاکستان دارای نظام پارلمانی فدرال و موریتانی دارای نظام نیمه‌ریاستی با مذهب غالب سنی هستند.[۲۷]

جمهوری‌های متعارف: در جمهوری‌های سکولار، حاکمیت مطلق از آن مردم و مبنای قانون، قرارداد اجتماعی و اراده اکثریت است؛ اما در جمهوری اسلامی، حاکمیت ذاتی متعلق به خداوند دانسته شده و حق تعیین سرنوشت مردم در چارچوب شریعت اسلامی تعریف می‌شود.[۲۸]

نظام لیبرال دموکراسی: جمهوری اسلامی در سازوکارهای ظاهری و عملکردی مانند برگزاری انتخابات، پارلمان، مشارکت عمومی و برابری در برابر قانون با لیبرال دموکراسی اشتراکاتی دارد؛ با این حال، از نظر مبانی معرفت‌شناختی کاملاً متفاوت است. نظام اسلامی بر خدامحوری، تلفیق وحی و عقل، و حاکمیت قوانین الهی استوار است، در حالی که لیبرال دموکراسی بر سکولاریسم، نسبی‌انگاری و اصالت اراده بشری اتکا دارد.[۲۹]

نقش مردم

مردم در ماهیت نظام جمهوری اسلامی ایران از طریق مشارکت در رفراندم و انتخابات نقش مهم دارد. برای مثال چهار انتخابات اصلی شامل ریاست‌جمهوری، مجلس شورای اسلامی، شوراهای شهر و روستا (هر چهار سال) و مجلس خبرگان رهبری (هر هشت سال) با آرای عمومی برگزار می‌شود.[۳۰]

پژوهشگران نقش مردم در این نظام سیاسی را در سه سطح خلاصه می‌کنند:

  • تأسیسی: نقش عمومی در پایه‌گذاری و استقرار نظام.
  • قانون‌گذاری: مشارکت مستقیم (همه‌پرسی) و غیرمستقیم (مجلس شورای اسلامی).
  • نظارتی: نظارت مستمر بر حاکمیت به‌صورت مستقیم (انتخابات و شکایت از عملکرد قوا) و غیرمستقیم (نمایندگان مجلس خبرگان رهبری و مجلس شورای اسلامی)[۳۱]

ساختار

بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، قوای سه‌گانۀ مقننه، مجریه، قضائیه مستقل از یکدیگرند و هر یک وظایف مشخصی را بر عهده دارند؛[۳۲] اما در کنار این استقلال، قانون اساسی بر اساس اصل ولایت امر و امامت مستمر، زمینۀ تحقق رهبری فقیه جامع‌الشرایطی را فراهم کرده است که از طرف مردم به‌عنوان رهبر شناخته می‌شود و بدین ترتیب، رهبری به‌عنوان ضامن عدم انحراف سازمان‌های مختلف از وظایف اصیل اسلامی خود ایفای نقش می‌کند.[۳۳] مقامات و نهادهای مختلف در ساختار نظام جمهوری اسلامی وجود دارد که وظایف آن در جدول ذیل آمده است:

مقام / نهاد وظایف اصلی
رهبری عالی‌ترین مقام رسمی کشور و فرمانده کل قوا؛ تعیین سیاست‌های کلی نظام، نظارت بر قوا، حل اختلاف قوا، تنفیذ و عزل رئیس‌جمهور، عفو محکومان.[۳۴]
مجلس خبرگان رهبری مرکب از مجتهدان منتخب مردم؛ مسئول انتخاب، نظارت و عزل رهبر.[۳۵]
شورای موقت رهبری مرکب از رئیس‌جمهور، رئیس قوه قضائیه و یک فقیه از شورای نگهبان؛ انجام وظایف رهبری تا زمان انتخاب رهبر جدید.[۳۶]
قوه مقننه (مجلس شورای اسلامی) قانون‌گذاری، نظارت بر قوه مجریه، تحقیق و تفحص، استیضاح؛ همراه با نمایندگان اقلیت‌های دینی.[۳۷]
قوه مجریه به ریاست رئیس‌جمهور منتخب مردم؛ مسئول اجرای قانون اساسی و اداره امور اجرایی کشور.[۳۸]
قوه قضائیه به ریاست رئیس منصوب رهبری؛ رسیدگی به دعاوی، احیای حقوق عامه، مجازات مجرمان، نظارت بر اجرای قوانین.[۳۹]
شورای نگهبان دوازده عضو (شش فقیه منصوب رهبری و شش حقوقدان معرفی رئیس قوه قضائیه با رأی مجلس)؛ تطبیق مصوبات مجلس با موازین اسلام و قانون اساسی.[۴۰]
مجمع تشخیص مصلحت نظام حل اختلاف بین مجلس و شورای نگهبان، مشورت به رهبری در تعیین سیاست‌های کلی.[۴۰]
نیروهای مسلح (ارتش، سپاه، نیروی انتظامی) فرماندهان منصوب رهبری؛ پاسداری از استقلال، تمامیت ارضی و دستاوردهای انقلاب.[۴۱]
سازمان صدا و سیما با رئیس منصوب رهبری؛ تأمین آزادی بیان در چارچوب موازین اسلامی و مصالح کشور.[۴۲]
شوراهای محلی اعضای منتخب مستقیم مردم در سطوح روستا، بخش، شهر، شهرستان و استان؛ اداره امور محلی با نظارت عالی.[۴۳]
شورای عالی امنیت ملی به ریاست رئیس‌جمهور و با حضور نمایندگان قوای سه‌گانه و دو نماینده از سوی رهبری؛ تعیین سیاست‌های دفاعی-امنیتی، هماهنگی فعالیت‌های مرتبط با امنیت ملی؛ مصوبات پس از تأیید رهبری قابل اجراست.[۴۴]

زبان، خط، تاریخ و پرچم رسمی

بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، زبان و خط رسمی و مشترک مردم ایران فارسی و استفاده از زبان‌های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه‌ها آزاد است. زبان عربی به‌دلیل ارتباط با قرآن و معارف اسلامی، از پس از دوره ابتدایی تا پایان متوسطه در همه رشته‌ها به‌طور الزامی تدریس می‌شود. مبدأ تاریخ رسمی جمهوری اسلامی هجرت پیامبر اسلام بوده، هجری شمسی مبنای کار ادارات دولتی و تعطیل رسمی هفتگی روز جمعه بوده و پرچم رسمی کشور دارای سه رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت جمهوری اسلامی و شعار «الله اکبر» است.[۴۵]

دین و مذهب رسمی

به استناد اصل ۱۲ قانون اساسی، دین نظام جمهوری اسلامی ایران اسلام و مذهب جعفری اثنی عشری بوده و این اصل الی الابد غیرقابل تغییر است. مذاهب دیگر اسلامی از جمله حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی و زیدی دارای احترام کامل هستند و پیروان آنها در انجام مراسم مذهبی طبق فقه خود آزادند و در احوال شخصیه و دعاوی مربوط به آن در دادگاه‌ها رسمیت دارند. به حکم اصل ۱۴، دولت جمهوری اسلامی ایران و مسلمانان موظفند نسبت به افراد غیرمسلمان با اخلاق حسنه و قسط و عدل اسلامی عمل و حقوق انسانی آنان را رعایت کنند، مشروط بر اینکه بر ضد اسلام و جمهوری اسلامی ایران توطئه و اقدام نکنند.[۴۶]

حقوق و آزادی‌ها در نظام جمهوری اسلامی ایران

در نظام جمهوری اسلامی ایران، اصل بر مساوات افراد و برابری آنان در برابر قانون است که با رعایت موازین شرع، شامل مردان و زنان می‌شود. حقوق و آزادی‌های مردم به دو دسته فردی و گروهی تقسیم می‌شود. حقوق و آزادی‌های فردی شامل حق مالکیت و آزادی‌های مربوط به زندگی خصوصی از جمله آزادی انتخاب شغل، محل سکونت، عقاید و آرا است که در قانون اساسی به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت قرار دارد. حقوق و آزادی‌های گروهی نیز که به واسطه حضور در عرصه عمومی به افراد و گروه‌ها تعلق می‌گیرد، شامل آزادی اندیشه و بیان عقاید، آزادی اجتماعات، گردهمایی‌های اعتراضی و آزادی تشکیل احزاب، انجمن‌ها و اصناف برای گروه‌های مختلف و اقلیت‌های دینی مشروط به عدم نقض اصول استقلال، آزادی، وحدت ملی، موازین اسلامی و اساس جمهوری اسلامی، است.[۴۷]

سیاست خارجی نظام جمهوری اسلامی ایران

بر پایه فصل دهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصول ۱۵۲ تا ۱۵۵)، سیاست خارجی این کشور بر نفی سلطه‌جویی و سلطه‌پذیری، حفظ استقلال همه‌جانبه، روابط صلح‌آمیز با دولت‌های غیرمحارب و عدم مداخله در امور داخلی سایر ملت‌ها استوار است.[۴۸] در ساختار سیاسی ایران، تعیین سیاست‌های کلی نظام در حوزه خارجی و نظارت بر آن‌ها بر عهده رهبر جمهوری اسلامی است و اجرای این سیاست‌ها توسط وزارت امور خارجه انجام می‌گیرد.[۴۹] مبانی عقیدتی این سیاست نیز بر اصولی چون تلاش برای سعادت بشر،[۵۰] تعهد برادرانه نسبت به مسلمانان، دفاع از حقوق آنان و حمایت از مبارزات حق‌طلبانه مستضعفان در برابر مستکبران، بنا شده است[۵۱] که پژوهشگران، رویکرد ایران در حمایت از فلسطین را نیز در همین چارچوب ارزیابی می‌کنند.[۵۲] جمهوری اسلامی ایران با اکثریت کشورهای جهان روابط دیپلماتیک متعارف دارد؛ با این حال، روابط آن با ایالات متحده آمریکا، برخی متحدان غربی آن و اسرائیل با تقابل و تنش جدی همراه است. در ادبیات مقامات جمهوری اسلامی، ریشۀ اصلی این مخالفت‌ها نه در مسائلی چون پروندۀ هسته‌ای یا حقوق بشر، بلکه در ماهیت الگوی مردم‌سالاری دینی، استقلال‌طلبی و چالش‌آفرینی این نظام برای فرهنگ غربی ارزیابی می‌شود.[۵۳] در همین راستا، سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، مهم‌ترین اصل در سیاست خارجی را حفظ هویت نظام و پافشاری بر ارزش‌های دینی و تمدنی دانسته و هرگونه عقب‌نشینی از این مواضع را مخدوش‌کنندۀ عزت ملی تلقی می‌کند.[۵۴]

دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران

دستاوردها

به باور برخی تحلیلگران، نظام جمهوری اسلامی ایران در چهار دهۀ اخیر دستاوردهای قابل توجهی در حوزه‌های گوناگون داشته که در ذیل به برخی از آنها اشاره شده است:

  • در حوزۀ سیاست خارجی استقلال همه‌جانبۀ کشور را احیا و در برابر فشارها و هجوم ابرقدرت‌ها، بدون کوچک‌ترین عقب‌نشینی، ایستادگی کرده است.[۵۵]
  • در حوزه هوافضا، ایران ضمن قرار گرفتن در زمره پنج کشور نوظهور فضایی جهان، توانسته است موجود زنده را به فضا پرتاب کرده و ماهواره‌های مخابراتی و تصویربرداری از جمله ماهواره‌های امید، رصد، نوید و فجر، را طراحی، ساخت و در مدار قرار دهد.
  • در حوزه دفاعی و موشکی نیز نظام جمهوری اسلامی ایران به باور بسیاری از تحلیلگران، توانسته است بازدارندگی مؤثری ایجاد کند که دشمنان را از هرگونه تجاوز بازداشته است. موشک‌های بالستیک با برد بیش از هزار کیلومتر و دقت اصابت بالا از جمله موشک‌های عماد، قیام و شهاب ۳ در داخل کشور طراحی و تولید شده‌اند.[۵۶]
  • از نظر زیرساخت‌های حقوقی، قانون اساسی مبتنی بر مشارکت عمومی تدوین شده و نهادهای سیاسی برخاسته از آرای عمومی استقرار یافته‌ است.
  • در حوزۀ سلامت، میانگین امید به زندگی از ۵۵ به بیش از ۷۶ سال افزایش یافته، بیماری فلج اطفال ریشه‌کن شده، شمار پزشکان متخصص از ۷ هزار به ۷۲ هزار نفر رسیده و ایران به قطب درمانی منطقه تبدیل شده است.
  • در حوزۀ آموزش عالی و فناوری، پوشش تحصیلی از حدود ۱۷۵ هزار به بیش از ۴ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر افزایش یافته، ایران در فناوری هسته‌ای در جمع ۵ کشور برتر جهان قرار گرفته و در علوم نانو و زیست‌فناوری رتبه‌های اول منطقه را کسب کرده است.
  • از نظر زیرساخت‌ها و رفاه، طول راه‌های کشور از ۴۶ هزار به ۲۸۰ هزار کیلومتر افزایش یافته، ۱۰۰درصد روستاهای بالای ۱۰ خانوار به برق دسترسی دارند، ۹۰درصد مردم از گاز طبیعی بهره‌مند شده‌اند و ۹۵درصد جمعیت به شبکه بهداشت دسترسی دارند.
  • در حوزۀ صنعت و اقتصاد، تولید فولاد ۵۰ برابر، صادرات غیرنفتی ۵۷ برابر و محصولات پتروشیمی ۳۳ برابر رشد داشته و سهم صنعت در تولید ناخالص ملی از ۱۶ به ۴۰درصد رسیده است.
  • در بخش کشاورزی، تولیدات ۷/۶ برابر شده و خودکفایی ۹۰درصدی در مواد غذایی حاصل شده است.
  • در حوزۀ ورزش، شمار فدراسیون‌ها از ۲۰ به ۵۱ و کرسی‌های بین‌المللی از ۳ به بیش از ۱۷۰ افزایش یافته است.[۵۷]

روز جمهوری اسلامی

۱۲ فروردین به‌دلیل برگزاری همه‌پرسی تعیین‌کنندۀ نوع حکومت پس از پیروزی انقلاب اسلامی و رأی قاطع مردم ایران به نظام جمهوری اسلامی، به‌عنوان «روز جمهوری اسلامی ایران» نام‌گذاری شده است. دربارۀ این روز، آثار مکتوب و تصویری متعددی تولید شده است؛ از جمله کتاب‌های «انتخاب صالحان» اثر سید علی خامنه‌ای، «با چشم باز: ۱۲ فروردین» اثر سعید زاهدی و نیز فیلم‌هایی به‌نام‌های: «معنای 12 فروردین به روایت آیت‌الله خامنه‌ای»، «12 فروردین ماه روز جمهوری اسلامی ایران»، «رأی‌گیری رفراندوم 12 فروردین»، «روز رأی‌دادن امام در روز 12 فروردین 58» و «12 فروردین؛ نماد آزادی‌خواه».[۵۸]

پژوهش درباره نظام جمهوری اسلامی

دربارۀ نظام جمهوری اسلامی ایران، آثار متعددی توسط پژوهشگران به رشته تحریر درآمده است که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، جمعی از نویسندگان، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزش‌های عقیدتی سیاسی، ۱۳۷۸ش.[۵۹]
  • حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، جلال‌الدین مدنی، تهران، پایدار، ۱۳۸۹ش.[۶۰]
  • مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباس‌علی عمید زنجانی، انتشارات مجد، 1392ش.[۶۱]
  • مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، عباس کعبی، تهران، انتشارات پژواک عدالت، 1395ش.[۶۲]
  • نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران، محمدجواد ارسطا، قم،‌ بوستان کتاب، چاپ اول، ۱۳۸۹ش.[۶۳]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ نظام، وب‌سایت آبادیس.
  2. ↑ حجاریان، «نظام چیست؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز.
  3. ↑ کهنسال، «نظریه آجیل پارسونز»، وب‌سایت سیلویکا.
  4. ↑ * انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج3، ص۲۱۸۷؛ قاضى شریعت پناهى، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، 1368ش، ص557.
  5. ↑ جعفرى لنگرودى، ترمینولوژى حقوق، 1367ش، ص199؛ پیش‌نویس بحث:نظام جمهوری اسلامی ایران؛ آشورى، دانشنامه سیاسى، 1370ش، ص111.
  6. ↑ ارسطا، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص481
  7. ↑ فاضلی‌نیا، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، 1386ش، ص122.
  8. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص42.
  9. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.
  10. ↑ سورۀ انعام، آیۀ ۵۷؛ سورۀ یوسف، آیۀ ۴۰ و ۶۷.
  11. ↑ «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه‌ النبی و آموزه‌ های نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  12. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج4، ص455.
  13. ↑ سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، بی‌تا، ص۲۱.
  14. ↑ ملک‌افضلی اردکانی، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، ۱۳۹۱ش، ص۳۱.
  15. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج3، ص514-515.
  16. ↑ امام‌خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ج6، ص358، 388، 428 و 433.
  17. ↑ خامنه‌ای، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، 1360ش، ص۶۷–۶۸؛ فوزی، «الگوی تاسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالش‌های نظری»، 1378ش، ص285-293.
  18. ↑ روزها و رویدادها، ۱۳۷۸ش‌، ج‌۱، ص‌۸۱.
  19. ↑ «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛
  20. ↑ فقیه حقانی، موسی، «بررسی چرایی دشمنی استعمار با ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 26 شهریور 1404ش.
  21. ↑ مسعودی، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، 1387ش، ص60-67.
  22. ↑ «قانون‏ اساسی‏ جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  23. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، 42.
  24. ↑ «دیدگاه رهبر انقلاب درباره تفاوت نظام جمهوری اسلامی با دیگر نظام‌ها»، خبرگزاری فارس.
  25. ↑ «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛ «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.
  26. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص47.
  27. ↑ «چند جمهوری اسلامی در دنیا داریم؟»، وب‌سایت تابناک؛ «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر.
  28. ↑ فوزی، «الگوی تاسیسی تلفیقی جمهوری اسلامی و چالش‌های نظری»، 1378ش، ص285-293.
  29. ↑ اکبری، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»، 1383ش، ص86-89.
  30. ↑ «در مورد انتخابات در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، وب‌سایت تابناک.
  31. ↑ نوری و مرتضوی‌نژاد، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، 1404ش، ص232-233.
  32. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص61-63.
  33. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص61-63.
  34. ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران - فصل هشتم ‎: رهبر یا شورای رهبری - اصل ۱۰۷ الی ۱۱۲»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  35. ↑ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.
  36. ↑ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص90-92.
  37. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص43.
  38. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص86.
  39. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص102.
  40. ↑ ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص84.
  41. ↑ جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ج1، ص153-156.
  42. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص109.
  43. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص77.
  44. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص110.
  45. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص49.
  46. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص46-47؛ هاشمی‌، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران‌۱۳۷۴ش‌، ج‌۱، ص‌۱۶۱-۱۶۶.
  47. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص50-57
  48. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.
  49. ↑ ایوبی، «سیاست خارجی کشور چگونه اداره می‌شود؟»، وب‌سایت روزنامۀ شرق؛مدنی، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، 1389ش، ص340-345.
  50. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص44.
  51. ↑ هدایت‌نیا، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، 1381ش، ص101.
  52. ↑ «دفاع از فلسطین سیاست راهبردی جمهوری اسلامی ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  53. ↑ «علت دشمنی با ایران؟»، وب‌سایت پرسمان.
  54. ↑ حاتمی‌راد، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، 1385ش، ص180.
  55. ↑ «نگاهی به مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت دانشگاه گلستان.
  56. ↑ «۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفت‌های جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان.
  57. ↑ «نگاهی به مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت دانشگاه گلستان؛ «نگاهی به مهم ترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  58. ↑ «علت نامگذاری روز ۱۲ فروردین به عنوان روز جمهوری اسلامی چیست؟/ هدف مردم از شعار‌ جمهوری اسلامی چه بود؟/ نظر امام خمینی(ره) درباره رفراندوم ۱۲ فروردین + معرفی کتاب، ویدئو و آثار گرافیکی»، وب‌سایت جهان‌ نیوز.
  59. ↑ «آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی»، وب‌سایت نور لایب.
  60. ↑ «حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت نور لایب.
  61. ↑ «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت ایران کتاب.
  62. ↑ «کتاب مبانی حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت طاقچه.
  63. ↑ «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت گیسوم.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ حسب نکته دکتر فاضل در گروه، آینده جمهوری اسلامی ایران را در یکی دو بند بیاورید

منابع

  • آشورى، داریوش، دانشنامه سیاسى، تهران، انتشارات مروارید، 1370ش.
  • ارسطا، محمدجواد، نگاهی به مبانی تحلیل نظام جمهوری اسلامی ایران، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب، 1389ش.
  • اکبری، کمال، «تشابه و تمایز نظام مردم سالار دینی و نظام لیبرال دموکراسی»، مجله رواق اندیشه، شماره 31، 1383ش.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش.
  • امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
  • «پیامبر (ص)، ارتباطات در مدینه‌ النبی و آموزه‌ های نخستین حاکمیت اسلامی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 27 مهر 1397ش.
  • جعفرى لنگرودى، محمدجعفر؛ ترمینولوژى حقوق، چاپ دوم، تهران: گنج دانش، 1367ش.
  • جمعی از نویسندگان، آشنایی با انقلاب و نظام جمهوری اسلامی، تهران, سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نمایندگی ولی فقیه، اداره آموزش‌های عقيدتی سياسی، ۱۳۷۸ش.
  • حاتمی راد، منصور، «سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از نگاه مقام معظم رهبری»، مجله حصون، شمارۀ 10، زمستان 1385ش.
  • حجاریان، سعید، «نظام چیست؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 مرداد 1402ش.
  • خامنه‌ای، سیدعلی، گفتاری دربارهٔ حکومت علوی، تهران حزب جمهوری اسلامی چاپ اول ۱۳۶۰ش.
  • دبیرنیا، علی‌رضا، «جمهوریّت و اسالمیّت در قانون اساسی ایران؛ حاکمیّت دوگانه یا واحد»، مجلۀ پژوهش‌های حقوق طبیعی، شمارۀ 3، 1397ش.
  • روزها و رویدادها، تهیه و تنظیم دفتر عقیدتی سیاسی فرماندهی معظم کل قوا، تهران‌، نشر رامین‌، ۱۳۷۸ش.
  • سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، ترجمه عباس مخبر، تهران، صهبا، بی‌تا.
  • طبری، محمدبن‌جریر، تاریخ الامم و الملوک، تاریخ الطبری، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، دارالتراث العربی، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
  • فاضلی‌نیا، نفیسه، ژئوپلیتیک شیعه و نگران غرب از انقلاب اسلامی، قم، شیعه‌شناسی، 1386ش.
  • فوزی، یحیی، «الگوی تاسیسی تلفیقی «جمهوری اسلامی و چالش‌های نظری، مجلۀ پژوهش‌نامیۀ متین، شمارۀ 3-4، 1378ش.
  • قاضى شریعت پناهى، ابوالفضل؛ حقوق اساسى و نهادهاى سیاسى، تهران، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، 1368ش.
  • «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 8 فروردین 1405ش.
  • مدنی، جلال‌الدین، قانون اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، پایدار، 1389ش.
  • مسعودی، حمید، «سایه استعمار و استبداد بر فرهنگ ایران عصر پهلوی»، مجلۀ زمانه، شمارۀ 75-76، 1387ش.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، حکیمانه‌ترین حکومت: کاوشی در نظریه ولایت فقیه، تحقیق و نگارش: قاسم شبان‌نیا، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1394ش.
  • ملک‌افضلی اردکانی، محسن، مختصر حقوق اساسی و آشنایی با قانون اساسی، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۱ش.
  • «نظام حکومتی چند کشور جهان جمهوری اسلامی است؟+ تفاوت ها»، وب‌سایت تتر برتر، تاریخ درج مطلب: 20 خرداد 1404ش.
  • «نگاهی به مبانی تحلیلی نظام جمهوری اسلامی ایران» وب‌سایت گیسوم، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1405ش.
  • «نگاهی به مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب در بیانات رهبر انقلاب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 بهمن 1401ش.
  • «نگاهی به مهم‌ترین دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت دانشگاه گلستان، تاریخ درج مطلب: 24 بهمن 1400ش.
  • نوری، جواد و مرتضوی‌نژاد، یاسمن، «نقش حقوقی مردم در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران»، مجلۀ مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، شمارۀ 1، 1404ش.
  • هدایت‌نیا، فرج‌الله، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با مقدمه و ضمائم با آخرين اصلاحات، قم، نشر جمال، 1381ش.
  • «۴۰ سال پیشرفت/ نگاهی به پیشرفت‌های جمهوری اسلامی؛ از اقتدار دفاعی تا رشد صنعت فضایی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 11 فروردین 1397ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=نظام_جمهوری_اسلامی_ایران&oldid=46554»