پیش‌نویس:ایران دوره مشروطیت: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱۰: / خط ۱۰: @@
 == ایران پیش از مشروطه ==
-پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، قاجاریه در اواخر سده دوازدهم هجری بر ایران مسلط شدند.<ref>کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف ساختاری، فقدان ارتش منظم توانمند، رقابت قدرت‌های خارجی (روسیه و انگلستان) و شکست‌های نظامی پی در پی در جنگ‌های ایران و روسیه و عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای مواجه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، 1398ش، ص75.]</ref> این شکست‌ها منجر به از دست رفتن بخش‌هایی از قلمرو ایران، اعطای حقوق کاپیتولاسیون به اتباع خارجی و نفوذ روزافزون سیاسی و اقتصادی بیگانگان شد. در اواخر دوران حکومت ناصرالدین شاه، اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران بسیار آشفته و نابسامان بود. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، زمینۀ اعتراض عمومی را فراهم ساخت و روابط میان دولت و مردم را  متزلزل کرد. در این دوره، قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون، سنت یا تعهد مکتوب یا نانوشته‌ای وجود نداشت که شاه خود را پایبند به آن بداند. به تدریج با نفوذ غرب در عرصۀ تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی ایران، قراردادها و امتیازات ناعادلانۀ تجاری بر حکومت قاجار و جامعه ایرانی، به‌ویژه تجار و بازار سنتی ایران، تحمیل می‌شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268.]</ref> احساس تحقیر ناشی از این عقب‌ماندگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اقتباس فنی از غرب را راهکار می‌دانست و جریان دینی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140611123309-9907-99.pdf رهدار و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»، 1390ش، ص300.]</ref>
+پس از سقوط صفویه و افشاریه و زندیه، قاجاریه در اواخر سده دوازدهم هجری بر ایران مسلط شدند.<ref>کلیفوردادموند، سلسله‌های اسلامی جدید، 1381ش، ج1، ص539.</ref> برخلاف صفویه که توانستند دولتی متمرکز و دارای هویت مذهبی واحد ایجاد کنند، قاجاریه با ضعف ساختاری، فقدان ارتش منظم توانمند، رقابت قدرت‌های خارجی (روسیه و انگلستان) و شکست‌های نظامی پی در پی در جنگ‌های ایران و روسیه و عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای مواجه بودند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1554957/%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA%DA%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%DA%A9%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D9%87%D8%AF%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D9%84%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%85%D8%A7%D9%86%DA%86%D8%A7%DB%8C طلوع فکور، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، 1398ش، ص75.]</ref>
-ایران در سال‌های پایانی حکومت ناصرالدین شاه، کشوری با ساختار سیاسی استبدادی بود که در آن قدرت شاه نامحدود و نهادهای مدنی وجود نداشت. در این دوره، ضعف نظام سیاسی قاجار (تعویض پنج نخست‌وزیر در هفت سال)، ستم درباریان و حکام محلی، و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، روابط مردم و حاکمیت را شکننده کرده بود. از سوی دیگر، شکست‌های نظامی ایران از روسیه و انگلیس و از دست رفتن بخش‌هایی از قلمرو کشور (عهدنامه‌های گلستان، ترکمنچای و پاریس) به نفوذ روزافزون سیاسی و اقتصادی بیگانگان انجامید. واگذاری امتیازات تجاری (از جمله امتیاز رویتر و امتیاز تنباکو) به شرکت‌های خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد. در چنین وضعیتی، ایران شاهد شکل‌گیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اصلاحات فنی و نظامی از غرب را راهکار می‌دانست (که نمونه آن اصلاحات عباس میرزا، قائم‌مقام فراهانی و امیرکبیر و تأسیس دارالفنون بود) و جریان دینی و مردمی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.
+'''جغرافیای سیاسی:''' ایران در آغاز دوره قاجار سرزمینی گسترده بود، اما شکست‌های نظامی از روسیه و انگلیس به از دست رفتن بخش‌هایی از قلمرو انجامید. برای مثال عهدنامه گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز (داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی) از ایران شد.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، ۱۳۸۷ش، ص94-95؛ [https://www.noormags.ir/view/ar/articlepage/265873/%D8%B3%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B3%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%DA%98%D9%86%D8%B1%D8%A7%D9%84-%DB%8C%D8%B1%D9%85%D9%84%D9%88%D9%81-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 قائم مقامی، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران»، 1349ش، ص244.]</ref>
-== مرزهای جغرافیایی ایران در دوره مشروطه ==
+'''ساختار سیاسی:''' قدرت شاه نامحدود بود و هیچ قانون یا سنتی او را پایبند نمی‌ساخت. ماهیت استبدادی سلطنت قاجار و ستم درباریان و مأموران حکومتی نسبت به طبقات مختلف جامعه، روابط دولت و مردم را شکننده کرده بود. در اواخر حکومت ناصرالدین شاه، ضعف نظام سیاسی برای مثال تغییر پنج نخست‌وزیر در هفت سال و ناتوانی دولت در پاسخگویی به اعتراضات، اوضاع را آشفته‌تر ساخت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص268-269.]</ref>
-ایران در آستانه مشروطه سرزمینی بسیار وسیع‌تر از ایران امروزی بود، اما در مقایسه با دوره صفویه دچار کاهش چشمگیر شده بود. از شمال به دریای خزر و روسیه تزاری، از جنوب به خلیج فارس و دریای عمان، از شرق به افغانستان و هند بریتانیایی، و از غرب به دولت عثمانی محدود می‌شد. عهدنامه‌های گلستان (۱۸۱۳م) و ترکمنچای (۱۸۲۸م) باعث جدایی قفقاز (داغستان، گرجستان، ارمنستان و آذربایجان کنونی) از ایران شد. پیمان پاریس (۱۸۵۷م) نیز هرات و بخش‌هایی از خراسان را از قلمرو ایران جدا کرد. بدین ترتیب، ایران دوره قاجار، بر خلاف صفویه، دیگر آن گستره جغرافیایی فراقاره‌ای را نداشت و به تدریج به مرزهای کنونی نزدیک می‌شد.
+'''روابط خارجی:''' به باور محققان ایران که در طول تاریخ نقش واسطه فرهنگی و تجاری میان تمدن‌ها را ایفا کرده بود، برای نخستین‌بار از برقراری رابطه متقابل سازنده با تمدن اروپایی بازماند. سطح دو تمدن به‌ویژه در حوزه‌های صنعتی و نظامی تفاوت چشمگیری یافت. ایران دورۀ قاجار به عرصۀ رقابت دو قدرت استعماری روسیه و انگلستان تبدیل شد. با عهدنامه‌های ترکمنچای و پاریس و اعطای حقوق کاپیتولاسیون، ایران به کشوری نیمه‌مستعمره مبدل شد. وام‌های خارجی با گرو گذاشتن گمرکات شمالی و جنوبی همراه بود و ایران متعهد می‌شد تا بازپرداخت وام، از هیچ دولت دیگری وام نگیرد. این وام‌ها به‌طور عمده صرف هزینه‌های سفرهای شاهان و خوشگذرانی درباریان می‌شد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref>
+'''وضعیت اقتصادی و اجتماعی:''' به تدریج با نفوذ غرب در عرصه تصمیم‌گیری‌های سیاسی و اقتصادی، قراردادها و امتیازات ناعادلانه تجاری بر جامعه ایرانی، به‌ویژه تجار و بازار سنتی، تحمیل می‌شد. صنایع داخلی در رقابت با کالاهای اروپایی رو به افول نهاد.<ref>[https://www.psri.ir/?id=dxddkw14 رضایی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> واگذاری امتیازات تجاری از جمله امتیاز رویتر و امتیاز تنباکو به شرکت‌های خارجی، صنایع داخلی را ورشکسته و تجار و بازار سنتی را در تنگنا قرار داد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص273.]</ref> احساس تحقیر ناشی از عقب‌ماندگی، زمینه‌ساز شکل‌گیری دو جریان فکری متفاوت بود: جریان درباری که اقتباس فنی از غرب را راهکار می‌دانست و جریان دینی که بر مهار استبداد و اجرای عدالت تأکید داشت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140611123309-9907-99.pdf رهدار و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»، 1390ش، ص300.]</ref>
 == ساختار سیاسی ایران در دوره مشروطه ==
 به گفته برخی پژوهشگران، مهم‌ترین ویژگی ساختار قدرت سیاسی ایران در آستانۀ دوره مشروطه، سلطۀ مطلق شاه و استبداد سیاسی بود. در این ساختار، شاه در مرکز نظام قدرت قرار داشت و سایر عناصر از جمله علما، دیوان‌سالاری و نهادهای خارجی در پیرامون او جای می‌گرفتند. شاه توزیع‌کنندۀ مناصب و مراتب قدرت بود؛ عزل و نصب کارگزاران حکومتی، دستورالعمل‌های ولایات و فرمان‌های مربوط به گمرک و اجارات، همگی به تأیید او نیاز داشت.<ref>کریمی زنجانی، م و حسینی،  «نگاهی به ساختار قدرت سیاسی ایران در عصر قاجار (از ابتدا تا ظهور مشروطیت)»، فصلنامه 15خرداد، شمارۀ 23، 1375ش، ص67-69.</ref> از دیدگاه این تحلیلگران، درباریان و کارگزاران حکومتی، وظیفه‌ای در قبال مردم برای خود قائل نبودند و فعالیت‌های آنان به‌طور عمده در جهت تأمین منافع شخصی صورت می‌گرفت. حکام ولایات با پرداخت پیشکش‌های سنگین به مقامات مرکزی، حکومت شهرها را به دست می‌آوردند و شاهزادگان و امرا برای تصاحب املاک و اموال مردم، از شاه و صدراعظم اجازه می‌گرفتند. همچنین نیروهای نظامی به جای تأمین امنیت و حفظ حقوق مردم، خود از جمله عوامل تهدید و آزار آنان به شمار می‌رفتند.<ref>[https://www.sid.ir/fa/VEWSSID/J_pdf/6015413934005.pdf فیروز و فیروز، شیخی، «تحلیل جامعه‌شناختی ماهیت، علل وقوع و پیامدهاي جنبش مشروطیت در ایران»، 1390ش، ص83؛]</ref>
-== تحولات سیاسی ایران در دوره مشروطه ==
+== تحولات سیاسی ایران در آستانه دوره مشروطه ==
+=== سفرهای ایرانیان به غرب و کشورهای همسایه ===
+برخی پژوهشگران، سفرهای نخبگان ایرانی (بازرگانان، فرماندهان نظامی، سفرا و دیپلمات‌ها) به اروپا، روسیه، عثمانی و هند را از عوامل زمینه‌ساز تحولات ایران در آستانه دوره مشروطه دانسته‌اند. به گفته آنان، مشاهده تحولات علمی، سیاسی و اجتماعی غرب و انعکاس این دستاوردها به جامعه ایران، نقش مهمی در آگاهی توده‌های مردم ایفا کرد و به تدریج برخی شخصیت‌ها و رجال سیاسی را متوجه عقب‌ماندگی کشور و ناکارآمدی حکومت قاجار ساخت.
+=== شکست‌های نظامی و از دست رفتن سرزمین‌ها ===
+شکست‌های سنگین ایران از روسیه و انگلیس، به تحمیل عهدنامه‌های ترکمنچای، گلستان و پاریس انجامید که بر اساس آنها بخش‌هایی از سرزمین‌های ایران در شمال و شرق کشور از دست رفت. به اعتقاد برخی محققان، این شکست‌های نظامی به امتیازات دیپلماتیک، سپس به امتیازات تجاری و در ادامه به نفوذ اقتصادی غرب انجامید. در نتیجه، صنایع سنتی ایران تضعیف شد و تجارت، کشاورزی و بازار ایران به عرصه فعالیت شرکت‌ها و مؤسسات غربی تبدیل شد.<ref>آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، 1392ش، ص67.</ref>
+=== تلاش نخبگان حکومتی و آغاز اصلاحات از درون ===
+به گفته پژوهشگران، گرایش به اصلاحات نخستین بار از میان درباریان، شاهزادگان و دیپلمات‌ها آغاز شد. عباس میرزا اولین اصلاح‌گر حکومتی در عصر قاجار به شمار می‌رود که با توجه به شکست‌های نظامی ایران و ناکارآمدی ارتش، به نوسازی نیروهای نظامی و فراگیری علوم و فنون جدید روی آورد. اعزام دانشجو به خارج برای یادگیری علوم نظامی، مهندسی، پزشکی، داروسازی، صنعت چاپ و زبان‌های خارجی از جمله اقدامات او بود. دومین اصلاح‌گر، میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام فراهانی، مشاور ارشد عباس میرزا، در تحولات کشور و افزایش توان دفاعی ایران نقش داشت. سومین اصلاح‌طلب، امیرکبیر، با سفرهای مکرر به روسیه و عثمانی و مشاهده پیشرفت‌های غرب، به اصلاحات گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پرداخت. تأسیس دارالفنون از مهم‌ترین دستاوردهای او بود.<ref>آبراهامیان،  ایران مدرن، 1397ش، ص82.</ref> با قتل امیرکبیر به تحریک درباریان و دولت‌های روس و انگلیس، اصلاحات از درون حکومت متوقف شد و به تدریج حلقه اصلاح‌طلبان از بیرون فعال شد.<ref>دهقانی، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، 1392ش، ص191.</ref>
+=== تحولات بین‌المللی و بازتاب آن در ایران ===
+برخی حوادث سیاسی در عرصه بین‌المللی، به تحریک احساسات مشروطه‌خواهان در ایران شتاب بخشید. شکست نظامی روسیه از ژاپن و پیروزی انقلاب مردم روسیه علیه دولت تزاری و نیز حمله نظامیان بریتانیا به سرزمین ترانسوال در آفریقای جنوبی و قیام مردم آن دیار، باعث شگفتی ملت‌های تحت ستم در کشورهای جهان سوم شد. برای مثال جامعه انقلابی ایران، علت شکست روسیه را ناشی از حکومت مشروطه ژاپن و شایستگی حاکمان آن کشور می‌دانست و آن را با شکست‌های ایران از روسیه مقایسه کرده، بی‌کفایتی پادشاهان قاجار را ریشه نارسایی‌ها و عقب‌ماندگی‌های کشور برمی‌شمرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص272.]</ref>
+== نهضت مشروطه ==
 === زمینه‌های صدور فرمان مشروطه ===
@@ خط ۲۸: / خط ۴۵: @@
 ایران در سال‌های پس از صدور فرمان مشروطه، با فرازونشیب‌های متعددی روبه‌رو بود. اختلاف میان دو دیدگاه درباره قانون اساسی (تدوین بر اساس موازین اسلامی یا الگوهای غربی) به تفرقه انجامید و شیخ فضل‌الله نوری که خواستار «مشروطه مشروعه» (حکومت مبتنی بر شرع) بود، با مشروطه‌خواهان به مخالفت پرداخت و سرانجام اعدام شد. با مرگ مظفرالدین شاه و روی کار آمدن محمدعلی شاه (مخالف مشروطه)، ایران وارد دوره استبداد صغیر (۱۲۸۷-۱۲۸۸ش) شد؛ مجلس به توپ بسته شد و آزادیخواهان دستگیر، تبعید یا اعدام شدند. یک سال بعد، مشروطه‌خواهان تبریز، گیلان و اصفهان با فتح تهران، محمدعلی شاه را خلع کردند، اما ایران همچنان از مداخله روسیه و انگلیس (اولتیماتوم‌ها، اشغال شمال و حضور بریگاد قزاق) رنج می‌برد. در نهایت، ایران در ۱۳۰۴ش با کودتای رضاخان و استقرار سلطنت پهلوی، از مسیر اولیه مشروطه خارج شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص-271270.]</ref>
-=== نهادهای نوپدید و تحولات اجتماعی در ایران ===
+== نهادهای نوپدید و تحولات اجتماعی در ایران ==
 با وجود ناکامی‌ها، ایران در دوره مشروطه شاهد تأسیس نهادهای تازه‌ای بود: تبدیل نظریه شاه‌محوری به قانون‌محوری، تأسیس مجلس شورای ملی (به عنوان نخستین نهاد قانون‌گذاری منتخب مردم)، تدوین قانون اساسی و متمم آن، رسمیت یافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامه‌ها (از جمله حبل‌المتین، قانون و صور اسرافیل) نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمن‌های سیاسی نخستین گام‌های خود را برداشتند، و زنان با تشکیل انجمن‌های مخفی و حضور در عرصه عمومی (مانند بی‌بی‌مریم بختیاری در فتح تهران) پایه‌های نهضت حقوق زنان را بنا نهادند. میراث مشروطه برای ایران، اگرچه در استبداد پهلوی ناتمام ماند، اما به نقطه عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی نیز بازتاب یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref>
-=== موانع و محدودیت‌های فراروی تحولات ایران ===
+== موانع و محدودیت‌های فراروی تحولات ایران ==
 در مقابل تحولات یادشده، برخی پژوهشگران به موانع و محدودیت‌های متعددی اشاره کرده‌اند که ایران در دوره مشروطه با آنها مواجه بود.
@@ خط ۵۰: / خط ۶۷: @@
 * دخالت بیگانگان به ویژه روسیه و انگلستان، از نگاه برخی محققان، چالش اساسی دیگر این دوره بود؛ این کشورها با تأثیرگذاری بر تدوین قانون اساسی (از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک) و کاستن از جایگاه احکام اسلامی در نظام سیاسی نوپا، در شکل‌گیری گرفتاری‌های بعدی ایران نقش داشتند.
-== نیروهای اجتماعی در ایران دوره مشروطه ==
+== نیروهای اجتماعی فعال ایران در دوره مشروطه ==
 * '''علما و روحانیت:''' روحانیت با بهره‌گیری از نفوذ دیرینه خود در میان مردم، نقش محوری در رهبری و بسیج توده‌ها ایفا کرد و تا پایان استبداد صغیر، مهم‌ترین نیروی پیشبرندۀ ریدادهای مهم از جمله نهضت مشروطه بود. روحانیون در مواضع گوناگون (مشروطه‌خواه، مشروعه‌خواه و میانه) انگیزه‌های متفاوتی داشتند.
 * '''روشنفکران:''' این جریان که به‌طور عمده متأثر از پیشرفت‌های غرب بود، در نشر مفاهیم مشروطه‌خواهی و قانون‌طلبی، به‌ویژه در آذربایجان، نقشی چشمگیر ایفا کرد. روشنفکران به دو دسته وابسته به دربار و هوادار انقلاب تقسیم می‌شدند.
-* '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم انقلاب، بخش اعظم آنان به دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند.
+* '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاست‌های اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بست‌نشینی‌ها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم نهضت مشروطه، بخش اعظم آنان به‌دلیل نگرانی از بی‌ثباتی، حمایت خود را پس گرفتند.
-* '''پیشه‌وران و اصناف:''' این گروه پشتوانه توده‌ای انقلاب بودند و از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز، پیشگام مبارزات بودند.
+* '''پیشه‌وران و اصناف:''' این گروه پشتوانه توده‌ای نهضت مشروطه و از بست‌نشینی تهران تا مقاومت تبریز، پیشگام مبارزات بودند.
-* '''کارگران:''' جنبش کارگری با مشروطه پدید آمد و از آن حمایت کرد، اما به دلیل تعداد محدود، نتوانست نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.
+* '''کارگران:''' جنبش کارگری با مشروطه پدید آمد و از آن حمایت کرد، اما به‌دلیل تعداد محدود، نتوانست نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.
 * '''زنان:''' زنان با سخنرانی، تأسیس انجمن‌ها، شرکت در نبردها (با پوشش مردانه) و کفن‌پوشی در برابر اولتیماتوم روسیه، حضوری فعال داشتند و نهضت حقوق زنان ریشه در این دوره دارد، هر چند به حق رأی نرسیدند.
-* '''ایلات و عشایر:''' ایلات (حدود یک‌چهارم جمعیت) با ساختار اطاعت‌محور و نیروی مسلح، بازیگران مهم تحولات بودند؛ برخی در خدمت محمدعلی شاه و برخی دیگر (مانند بختیاری‌ها) در حمایت از مشروطه عمل کردند.
+* '''ایلات و عشایر:''' ایلات با ساختار اطاعت‌محور و نیروی مسلح، بازیگران مهم تحولات بودند؛ برخی در خدمت محمدعلی شاه و برخی دیگر (مانند بختیاری‌ها) در حمایت از مشروطه عمل کردند.
-* '''دهقانان:''' دهقانان (بیش از نیم جمعیت) به دلیل سلطه مالکان، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند حضوری پایدار و مؤثر داشته باشند، هر چند در موارد محدودی دست به اقدامات محلی زدند.
+* '''دهقانان:''' دهقانان به‌دلیل سلطۀ مالکان، پراکندگی و فقدان سازماندهی، نتوانستند حضوری پایدار و مؤثر داشته باشند، هر چند در موارد محدودی دست به اقدامات محلی زدند.
 * '''اردوی ضد مشروطیت:''' درباریان، شاهزادگان، مستمری‌بگیران و به‌ویژه طبقه زمیندار و اعیان، با تهدیدشدن منافع خود (مانند لغو تیولداری)، به صف مخالفان پیوستند و از  ۱۲۸۸ش، برخی از آنان (مانند سپهدار تنکابنی) حتی رهبری مشروطه را در دست گرفتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>
 == نقش دین و مذهب در ایران دوره مشروطه ==
-در ایران دوره مشروطه، دین به‌عنوان یکی از نیروهای محرکه اصلی تحولات سیاسی-اجتماعی ایفای نقش می‌کرد. آموزه‌ها، مفاهیم و مناسک دینی، بستری را فراهم آورد که از طریق آن، گروه‌ها و طبقات مختلف اجتماعی برای اعتراض به وضع موجود و مطالبه تغییر، همگرایی یافتند. نهاد روحانیت به‌عنوان متولی و مفسر دین، حلقه ارتباطی این نیروی محرکه با توده‌های مردم بود.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>
+در ایران دوره مشروطه، دین به‌عنوان یکی از نیروهای محرکه اصلی تحولات سیاسی-اجتماعی ایفای نقش می‌کرد. آموزه‌ها، مفاهیم و مناسک دینی، بستری را فراهم آورد که از طریق آن، گروه‌ها و طبقات مختلف اجتماعی برای اعتراض به وضع موجود و مطالبه تغییر، همگرایی یافتند. نهاد روحانیت به‌عنوان متولی و مفسر دین، حلقه ارتباطی این نیروی محرکه با توده‌های مردم بود.<ref>فوران، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، 1396ش. ص163.</ref>
 '''در ساختار سیاسی:''' به گفته برخی پژوهشگران، در گفتمان سیاسی رایج در ایران آن دوره، الگوی «سلطنت مشروطه» در برابر «سلطنت استبدادی» تعریف می‌شد و کمتر به اشکال دیگر حکومت اشاره می‌رفت. دین در این چارچوب، منبع مشروعیت‌بخشی به محدودیت قدرت شاه و تأسیس نهادهایی چون مجلس به شمار می‌رفت. با این حال، تفسیرهای متفاوت از نسبت دین با سیاست، موجب شکل‌گیری دو جریان دینی شد: جریانی که مشروطه را با شریعت قابل جمع می‌دانست و جریانی که آن را مغایر با مبانی دینی می‌انگاشت.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>
@@ خط ۷۰: / خط ۸۷: @@
 '''افول نقش دین در عرصه سیاسی:''' به تدریج، دین از مرکز تصمیم‌گیری‌های سیاسی در ایران دوره مشروطه فاصله گرفت. با تسلط روشنفکران بر مجلس و تدوین قوانین مبتنی بر الگوهای غربی از جمله اقتباس از مجموعه حقوق بلژیک، جایگاه احکام دینی در نظام سیاسی نوپا تضعیف شد. اختلاف گفتمانی میان دو قرائت از دین یکی همسو با مشروطه و دیگری مخالف با آن و نیز عدم ارائه نظریه منسجم از سوی جریان دینی برای اداره حکومت، به انزوای تدریجی دین از عرصه قدرت انجامید. در دوره رضاشاه، این روند شتاب بیشتری گرفت و حضور نمادین دین در نهادهای سیاسی نیز کاهش یافت.<ref>امام‌‏جمعه‏‌زاده، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، 1391ش، ص165-170.</ref>
+== عناصر هویتی ایران در دوره مشروطه بر اساس متمم قانون اساسی ==
+متمم قانون اساسی مشروطه (مصوب ۱۲۸۶ش) نخستین سندی است که عناصر هویتی ایران را در چارچوب نظام سیاسی نوین تعریف کرده است. بر اساس این متن، هویت ایران در دوره مشروطه از مؤلفه‌های زیر شکل می‌گرفت:
+* هویت دینی-مذهبی: دینی رسمی ایران اسلام و مذهب رسمی شیعه اثنی‌عشری اعلام شد و پادشاه موظف به ترویج آن گردید. نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس و واگذاری منصب قضاوت در امور شرعی به مجتهدان جامع‌الشرایط، از دیگر مؤلفه‌های هویت دینی این دوره بود.
+* هویت ملی-سرزمینی: حدود مملکت ایران تغییرناپذیر اعلام شد، تهران به‌عنوان پایتخت تعیین گردید، و پرچم سه‌رنگ سبز، سفید و سرخ با علامت شیر و خورشید به عنوان پرچم رسمی معرفی شد.
+* حاکمیت ملت: قوای مملکت ناشی از ملت دانسته شد و سلطنت به‌عنوان ودیعه‌ای الهی از طرف ملت به پادشاه تفویض گردید.
+* تفکیک قوا: قوای سه‌گانه (مقننه، قضائیه و مجریه) از یکدیگر ممتاز و منفصل اعلام شدند.
+* مسئولیت وزراء: شخص پادشاه از مسئولیت مبری دانسته شد و وزراء در برابر مجلسین مسئول معرفی گردیدند.
+* برابری در برابر قانون: همه افراد ملت در مقابل قانون متساوی‌الحقوق اعلام شدند و جان، مال، مسکن و شرف افراد در امان دانسته شد.
+* آزادی مطبوعات و اجتماعات: مطبوعات غیر از کتب ضلال و مواد مضره به دین، آزاد اعلام شد و ممیزی ممنوع گردید. انجمن‌ها و اجتماعاتی که مولد فتنه و مخل نظم نباشند، آزاد شمرده شدند.
+* آزادی تحصیل و تعلیم: تحصیل علوم، معارف و صنایع آزاد اعلام شد، مگر آنچه شرعاً ممنوع باشد.
+* مصونیت مالکیت: هیچ ملکی را نمی‌توان از تصرف صاحب آن بیرون کرد مگر با مجوز شرعی و پس از تعیین و تأدیه قیمت عادله.
+* آزادی احضار و دستگیری: هیچکس را نمی‌توان فوراً دستگیر کرد مگر به حکم کتبی رئیس محکمه عدلیه، و گناه مقصر باید در ظرف بیست و چهار ساعت اعلام شود.
+* علنی بودن محاکمات: انعقاد کلیه محاکمات علنی اعلام شد، مگر مواردی که علنی بودن مخل نظم یا منافی عفت باشد.
+* استقلال قضات: هیچ حاکم محکمه عدلیه را نمی‌توان بدون محاکمه و ثبوت تقصیر تغییر داد، مگر اینکه خود استعفاء دهد.
+* تشکیل انجمن‌های ایالتی و ولایتی: اعضای انجمن‌های ایالتی و ولایتی به‌طور مستقیم توسط اهالی انتخاب می‌شدند و این انجمن‌ها اختیار نظارت بر اصلاحات مربوط به منافع عامه را داشتند.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414 «متمم قانون اساسی مشروطه»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>
 ==پانویس==
@@ خط ۷۵: / خط ۱۰۹: @@
 =منابع=
+* آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمۀ احم گل محمد و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، 1392ش.
+* آبراهامیان، یرواند، ایران مدرن، ترجمۀ احم گل محمد و محمد ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، 1397ش.
 * امام‌‏جمعه‏‌زاده، سید جواد، «روحانیت شیعه و مقایسة سه دهه نقش آن پس از مشروطه و پس از انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ شیعه‌شناسی، شمارۀ 39، 1391ش.
 * امام‌خمینی، سیدروح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
 * خارابی، فاروق، انجمن‌های عصر مشروطه، تهران، موسسه‌ی تحقیقات و توسعه‌ی علوم انسانی، 1386ش.
+* دهقانی، رضا، تاریخ مردم ایران در دورۀ قاجاریه، تهران، بنگاه ترجمعه و نشر کتاب پارسه، 1392ش.
+* رضایی، علی، «نگاهی به وضعیت ایران در عصر مشروطه»، وب‌سایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: '''14''' مرداد 1400ش.
 * روحانی، سید حمید، نهضت امام‌خمینی، تهران، عروج، ۱۳۸۱ش.
 * رهدار، احمد و دیگران، «بهارستان، مستقیم؛/ روایتی از مشروطه، جامعه شناسی و جایگاه تاریخ آن»،  ماهنامۀ سوره، شمارۀ 57-58، 1390ش.
@@ خط ۸۵: / خط ۱۲۳: @@
 * طلوع فکور، هانیه، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای»، مجلۀ تاریخ پژوهی، شمارۀ 77، 1398ش
 * «فرمان مشروطیت، آغازی بر تحول سیاسی ایران»، وب‌سایت کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 13 مرداد 1404ش.
+* فوران، جان، مقاومت شکنندۀ تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، 1396ش.
+* قائم مقامی، جهانگیر، «سندی درباره سفارت یرملوف به ایران» مجلۀ بررسی‌های تاریخی، شمارۀ 6، 1349ش.
 * کلیفوردادموند، باسورث، سلسله‌های اسلامی جدید، ترجمۀ فریدون بدره‌ای، تهران، باز، 1381ش.
 * «گزارش/ نگاهی به دستاوردهای انقلاب مشروطه در ايران»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1394ش.
 * «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 29 اردیبهشت 1405ش.
 * همراهی، نعمت‌الله و دیگران، «تاثیر مولفه‌های سرمایه اجتماعی بر روند شکل‌گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، مجلۀ جامعه‌شناسی سیاسی ایران، شمارۀ 14، 1400ش.