| خط ۷۷: | خط ۷۷: | ||
== نیروهای اجتماعی فعال ایران در دوره مشروطه == | == نیروهای اجتماعی فعال ایران در دوره مشروطه == | ||
* ''' | * '''عالمان دین:''' روحانیون در مواضع گوناگون (مشروطهخواه، مشروعهخواه و میانه) انگیزههای متفاوتی داشتند. اما به گفته پژوهشگران، با شروع عصر قاجار و بهویژه در آستانۀ مشروطه، جایگاه سابق روحانیت در معرض تهدید قرار گرفت. نهادهای آموزشی و حقوقی جدیدی شکل گرفت که در رقابت با نهادهای سنتی روحانیت قرار داشت. اصلاحگرانی مانند امیرکبیر با برخی آیینهای مذهبی مخالفت میکردند و روشنفکران و روزنامهها در آگاهیبخشی به مردم با روحانیون رقابت داشتند. هر اصلاحی که در این دوره صورت میگرفت، به تدریج از نقش علما میکاست. با این حال، نفوذ معنوی و پایگاه مردمی روحانیت در ایران دوره مشروطه همچنان پابرجا ماند. علما در نزد مردم محترم شمرده میشدند و توانستند نقش محوری خود را در بسیج تودهها و رهبری نهضت مشروطه ایفا کنند. این پایگاه دینی، مرجعیت روحانیت را در جامعۀ ایران تداوم بخشید و زمینهساز حضور فعال آنان در تحولات سیاسی-اجتماعی این دوره شد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2007345/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B3%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%AD%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D9%88-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C%D9%88 ذوالفقاری و دیگران، «بررسی مقایسه ای سرمایههای روحانیت در دوره صفویه و قاجاریه(با استفاده از نظریه بوردیو) مقاله»، 1399ش، ص136-137.]</ref> | ||
* '''روشنفکران:''' این جریان که بهطور عمده متأثر از پیشرفتهای غرب بود، در نشر مفاهیم مشروطهخواهی و قانونطلبی، بهویژه در آذربایجان، نقشی چشمگیر ایفا کرد. روشنفکران به دو دسته وابسته به دربار و هوادار انقلاب تقسیم میشدند. | * '''روشنفکران:''' این جریان که بهطور عمده متأثر از پیشرفتهای غرب بود، در نشر مفاهیم مشروطهخواهی و قانونطلبی، بهویژه در آذربایجان، نقشی چشمگیر ایفا کرد. روشنفکران به دو دسته وابسته به دربار و هوادار انقلاب تقسیم میشدند. | ||
* '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاستهای اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بستنشینیها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم نهضت مشروطه، بخش اعظم آنان بهدلیل نگرانی از بیثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. | * '''بازرگانان:''' بازرگانان که از سیاستهای اقتصادی دولت و رقابت خارجی زیان دیده بودند، با حمایت مالی از بستنشینیها و مجلس، نقشی مهم ایفا کردند، اما با تداوم نهضت مشروطه، بخش اعظم آنان بهدلیل نگرانی از بیثباتی، حمایت خود را پس گرفتند. | ||
| خط ۸۷: | خط ۸۷: | ||
* '''اردوی ضد مشروطیت:''' درباریان، شاهزادگان، مستمریبگیران و بهویژه طبقه زمیندار و اعیان، با تهدیدشدن منافع خود (مانند لغو تیولداری)، به صف مخالفان پیوستند و از ۱۲۸۸ش، برخی از آنان (مانند سپهدار تنکابنی) حتی رهبری مشروطه را در دست گرفتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | * '''اردوی ضد مشروطیت:''' درباریان، شاهزادگان، مستمریبگیران و بهویژه طبقه زمیندار و اعیان، با تهدیدشدن منافع خود (مانند لغو تیولداری)، به صف مخالفان پیوستند و از ۱۲۸۸ش، برخی از آنان (مانند سپهدار تنکابنی) حتی رهبری مشروطه را در دست گرفتند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/127518 «نیروهای اجتماعی مؤثر در انقلاب مشروطیت ایران / مریم ابراهیمی»، وبسایت مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | ||
== | == تحولات نهادی، اجتماعی و هویتی ایران در دوره مشروطه == | ||
به نظر محققان ایران در دورۀ مشروطه شاهد تأسیس نهادهای تازهای بود: تبدیل نظریه شاهمحوری به قانونمحوری، تأسیس مجلس شورای ملی به عنوان نخستین نهاد قانونگذاری منتخب مردم، تدوین قانون اساسی و متمم آن، | به نظر محققان ایران در دورۀ مشروطه شاهد تأسیس نهادهای تازهای بود: تبدیل نظریه شاهمحوری به قانونمحوری، تأسیس مجلس شورای ملی به عنوان نخستین نهاد قانونگذاری منتخب مردم، تدوین نخستین قانون اساسی کشور و متمم آن، رسمیتیافتن تفکیک قوا، و ورود مفاهیمی چون آزادی، عدالت، برابری و انتخابات به گفتمان عمومی. همچنین در ایران این دوره، مطبوعات و روزنامهها از جمله حبلالمتین، قانون و صور اسرافیل نقش مهمی در آگاهیبخشی عمومی ایفا کردند، احزاب و انجمنهای سیاسی نخستین گامهای خود را برداشتند و زنان با تشکیل انجمنهای مخفی و حضور در عرصه عمومی مانند بیبیمریم بختیاری در فتح تهران، پایههای نهضت حقوق زنان را بنا نهادند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref> متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) مؤلفههای هویتی تازهای را در این دوره تعریف کرد: اعلام دین اسلام بهعنوان دین رسمی و تشیع بهعنوان مذهب رسمی کشور، نظارت مجتهدان بر قوانین مجلس، تعیین تهران بهعنوان پایتخت، معرفی پرچم سهرنگ شیر و خورشید، حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی اجتماعات، آزادی تحصیل، مصونیت مالکیت و استقلال قضات.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/133414 «متمم قانون اساسی مشروطه»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> پژوهشگران معتقدند دستآوردهای ایران در دوره مشورطه، اگرچه در استبداد پهلوی تضعیف شد، اما به نقطۀ عطفی در تاریخ سیاسی کشور تبدیل شد که مفاهیم و نهادهای آن بعدها در انقلاب اسلامی ایران نیز بازتاب یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی و دیگران، «تاثیر مولفههای سرمایه اجتماعی بر روند شکلگیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، 1400ش، ص279.]</ref> | ||
== چالشهای ایران در دوره مشروطه == | == چالشهای ایران در دوره مشروطه == | ||
| خط ۱۰۵: | خط ۱۰۵: | ||
* قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیه آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه بهعنوان هدیه پادشاه به مردم تلقی میشد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) بهطرو عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی.]</ref> | * قانون اساسی در خدمت سلطنت: قانون اساسی مشروطه اگرچه گامی در جهت محدودیت استبداد بود، اما در متن اولیه آن خاستگاه قدرت همچنان شاه معرفی شده و مشروطه بهعنوان هدیه پادشاه به مردم تلقی میشد. در دوره پهلوی، اصلاحات قانون اساسی (۱۳۰۴ش، ۱۳۲۸ش و ۱۳۴۶ش) بهطرو عمده در جهت افزایش اختیارات شاه و تحکیم سلطنت انجام گرفت.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/%D8%B9%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی.]</ref> | ||
* انتخابات تشریفاتی: در دوره رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم بهطور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل میکردند.<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت ایران، 1393ش، ص230.</ref> در دوره محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب میشدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواستهای ملوکانه تبدیل شد.<ref>فردوست و شهبازی، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، 1387ش، ج1، ص257.</ref> | * انتخابات تشریفاتی: در دوره رضاشاه، مجالس ششم تا دوازدهم بهطور کامل تشریفاتی و در جهت تأیید اوامر پادشاه عمل میکردند.<ref>کاتوزیان، تضاد دولت و ملت ایران، 1393ش، ص230.</ref> در دوره محمدرضا پهلوی نیز از ۱۳۳۲ش، نمایندگان مجلس توسط کمیسیونی منتخب دربار انتخاب میشدند و مشارکت عمومی به ابزاری برای تأمین خواستهای ملوکانه تبدیل شد.<ref>فردوست و شهبازی، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، 1387ش، ج1، ص257.</ref> | ||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
