بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
ایران در دوره مشروطه، برای نخستینبار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر قانون را تجربه کرد و فرایند گذار از نظام سلطنتی و استبدادی به سوی مفاهیم شهروندی و قانونمداری در این سرزمین آغاز شد. در این دوره، نهادهایی چون مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس و مفاهیمی مانند آزادی، برابری و انتخابات وارد گفتمان عمومی شد. روحانیت شیعه از جمله نیروی اصلی تحولات، نقش مهم در تحولات سیاسی، اجتماعی و بسیج تودهها در این دوره از جمله پیروزی نهضت مشروطه ایفا کرد و آموزههای دینی بستری برای همگرایی اجتماعی فراهم آورد. با وجود دستاوردهایی چون تدوین متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) که در آن عناصری مانند حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی مطبوعات و نظارت مجتهدان بر قوانین پیشبینی شده بود، این تحولات با موانع متعددی از جمله نفوذ اندیشههای غربی، دخالت بیگانگان، تضعیف تدریجی نقش دین و بروز تفرقه میان رهبران نهضت مواجه شد. پس از استقرار سلطنت پهلوی، قانون اساسی مشروطه در عمل به تعلیق درآمد و مشارکت عمومی به انتخابات تشریفاتی تبدیل شد. با این حال، به نظر پژوهشگران میراث دوران مشروطه بهعنوان نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران، مفاهیم و نهادهای خود را به انقلاب اسلامی ایران منتقل کرد. | ایران در دوره مشروطه، برای نخستینبار ساختار سیاسی-اجتماعی مبتنی بر قانون را تجربه کرد و فرایند گذار از نظام سلطنتی و استبدادی به سوی مفاهیم شهروندی و قانونمداری در این سرزمین آغاز شد. در این دوره، نهادهایی چون مجلس شورای ملی، قانون اساسی و تفکیک قوا تأسیس و مفاهیمی مانند آزادی، برابری و انتخابات وارد گفتمان عمومی شد. روحانیت شیعه از جمله نیروی اصلی تحولات، نقش مهم در تحولات سیاسی، اجتماعی و بسیج تودهها در این دوره از جمله پیروزی نهضت مشروطه ایفا کرد و آموزههای دینی بستری برای همگرایی اجتماعی فراهم آورد. با وجود دستاوردهایی چون تدوین متمم قانون اساسی (مصوب ۱۲۸۶ش) که در آن عناصری مانند حاکمیت ملت، برابری در برابر قانون، آزادی مطبوعات و نظارت مجتهدان بر قوانین پیشبینی شده بود، این تحولات با موانع متعددی از جمله نفوذ اندیشههای غربی، دخالت بیگانگان، تضعیف تدریجی نقش دین و بروز تفرقه میان رهبران نهضت مواجه شد. پس از استقرار سلطنت پهلوی، قانون اساسی مشروطه در عمل به تعلیق درآمد و مشارکت عمومی به انتخابات تشریفاتی تبدیل شد. با این حال، به نظر پژوهشگران میراث دوران مشروطه بهعنوان نقطه عطفی در تاریخ سیاسی ایران، مفاهیم و نهادهای خود را به انقلاب اسلامی ایران منتقل کرد. | ||
== نامگذاری == | |||
به گفته برخی پژوهشگران، اصطلاح مشروطه برای نخستینبار در دورۀ انقلاب مشروطه و توسط روشنفکران و روزنامهنگارانی که با مفاهیم سیاسی غرب آشنا شده بودند، وارد گفتمان سیاسی ایران شد. در این دوره، واژۀ دولت مشروطه در برابر «دولت مستبده» یا «سلطنت مطلقه» به کار میرفت تا نظامی را توصیف کند که در آن قدرت شاه مشروط به قانون و نظارت مجلس است. روزنامههای مهم آن دوران مانند حبلالمتین، صور اسرافیل و صبح صادق، با نقد نظام استبدادی قاجار، کوشیدند تا مفهوم دولت مشروطه را بهعنوان دولتی مبتنی بر قانون، تفکیک قوا و مسئولیت وزراء در برابر مجلس، برای مردم تبیین کنند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/782263/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 صفری، «ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران»، 1388ش، ص93-97.]</ref> در دورۀ مجلس اول (۱۳۲۴-۱۳۲۶ق)، اصطلاح رایج برای نظام جدید «دولت مشروطه» بود، اما در دوره مجلس دوم (۱۳۲۷-۱۳۲۹ق)، با تثبیت نسبی نظام، واژه «دولت ملی» یا «حکومت ملی» رواج یافت که بر حاکمیت ملت و برگزیدگان آن تأکید داشت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/782263/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86 صفری، «ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران»، 1388ش، ص102-112.]</ref> | |||
== دوران مشروطه == | == دوران مشروطه == | ||
| خط ۹۰: | خط ۹۳: | ||
* نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطهخواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص171 و 242 | * نفوذ افکار استبدادی: مستبدان پیشین با تظاهر به مشروطهخواهی، به تدریج قدرت را در دست گرفتند و استبداد را به نام حکومت مشروطه ادامه دادند.<ref>امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص171 و 242 | ||
</ref> | </ref> | ||
* تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامیبودن نهضت مشروطه تأکید داشتند<ref>امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج7، ص459.</ref> و همچنین عدم حمایت کافی | * تضعیف روند اسلامی: ترور و حذف روحانیانی که بر اسلامیبودن نهضت مشروطه تأکید داشتند<ref>امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج7، ص459.</ref> و همچنین عدم حمایت کافی علمای دین از مشروعهخواهانی از عوامل انحراف مشروطه از اهداف اولیه آن ارزیابی شده است.<ref>امامخمینی، صحیفه، ۱۸/۲۴۸. | ||
امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص248.</ref> | امامخمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج18، ص248.</ref> | ||
| خط ۱۱۹: | خط ۱۲۲: | ||
* شیرمحمدی، محمدمهدی، «درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی»، مجله حوزه، شماره ۱۳۷، ۱۳۸۵ش. | * شیرمحمدی، محمدمهدی، «درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی»، مجله حوزه، شماره ۱۳۷، ۱۳۸۵ش. | ||
* طلوع فکور، هانیه، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامههای گلستان و ترکمانچای»، مجلۀ تاریخ پژوهی، شمارۀ 77، 1398ش | * طلوع فکور، هانیه، «توسعه نیافتگی ایران با تکیه بر نقش عهدنامههای گلستان و ترکمانچای»، مجلۀ تاریخ پژوهی، شمارۀ 77، 1398ش | ||
* صفری، سهیلا، «ویژگیهای دولت مشروطه در ادبیات نشریههای مشروطهخواه تهران»، مجلۀ تاریخ پژوهان، شمارۀ 19، 1388ش. | |||
* «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1403ش. | * «عناصر اجتماعی و سیاسی دوران مشروطه و پهلوی»، وبسایت مرکز ملی پاسخگویی به سولات دینی، تاریخ درج مطلب: 14 بهمن 1403ش. | ||
* فردوست، حسین و شهبازی، عبدالله، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، تهران، اطلاعات، 1387ش. | * فردوست، حسین و شهبازی، عبدالله، ظهور و سقوط سلطنت پهلوی، تهران، اطلاعات، 1387ش. | ||
