ابرابزار |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
== معرفی خلیج فارس == | == معرفی خلیج فارس == | ||
=== موقعیت جغرافیایی خلیج فارس === | === موقعیت جغرافیایی خلیج فارس === | ||
خلیج فارس پهنهای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و [[شبهجزیره عربستان]] واقع شده است. مساحت این خلیج حدود ۲۳۳ هزار کیلومتر مربع بوده و از سمت شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میشود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود میرسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل میشود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان بهشمار میرود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیبالله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیبالله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> حداکثر عمق این خلیج ۱۸۲ متر در رأس المسندم و حداقل ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است. سواحل ایران تمامی ضلع شمالی خلیج فارس را دربر میگیرد و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی آن در اختیار کشورهای کویت و عراق قرار دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهاننیوز.]</ref> طول خلیج فارس از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر و عریضترین بخش آن ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[ | خلیج فارس پهنهای آبی است که در امتداد دریای عمان و میان ایران و [[شبهجزیره عربستان]] واقع شده است. مساحت این خلیج حدود ۲۳۳ هزار کیلومتر مربع بوده و از سمت شرق از طریق تنگه هرمز به دریای عمان و اقیانوس هند متصل میشود. در غرب، مرز آن به رودخانهٔ اروندرود میرسد که از پیوند رودهای دجله، فرات و کارون تشکیل میشود. خلیج فارس از نظر وسعت، سومین خلیج بزرگ جهان بهشمار میرود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیبالله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیبالله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> حداکثر عمق این خلیج ۱۸۲ متر در رأس المسندم و حداقل ۳۰ متر در دهانهٔ اروندرود است. سواحل ایران تمامی ضلع شمالی خلیج فارس را دربر میگیرد و تنها بخش کوچکی از گوشهٔ شمال غربی آن در اختیار کشورهای کویت و عراق قرار دارد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهاننیوز.]</ref> طول خلیج فارس از تنگهٔ هرمز تا آخرین نقطهٔ پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر و عریضترین بخش آن ۲۹۰ کیلومتر است.<ref>[https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C-49/283585-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D9%88%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3 «نگاهی کامل به موقعیت تاریخی خلیج فارس»، تیننیوز.]</ref> خلیج فارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقهٔ عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقهٔ طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ قرار دارد.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/8738 مجتهدزاده، «خلیج فارس»، وبسایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> کف این خلیج مملو از برآمدگیهای سنگی و صخرههای مرجانی است که بهعنوان یکی از مناطق اصلی صید مروارید شناخته میشوند. همچنین، تنوع زیستی قابل توجهی در آبهای خلیج فارس وجود دارد که از جمله آن میتوان به حضور بیش از ۱۵۰ گونه مختلف ماهی اشاره کرد.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهاننیوز.]</ref> | ||
=== جزایر خلیج فارس === | === جزایر خلیج فارس === | ||
| خط ۱۷: | خط ۱۷: | ||
== پیشینه خلیج فارس == | == پیشینه خلیج فارس == | ||
زمینشناسان معتقدند | زمینشناسان معتقدند پیدایش خلیج فارس به حدود ۳۰ میلیون سال پیش بازمیگردد و شکلگیری آن در اثر فشارهای ناشی از فعالیتهای آتشفشانی فلات ایران و مقاومت فلات عربستان در برابر این فشارها رخ داده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%88-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8%DB%8C-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسهمراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۳.]</ref> پیشینهٔ دریانوردی در این خلیج، به حدود دو هزار سال پیش از میلاد بازمیگردد. فنیقیها، در جزیرهها و سرزمینهای پیرامون خلیج فارس زندگی و دریانوردی میکردند.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/NEWSVIEW/402 روشندلی، «بررسی 3 هزار سال دریانوردی ایرانیان»، وبسایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> مهارت در دریانوردی و تسلط بر این راه آبی، به پیدایش و رشد تمدنها، رونق بازرگانی دریایی و شکلگیری دولتهایی مانند ایلام، اکد، سومر، کلده، بابل و آشور انجامید.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص69.]</ref> | ||
حاکمان کرانههای شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکه تجاری حیاتی بودند. هخامنشیان با درک اهمیت راههای دریایی به هند، برای کنترل خلیجفارس کوشیدند و حتی اسکندر مقدونی نیز ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد. در دورهٔ اشکانیان، بهدلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاسته شد؛ اما ساسانیان با اجرای برنامههای شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بیرقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص80-79.]</ref> | حاکمان کرانههای شمالی و جنوبی همواره در پی تسلط بر این شبکه تجاری حیاتی بودند. هخامنشیان با درک اهمیت راههای دریایی به هند، برای کنترل خلیجفارس کوشیدند و حتی اسکندر مقدونی نیز ناچار به بررسی و شناسایی این آبراه شد. در دورهٔ اشکانیان، بهدلیل تمرکز بر تجارت زمینی با چین، از توجه به مسیرهای دریایی خلیج فارس کاسته شد؛ اما ساسانیان با اجرای برنامههای شهرسازی در دو سوی خلیج، حضور خود را نهادینه کردند. فتح یمن، سلطهٔ بیرقابت ایران ساسانی را بر تجارت خلیج فارس و حتی دریای سرخ تکمیل و برتری تجاری این آبراه را احیا کرد.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1615959781-10357-99-26.pdf کشاورز، «بررسی سیر تحوالت تاریخی خلیج فارس در ایران باستان»، 1393ش، ص80-79.]</ref> | ||
| خط ۳۸: | خط ۳۸: | ||
[[پرونده:خلیج فارس۳.jpg|جایگزین=توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه|بندانگشتی|توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آبهای سرزمینی ایران]] | [[پرونده:خلیج فارس۳.jpg|جایگزین=توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه|بندانگشتی|توقیف شناور رزمی آمریکایی در خلیج فارس توسط سپاه پس از ورود به آبهای سرزمینی ایران]] | ||
خلیجفارس بزرگترین و مهمترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و بخشی از شبکهای گستردهتر را تشکیل میدهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را بههم پیوند میدهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیبالله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیبالله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | خلیجفارس بزرگترین و مهمترین کانون ارتباطی میان اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و بخشی از شبکهای گستردهتر را تشکیل میدهد که اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند را بههم پیوند میدهد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/275151/نگاهی-اجمالی-به-پیشینۀ-تاریخی-خلیج-فارس-حبیبالله-محمودیان محمودیان، «نگاهی اجمالی به پیشینۀ تاریخی خلیج فارس/ حبیبالله محمودیان»، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
# '''اهمیت اقتصادی:''' | # '''اهمیت اقتصادی:''' خلیج فارس، بهعنوان اصلیترین مخزن نفتی جهان، نقشی سرنوشتساز در اقتصاد جهانی ایفا میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%88-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8%DB%8C-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسهمراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۵.]</ref> این منطقه با ۷۳۰ میلیارد بشکه نفت و ۷۰ تریلیون متر مکعب گاز طبیعی، مخزن نفت و گاز جهان نامگذاری شده است.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/555#:~:text=طبق%20آخرین%20برآوردها%20حوزه%20خلیج%20فارس%20درحدود%20730,منطقه%20خلیج%20فارس%20دراستراتژیهای%20جدید%20انرژی،ناشی%20از%20دوچیزاست%3A رضایی، «خلیج فارس و ژئوپلتیک نفت و گاز»، وبسایت مرکز مطالعات خلیج فارس.]</ref> خلیج فارس نزدیک به ۶۳درصد از کل ذخایر نفتی شناختهشدهٔ جهان را در خود جای داده است. همچنین قریب به ۳۰درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان در این منطقه قرار دارد و شریان حیاتی اقتصاد غرب یعنی بیش از ۲۵درصد از نفت جهان روزانه از این آبراه عبور میکند. به همین دلیل، این منطقه برای نظام سرمایهداری و بهویژه برای ایالات متحدهٔ آمریکا از اهمیت حیاتی برخوردار است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص119.]</ref> خلیج فارس از لحاظ ذخایر نفت در مقایسه با دیگر مناطق جهان، از مزایای متعددی برخوردار است؛ آن جمله: استخراج آسان، هزینههای تولید پایین، ظرفیت مازاد تولید، کیفیت بالای نفت خام، سهولت در حملونقل، بازدهی بالای چاهها و پتانسیل قابل توجه برای اکتشاف میادین نفتی جدید.<ref>[https://www.jahannews.com/detailed/300582/خلیج-فارس-ترس-تحریف-چرا «خلیج فارس، ترس و تحریف؛ چرا؟»، جهاننیوز.]</ref> | ||
# '''اهمیت نظامی-راهبردی:''' وجود پایگاههای نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?p=pages&ID=606&Sub=164 «موقعیت نظام خلیج فارس»، وبسایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> از دلایل راهبردیِ مهم خلیجفارس، وجود [[تنگه هرمز]] است که گذرگاه انرژی جهان محسوب میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.]</ref> | # '''اهمیت نظامی-راهبردی:''' وجود پایگاههای نظامی متعدد دریایی، هوایی و زمینی در منطقهٔ خلیج فارس که اغلب متعلق به کشورهای آمریکا و انگلستان هستند و همچنین حضور ناوهای جنگی کشورهای غربی در آن، اهمیت نظامی و راهبردی خلیج فارس را نمایان میسازد.<ref>[http://www.persiangulfstudies.com/fa/index.asp?p=pages&ID=606&Sub=164 «موقعیت نظام خلیج فارس»، وبسایت مرکز مطالعات خلیج فارس].</ref> از دلایل راهبردیِ مهم خلیجفارس، وجود [[تنگه هرمز]] است که گذرگاه انرژی جهان محسوب میشود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/128346/خلیج-فارس-امنیت-منطقه-ای-و-اهداف-سیاسیت-خارجی-جمهوری-اسلامی-ایران باقری، «خلیج فارس امنیت منطقهای و اهداف سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران»، 1386ش، ص118.]</ref> خلیج فارس، محور اصلی ارتباطات بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است و بهعنوان مهمترین کانون راهبردی در خاورمیانه، سه قاره را به یکدیگر پیوند میدهد. این آبراه همچنین بخشی از شبکه ارتباطی جهانی را شکل میدهد که دریای مدیترانه، دریای سرخ، اقیانوس هند، اقیانوس آرام و اقیانوس اطلس را به هم متصل میکند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995265/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%88-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص7.]</ref> | ||
# '''اهمیت فرهنگی | # '''اهمیت تاریخی و فرهنگی:''' اهمیت تاریخی خلیج فارس از آن روست که به عنوان خاستگاه تمدنهایی چون تمدن پارسی و شریعت اسلامی شناخته میشود. از جنبه فرهنگی نیز، این منطقه با میزبانی و تعامل ملیتهای گوناگون، نقشی برجسته در تبادل فرهنگها و اندیشهها ایفا کرده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/995265/%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%88-%D8%AA%D9%84%D8%A7%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF ثواقب، «اهمیت خلیج فارس و تلاش برای جعل نام جدید»، 1391ش، ص1 و 5.]</ref> همچنین منطقه خلیج فارس، کانون ظهور و گسترش دین اسلام بوده است و اندیشه اسلامی از این نقطه به غرب، شرق و حتی قاره آمریکا راه یافته است. خلیج فارس در قلب جهان اسلام جای دارد و فاصله آن تا کرانههای شرقی و غربی جهان اسلام تقریباً یکسان است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1435163/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%84%DB%8C%D8%AC-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D9%88-%D8%AA%D9%86%DA%AF%D9%87-%D9%87%D8%B1%D9%85%D8%B2-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%A8%DB%8C-ahp طایر، «تبیین علل اهمیت خلیج فارس و تنگه هرمز در امنیت ایران، با تحلیل فرایند سلسهمراتبی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۶.]</ref> | ||
== بحرانها و جنگهای مؤثر بر امنیت خلیج فارس == | == بحرانها و جنگهای مؤثر بر امنیت خلیج فارس == | ||
