پرش به محتوا

تعیین وقت ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب‌ها: ویرایش همراه ویرایش از وبگاه همراه
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۷: خط ۷:


== '''موعودباوری و تعیین زمان ظهور در ادیان''' ==
== '''موعودباوری و تعیین زمان ظهور در ادیان''' ==
باور به ظهور منجی و موعود در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان اغلب ادیان و مکاتب است. این مفهوم در سنت‌های مختلف دینی با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> در عهد عتیق و در بین یهودیان با نام‌های مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> زرتشت‌ها در انتظار سوشیانت،<ref>جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶-۴۴.</ref> مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/12658/%d8%a7%d8%ae%d8%b1%db%8c%d9%86-%d9%86%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ae%d8%b1%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86 اقلیدی‌نژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.]</ref> هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین<ref>[https://www.tkalam.ir/article_39080.html قرائی و کریم‌پور، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۲۸.]</ref> و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲.</ref> موعودباوری به‌عنوان بالاترین آموزه در فرهنگ شیعی، دارای واژگان و اصطلاحاتی مانند ظهور<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۰؛][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، ۱۳۹۹ش، ص۶۶.]</ref>، قیام<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰.]</ref>، خروج<ref>صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۴۹؛ صدوق، خصال، ۱۴۰۳ق، ج۱، ۳۰۳.</ref>، بَعْث(برانگیختن) و اَمْر(فرمان الهی)<ref>رضوی، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۵-۱۴.</ref> است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۸.]</ref>
باور به ظهور منجی در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان بیشتر ادیان و مکاتب است که در سنت‌های مختلف با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> در متون عهد عتیق و آیین یهودیت، از این موعود با عناوینی چون عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، پسر انسان، مسیحا و ماشیح یاد شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/374938/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A8%D9%88%D8%AF%D9%86-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%A7%D8%B4%DB%8C%D8%AD-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%DA%AF%D9%88%DB%8C%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B9%D8%AA%DB%8C%D9%82-%D9%88-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.]</ref> زرتشتیان در انتظار سوشیانت،<ref>جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶-۴۴.</ref> مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/12658/%d8%a7%d8%ae%d8%b1%db%8c%d9%86-%d9%86%d8%a8%d8%b1%d8%af-%d8%af%d8%b1-%d8%a7%d8%ae%d8%b1%d8%a7%d9%84%d8%b2%d9%85%d8%a7%d9%86 اقلیدی‌نژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.]</ref> هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین<ref>[https://www.tkalam.ir/article_39080.html قرائی و کریم‌پور، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۲۸.]</ref> و مسلمانان در انتظار ظهور مهدی هستند.<ref>منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲.</ref> در الهیات شیعه، برای اشاره به این رویداد از اصطلاحاتی نظیر ظهور و <ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۰؛][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، ۱۳۹۹ش، ص۶۶.]</ref> قیام استفاده می‌شود.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰.]</ref>


با این حال، در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوش‌باور پیش‌گویی‌هایی صورت گرفته است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>
با این حال، در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوش‌باور پیش‌گویی‌هایی صورت گرفته است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>
<ref>صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۴۹؛ صدوق، خصال، ۱۴۰۳ق، ج۱، ۳۰۳.</ref>
<ref>رضوی، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۵-۱۴.</ref>
<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/357507/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۸.]</ref>
<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۳-۱۷۱.</ref>


=== '''یهود''' ===
=== '''یهود''' ===
خط ۱۵: خط ۲۳:


=== '''مسیحیت''' ===
=== '''مسیحیت''' ===
مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیش‌گویی‌ها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب، و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانه‌هایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر گردیده است. برخی عبارات عهد جدید مانند زنده ماندن برخی شاگردان برداشت نزدیکی ظهور را ایجاد کرد، اما تأخیر آن به دلیل رحمت الهی برای توبه دانسته شده است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۸۴-۷۹.</ref>
مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیش‌گویی‌ها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانه‌هایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر شده است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۸۴-۷۹.</ref>


=== '''اسلام''' ===
=== '''اسلام''' ===
روایات متعددی از پیامبر و ائمه بر عدم جواز تعیین وقت تأکید دارند. در روایات، هرگونه تعیین وقت برای ظهور (چه دقیق، چه حدودی) نادرست شمرده شده و تأکید بر انتظار دائمی و آمادگی برای ظهور ناگهانی است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۹۵-۸۴.</ref> شخصیت‌هایی مانند محیی‌الدین عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمت‌الله ولی، محمدباقر مجلسی، ابن‌حجر هیتمی و جلال‌الدین سیوطی توقیت‌هایی اجمالی یا تفصیلی داشته‌اند. در سال ۱۲۵۹ق، پیرغلام علی الطوسی الشریف سال ۱۲۷۲ق را سال ظهور دانست. محمدباقر مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، به صورت احتمالی به وقت ظهور اشاره کرد. سیوطی ظهور را در قرن دوازدهم و ابن‌حجر هیتمی روایت سال ۲۰۴ق را به سال ۱۰۰۴ق تفسیر کرد. در دوران معاصر نیز برخی با عباراتی مانند حوادث منطقه زمینه‌ساز ظهور است یا ظهور آنقدر نزدیک است به تعیین حدودی زمان ظهور پرداخته‌اند. در سال ۱۳۷۲ش نیز نویسنده‌ای دهه ۸۰ را دهه ظهور نامید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۳-۱۰۱.]</ref>
در متون اسلامی، روایات متعددی از پیامبر اسلام و امامان شیعه وجود دارد که در آن‌ها هرگونه تعیین وقت (دقیق یا حدودی) برای ظهور نادرست شمرده شده و بر انتظار دائمی و فرا رسیدن ناگهانی آن تأکید شده است.<ref>صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۹۵-۸۴.</ref> با این حال، در طول تاریخ اسلام، شخصیت‌هایی چون محیی‌الدین ابن عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمت‌الله ولی، محمدباقر مجلسی، ابن‌حجر هیتمی و جلال‌الدین سیوطی به صورت اجمالی یا تفصیلی پیش‌بینی‌هایی درباره زمان ظهور ارائه کرده‌اند. برای نمونه، مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، احتمالی برای زمان ظهور مطرح کرد و سیوطی وقوع آن را در قرن دوازدهم هجری دانست. در دوران معاصر نیز برخی از نویسندگان و مفسران با استناد به حوادث منطقه‌ای، گمانه‌زنی‌هایی درباره نزدیک بودن ظهور یا تعیین دهه‌های خاصی برای آن مطرح کرده‌اند.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۳-۱۰۱.]</ref>


== '''اقسام توقیت''' ==
== '''گونه‌های تعیین وقت ظهور''' ==
توقیت را می‌توان از جنبه‌های مختلفی تقسیم‌بندی کرد:
تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دسته‌بندی است:


# '''توقیت به اعتبار فاعل:''' به سه قسم توقیت الهی، توقیت معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود.
نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بی‌واسطه (بدون استناد) است<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و سوم از نظر «دقت زمان‌بندی» که سه سطح را در بر می‌گیرد:
# '''توقیت به اعتبار فعل:''' توقیت یا با استناد به خبر معصوم است با عنوان با واسطه و یا بدون استناد به او به‌عنوان توقیت بی‌واسطه انجام می‌شود. در روایات از تعابیری مانند «وقّات» و «من وقّت لک» به معنای ظهور در توقیت بی‌واسطه و عام و «من أخبر عنّا» به معنای صریح در توقیت با واسطه، استفاده شده است.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref>
# '''توقیت به اعتبار قلمرو علم:  '''تعیین تاریخ و وقت ظهور به صورت حدودی اما به نحو قطعی مانند اینکه قطعاْ کمتر از یک دهه به ظهور مانده است.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> توقیت تفصیلی با تعیین کردن دقیق سال، ماه، روز مثل روز جمعه و یا توقیت اجمالی مانند تعیین سال‌های فرد، عاشورا، شنبه، جمعه<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.</ref>، روز خروج سفیانی، شب جمعه در شب قدر و نشانه‌های آن مانند بارش بسیار زیاد باران، صیحه و ندای آسمانی با صدای جبرائیل، کشتار کوفه به دست سفیانی، کشته شدن نفس زکیّه در مکه، خسف بیداء، نزول عیسی و فتح قدس که نوع سوم عملاً توقیت محسوب نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>


== '''مستندات توقیت‌کنندگان''' ==
# توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیش‌بینی وقوع در یک دهه خاص؛<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref>
# توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.</ref>
# توقیت اجمالی، ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>
 
در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>
 
== '''مستندات تعیین وقت''' ==
مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:


# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها روایات فریقین است. از جمله این روایات می‌توان به روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.]</ref>
# '''روایات:''' مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.]</ref>
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی(م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
# '''کشف و شهود:''' بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی(م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
# '''اشعار:''' برخی از اشعار درباره امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم الله و البرکات.
# '''اشعار:''' برخی از اشعار درباره امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم الله و البرکات.
# '''خواب و رؤیا:''' توقیت محمدشریف رازی (م۱۳۷۹ش) از این نمونه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.]</ref>
# '''خواب و رؤیا:''' توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.]</ref>
 
== '''ادله عدم جواز توقیت''' ==
مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:
 
# '''کذب الوقّاتون<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳.]</ref>:''' هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.
# '''نامشخص بودن زمان ظهور:''' در روایات، زمان ظهور به طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
# '''عدم اخبار معصوم از توقیت:''' هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶-۱۶۲.</ref>
# '''منافات با بداء:''' تعیین وقت برای ظهور، با امکان بداء (تغییر در تقدیرات مشروط الهی) ناسازگار است.
# '''تالی فاسد:''' توقیت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی و سوءاستفاده فرصت‌طلبان می‌شود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.]</ref>


== '''ادله جواز توقیت''' ==
== '''انگیزه‌های تعیین وقت''' ==
انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی (عج) ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند.
انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:


# '''بحث روایی:''' عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
# '''گفت‌وگوی روایی:''' عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
# '''بشارت ظهور:''' برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار توقیت برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.  
# '''بشارت ظهور:''' گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
# '''حرام نبودن توقیت:''' برخی از توقیت‌کنندگان، ضمن حرام ندانستن توقیت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
# '''حرام نبودن تعیین وقت:''' برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.]</ref>
# '''تطبیق منجر به توقیت:''' برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.]</ref>


== '''روایات نهی از توقیت''' ==
== '''دلایل جایز نبودن تعیین وقت''' ==
در بین روایات غیبت، یکی از مضامین اصلی، روایات نهی از توقیت است که اگر در حد متواتر نباشند، مستفیض می‌نمایند. در این دسته از روایات چند نکته وجود دارد.
مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:


# تنها خداوند است که از تاریخ ظهور خبر دارد و علم آن تنها نزد پروردگار است.
=== '''احادیث امامان''' ===
# با توجه به اینکه تاریخ ظهور را تنها خدا می‌داند، هر فردی برای ظهور، زمان تعیین کند، دروغگو است.
بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲-۱۶۱.</ref> در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور درباره مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.]</ref>  
# سیره و سنت دائمی ائمه چنین بوده است که هیچ‌گاه برای ظهور تعیین وقت نکرده‌اند.
# وظیفه تمام شیعیان در برابر کسانی که برای ظهور امام مهدی وقت تعیین می‌کنند، تکذیب علنی و مبارزه فکری با آنها است.
# توقیت و تعیین زمان برای ظهور، علاوه بر تأثیرات نامطلوب فراوان بر منتظران، ظهور را نیز به تعویق خواهد انداخت.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>


== '''منابع روایت نهی از توقیت''' ==
مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:
بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی (عج) نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. از جمله نویسندگان متأخرتر محمد بن یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن ابراهیم در الغیبة، محمد بن حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم (فی احوال الامام الحجة) این احادیث را نقل کرده‌اند.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲-۱۶۱.</ref>


در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور درباره مسئله توقیت بحث کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.]</ref>
* هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.'''<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/466845/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛] [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>'''
* در روایات اسلامی، زمان ظهور به طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
* هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶-۱۶۲؛ [https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>
* تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان و <ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.]</ref> تعویق در زمان ظهور می‌شود.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>


== '''روایات ردّ مدعیان دروغین''' ==
=== '''منافات با بداء''' ===
یکی از ادله‌ای که می‌توان بر رد مدعیان دروغین نیابت خاصه امام مهدی اقامه کرد، روایات و توقیعاتی است که از سوی ایشان علیه این مدعیان صادر شده است. از جمله این مدعیان، ابومحمد حسن شریعی، محمد بن نصیر نمیری، احمد بن هلال کرخی، محمد بن علی بن ابی الغزاقر معروف به شلمغانی و ابوطاهر محمد بن علی بن بلال هستند که برخی از آنان از یاران امام حسن عسکری به شمار می‌رفتند. همچنین حسین بن منصور حلاج از دیگر افرادی است که با توقیعات صادره تکذیب شده است.<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۳-۱۷۱.</ref>
در کلام شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن<ref>شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.</ref> و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>


== '''توقیت و بداء''' ==
== '''پیامدها''' ==
واژه بداء در لغت به معنای آشکار شدن چیزی پس از مخفی بودن<ref>شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.</ref> و همچنین به معنای پشیمانی نیز آمده است که به این معنی در مورد خداوند معنی و مفهوم ندارد. در اصطلاح کلامی، بداء به معنای آشکار شدن امری از سوی خداوند برخلاف آنچه مورد انتظار بوده، و همچنین به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس افعال اختیاری انسان و تحت شرایط خاص می‌باشد. زمان حقیقی و اصلی ظهور در لوح محفوظ ثبت شده است و جز خداوند هیچ‌کس، حتی امام معصوم، از آن آگاهی ندارد. اما آنچه در لوح محو و اثبات ثبت گردیده و امام از آن آگاه است، ممکن است دچار بداء شود. از این رو، ائمه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز می‌کردند. زیرا اگر فرضاً کسی زمانی را برای ظهور بفهمد، آن زمان مربوط به لوح محو و اثبات است و امکان دارد با زمان ثبت شده در لوح محفوظ مغایر باشد و بداء رخ دهد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>
مشخص نبودن وقت ظهور مانند پنهانی بودن ساعت قیامت، دارای فلسفه و حکمت‌هایی مانند زنده نگه داشتن روح امید و انتظار در جامعه، امتحان مردم و غافلگیر کردن مخالفان و دشمنان است.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۱-۱۲۰.]</ref>


== '''زمان و مکان ظهور''' ==
زمان دقیق ظهور امام مهدی (عج) به طور قطع معلوم نیست.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1002917/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۳.]</ref> مشخص نبودن وقت ظهور مانند پنهانی بودن ساعت قیامت، دارای فلسفه و حکمت‌هایی مانند زنده نگه داشتن روح امید و انتظار در جامعه، امتحان مردم و غافلگیر کردن مخالفان و دشمنان است.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۱-۱۲۰.]</ref>
=== '''زمان''' ===
با وجود کثرت باور که جمعه روز ظهور امام مهدی است، تنها یک روایت از شیخ صدوق در کتاب الخصال در این مورد وجود دارد. روایت ظهور در روز جمعه از جهت تفرد روایت، «شاذّ»، اما از جهت شهرت آن در باور مردم مشهور به معنای عام است. روایات بیانگر وقوع ظهور در روز شنبه که در این زمینه مجموعاْ پنج روایت وجود دارد از لحاظ تعدد نقل، مشهور به معنای خاص و از نظر تعدد راویان، از قوّت بیشتری برخوردار است. از این رو، روایات مربوط به وقوع ظهور در روز شنبه، معتبرتر از روایت روز جمعه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۱۳ و ۱۱۷ و ۱۲۰.]</ref>
انتساب روز جمعه به امام مهدی، و نیز تولد ایشان در این روز و ورود دعای ندبه در روز جمعه، از عوامل مهم تقویت و شهرت ذهنیت ظهور در روز جمعه است. در این میان، دو کتاب بحارالانوار و مفاتیح‌الجنان در گسترش این ذهنیت نقش مهمی داشتند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>
همچنین روایاتی قیام آن امام را در سال‌های فرد، روز عاشورا، نوروز از ایام سال، روز جمعه و شنبه از ایام هفته<ref>کیوانی، «مراد از نهی از توقیت ظهور امام زمان (عج)،معیارهای تطبیق علائم ظهور، گستره و آسیب‌شناسی آن»، ۱۳۹۲ش، ص۸۱-۸۰.</ref>، نوروز از ایام سال، بیست و سوم رمضان<ref>یاری، «گستره بداء در نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۶۰-۵۹.</ref> و پس از نماز عشاء از اوقات روز می‌دانند.<ref>ابن‌‎طاووس، الملاحم و الفتن، ۱۴۱۲ق، ص۱۳۷.</ref>
=== '''مراحل ظهور''' ===
احتمالاْ ظهور امام مهدی در دو مرحله اتفاق می‌افتد:
# '''مرحله اول:''' ظهور برای یاران خاص آن امام، یعنی همان ۳۱۳ نفر که در روز جمعه انجام می‌شود.
# '''مرحله دوم:''' برای عموم مردم عالم است که احتمالاْ در روز شنبه صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>
=== '''مکان''' ===
براساس برخی روایات ظهور به معنای مرحله اول در کوه ذی‌طوی که در اطراف مکه است، اتفاق می‌افتد.<ref>مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۲، ص۳۰۶.</ref>
== '''آسیب‌شناسی تعیین زمان ظهور''' ==
برخی از توقیت‌ها زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که آسیب‌های متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>، بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref> همچنین یکی دیگر از آسیب‌های توقیت این است که در کنار پرداختن به روز جمعه، نباید از احتمال روز شنبه نیز غافل بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>
برخی از توقیت‌ها زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که آسیب‌های متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>، بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref> همچنین یکی دیگر از آسیب‌های توقیت این است که در کنار پرداختن به روز جمعه، نباید از احتمال روز شنبه نیز غافل بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1087974/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.]</ref>


خط ۹۸: خط ۸۰:
یکی از آسیب‌ها در آیین یهود، ظهور فرقه شبائیه یا دونمه بودند که در حال حاضر هرچند تعدادشان کم است اما هنوز در بعضی از شهرهای ترکیه فعالیت دارند.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸.]</ref> همچنین تشکیل فرقه‌هایی در مسیحیت مانند آناباپتیست‏، ایروینگیان، فرقه‌های هزاره‌گرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی)<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۸۳-۸۱.]</ref> و ادونتیست‌های روز هفتم پیامدهایی برای مسیحیت داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1449146/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%B3%D9%85 طباطبایی‌ستوده، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷.]</ref>
یکی از آسیب‌ها در آیین یهود، ظهور فرقه شبائیه یا دونمه بودند که در حال حاضر هرچند تعدادشان کم است اما هنوز در بعضی از شهرهای ترکیه فعالیت دارند.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸.]</ref> همچنین تشکیل فرقه‌هایی در مسیحیت مانند آناباپتیست‏، ایروینگیان، فرقه‌های هزاره‌گرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی)<ref>[https://www.entizar.ir/article_75301.html فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۸۳-۸۱.]</ref> و ادونتیست‌های روز هفتم پیامدهایی برای مسیحیت داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1449146/%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D8%A7%DA%A9%DB%8C%D8%AF-%D8%A8%D8%B1-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AF%D9%88%D9%86%D8%AA%DB%8C%D8%B3%D9%85 طباطبایی‌ستوده، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷.]</ref>


== '''راهکارهای مقابله و مبارزه با توقیت''' ==
آگاهی و بصیرت در مباحث دین در مقابل کج‌اندیشی‌ها و برداشت‌های غلط، نزدیک دانستن ظهور همراه با تسلیم، تکذیب و روشنگری اندیشمندان و علما در حوزه مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی، پیروی از علمای راستین که مصداق نائبان امام مهدی هستند، و نیز به حاشیه راندن تفکراتی که بر ظواهر دین تأکید افراطی دارند و فاقد انعطاف پذیری در اجتهاد هستند، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین راه‌های مقابله و مبارزه با توقیت به شمار می‌روند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۵۴ و ۶۵.]</ref>
آگاهی و بصیرت در مباحث دین در مقابل کج‌اندیشی‌ها و برداشت‌های غلط، نزدیک دانستن ظهور همراه با تسلیم، تکذیب و روشنگری اندیشمندان و علما در حوزه مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی، پیروی از علمای راستین که مصداق نائبان امام مهدی هستند، و نیز به حاشیه راندن تفکراتی که بر ظواهر دین تأکید افراطی دارند و فاقد انعطاف پذیری در اجتهاد هستند، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین راه‌های مقابله و مبارزه با توقیت به شمار می‌روند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۵۴ و ۶۵.]</ref>
بر پایه متون حدیثی، وظیفه تمام شیعیان در برابر کسانی که برای ظهور امام مهدی وقت تعیین می‌کنند، تکذیب علنی و مبارزه فکری با آنها است.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۰۷

تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ بعد از غیبت کبرا و قبل از قیام برای برپایی قسط و حکومت عدل جهانی.

تعیین زمان ظهور امام مهدی از مباحث چالش‌برانگیز مهدویت است. در روایات، زمان ظهور به طور دقیق نامشخص دانسته شده و آموزه نهی از توقیت بر آن تأکید دارد. درباره تعیین زمان ظهور، دیدگاه‌های مختلفی وجود دارد. بر اساس دیدگاه برخی، منابع دینی از هرگونه تعیین وقت برای ظهور نهی کرده و تعیین‌کنندگان وقت را تکذیب نموده‌اند. در مقابل، موافقان تعیین حدودی زمان ظهور معتقدند این نوع تعیین وقت، از شمول آن روایات خارج است. مخالفان معتقدند واژه توقیت در روایات، معنایی عام دارد و هر نوع تعیین وقت حتی حدودی را در بر می‌گیرد. از آنجا که در روایات هیچ قرینه‌ای برای استثناء کردن تعیین حدودی وجود ندارد، حکم به حرمت آن داده شده است.

مفهوم‌شناسی

تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱]

موعودباوری و تعیین زمان ظهور در ادیان

باور به ظهور منجی در آخرالزمان، مفهومی مشترک در میان پیروان بیشتر ادیان و مکاتب است که در سنت‌های مختلف با نام‌های گوناگونی شناخته می‌شود.[۲] در متون عهد عتیق و آیین یهودیت، از این موعود با عناوینی چون عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، پسر انسان، مسیحا و ماشیح یاد شده است.[۳] زرتشتیان در انتظار سوشیانت،[۴] مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی،[۵] هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین[۶] و مسلمانان در انتظار ظهور مهدی هستند.[۷] در الهیات شیعه، برای اشاره به این رویداد از اصطلاحاتی نظیر ظهور و [۸] قیام استفاده می‌شود.[۹]

با این حال، در کتب مقدس یهود، مسیحیت و اسلام، از تعیین وقت برای ظهور موعود به شدت نهی شده است، هرچند در طول تاریخ از سوی مدعیان یا افراد خوش‌باور پیش‌گویی‌هایی صورت گرفته است.[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

یهود

در آیین یهود، برخی با تقسیم تاریخ جهان به شش هزاره و هزاره هفتم (دوران ماشیح) و نیز پس از ویرانی معبد اورشلیم، به محاسبه زمان ظهور پرداختند، اما تأکید علمای یهود بر پرهیز از تعیین وقت و انجام کارهای نیک بوده است، زیرا پیش‌گویی‌های نادرست باعث یأس و ناامیدی می‌شود. در مقابل، گروهی معتقدند زمان ظهور به توبه و اعمال نیک مردم بستگی دارد و خداوند در صورت شایستگی، ظهور را تسریع می‌کند.[۱۵]

مسیحیت

مسیحیان نخستین امیدوار بودند عیسی به زودی بازگردد، اما با گذشت زمان و نادرست درآمدن پیش‌گویی‌ها، رهبران دینی از تعیین وقت نهی کردند. در اناجیل، بازگشت مسیح ناگهانی و نامشخص دانسته شده (مانند برق، دزد در شب و ضرورت کمر بسته و چراغ افروخته) و نشانه‌هایی مانند جنگ، زلزله، ارتداد، تمسخر مؤمنان و ظهور مدعیان دروغین برای پیش از آن ذکر شده است.[۱۶]

اسلام

در متون اسلامی، روایات متعددی از پیامبر اسلام و امامان شیعه وجود دارد که در آن‌ها هرگونه تعیین وقت (دقیق یا حدودی) برای ظهور نادرست شمرده شده و بر انتظار دائمی و فرا رسیدن ناگهانی آن تأکید شده است.[۱۷] با این حال، در طول تاریخ اسلام، شخصیت‌هایی چون محیی‌الدین ابن عربی، خواجه نصیرالدین طوسی، شاه نعمت‌الله ولی، محمدباقر مجلسی، ابن‌حجر هیتمی و جلال‌الدین سیوطی به صورت اجمالی یا تفصیلی پیش‌بینی‌هایی درباره زمان ظهور ارائه کرده‌اند. برای نمونه، مجلسی با تطبیق روایات بر دولت صفوی، احتمالی برای زمان ظهور مطرح کرد و سیوطی وقوع آن را در قرن دوازدهم هجری دانست. در دوران معاصر نیز برخی از نویسندگان و مفسران با استناد به حوادث منطقه‌ای، گمانه‌زنی‌هایی درباره نزدیک بودن ظهور یا تعیین دهه‌های خاصی برای آن مطرح کرده‌اند.[۱۸]

گونه‌های تعیین وقت ظهور

تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دسته‌بندی است:

نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم می‌شود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بی‌واسطه (بدون استناد) است[۱۹] و سوم از نظر «دقت زمان‌بندی» که سه سطح را در بر می‌گیرد:

  1. توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیش‌بینی وقوع در یک دهه خاص؛[۲۰]
  2. توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛[۲۱]
  3. توقیت اجمالی، ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،[۲۲] یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.[۲۳]

در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمی‌شود.[۲۴]

مستندات تعیین وقت

مستندات و دلایل تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

  1. روایات: مستند برخی از این وقت‌گذاری‌ها، تعدادی از روایات اهل‌سنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بن‌نباته اشاره کرد.[۲۵]
  2. کشف و شهود: بیشتر توقیت‌ها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمت‌الله ولی ماهانی کرمانی(م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شده‌اند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانسته‌اند.
  3. اشعار: برخی از اشعار درباره امام مهدی چنین به نظر می‌رسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشته‌اند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیت‌های خود بهره برده‌اند. از نمونه‌های مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسم الله و البرکات.
  4. خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.[۲۶]

انگیزه‌های تعیین وقت

انگیزه‌های مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز می‌دانند:

  1. گفت‌وگوی روایی: عده‌ای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزه‌ای جز بحث و گفت‌وگوی روایی نداشته‌اند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کرده‌اند.
  2. بشارت ظهور: گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کرده‌اند.
  3. حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو می‌دانند.
  4. تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص نشانه‌های ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار می‌شوند.[۲۷]

دلایل جایز نبودن تعیین وقت

مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کرده‌اند:

احادیث امامان

بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی می‌کند، در کتاب‌های خود آورده‌اند. ازجمله محمد بن‌یعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بن‌ابراهیم در الغیبة، محمد بن‌حسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کرده‌اند.[۲۸] در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطف‌الله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمع‌آوری این روایات پرداخته‌اند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور درباره مسئله تعیین وقت بحث کرده‌اند.[۲۹]

مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:

  • هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.[۳۰]
  • در روایات اسلامی، زمان ظهور به طور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
  • هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.[۳۱]
  • تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصت‌طلبان و [۳۲] تعویق در زمان ظهور می‌شود.[۳۳]

منافات با بداء

در کلام شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.[۳۴] بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن[۳۵] و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.[۳۶]

پیامدها

مشخص نبودن وقت ظهور مانند پنهانی بودن ساعت قیامت، دارای فلسفه و حکمت‌هایی مانند زنده نگه داشتن روح امید و انتظار در جامعه، امتحان مردم و غافلگیر کردن مخالفان و دشمنان است.[۳۷]

برخی از توقیت‌ها زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که آسیب‌های متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی[۳۸]، بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.[۳۹] همچنین یکی دیگر از آسیب‌های توقیت این است که در کنار پرداختن به روز جمعه، نباید از احتمال روز شنبه نیز غافل بود.[۴۰]

تطبیق برخی چهره‌های سیاسی و مذهبی با افرادی که در برخی روایات به‌عنوان بازیگران عصر ظهور  معرفی شدند که در تاریخ معاصر ایران فتنه بهایی و بابی براساس همین تطبیق‌ها شکل گرفت. در سال‌های اخیر مستندی به‌نام ظهور بسیار نزدیک است در شهرهای مختلف کشور و به صورت رایگان پخش شد که از چهره‌های معاصری به‌عنوان افرادی در روایات نام برده است. مراجع تقلید مانند ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و مراکز علمی مانند مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم به انتقاد از این مستند پرداختند.[۴۱]

یکی از آسیب‌ها در آیین یهود، ظهور فرقه شبائیه یا دونمه بودند که در حال حاضر هرچند تعدادشان کم است اما هنوز در بعضی از شهرهای ترکیه فعالیت دارند.[۴۲] همچنین تشکیل فرقه‌هایی در مسیحیت مانند آناباپتیست‏، ایروینگیان، فرقه‌های هزاره‌گرا مثل انجمن شاهدان یهوه (سازمان یهودی-مسیحی)[۴۳] و ادونتیست‌های روز هفتم پیامدهایی برای مسیحیت داشته است.[۴۴]

آگاهی و بصیرت در مباحث دین در مقابل کج‌اندیشی‌ها و برداشت‌های غلط، نزدیک دانستن ظهور همراه با تسلیم، تکذیب و روشنگری اندیشمندان و علما در حوزه مسائل دینی، سیاسی و اجتماعی، پیروی از علمای راستین که مصداق نائبان امام مهدی هستند، و نیز به حاشیه راندن تفکراتی که بر ظواهر دین تأکید افراطی دارند و فاقد انعطاف پذیری در اجتهاد هستند، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین راه‌های مقابله و مبارزه با توقیت به شمار می‌روند.[۴۵]

بر پایه متون حدیثی، وظیفه تمام شیعیان در برابر کسانی که برای ظهور امام مهدی وقت تعیین می‌کنند، تکذیب علنی و مبارزه فکری با آنها است.[۴۶]

پانویس

  1. ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.
  2. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲؛ شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.
  3. ↑ شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ص۲۳۲.
  4. ↑ جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۱۳۸۹ش، ص۳۶-۴۴.
  5. ↑ اقلیدی‌نژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، ۱۳۸۱ش، ص۷۴.
  6. ↑ قرائی و کریم‌پور، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰-۲۸.
  7. ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۷۲.
  8. ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، ۱۳۹۶ش، ج۲، ص۱۵۱-۱۵۰؛کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، ۱۳۹۹ش، ص۶۶.
  9. ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰.
  10. ↑ صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.
  11. ↑ صدوق، کمال‌الدین و تمام النعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۴۹؛ صدوق، خصال، ۱۴۰۳ق، ج۱، ۳۰۳.
  12. ↑ رضوی، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۱۵-۱۴.
  13. ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، ۱۳۹۵ش، ص۸.
  14. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۷۳-۱۷۱.
  15. ↑ صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۷۸-۷۳.
  16. ↑ صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۸۴-۷۹.
  17. ↑ صفانور، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۸ش، ص۹۵-۸۴.
  18. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۳-۱۰۱.
  19. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
  20. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
  21. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.
  22. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱-۱۶۰.
  23. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
  24. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
  25. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.
  26. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.
  27. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.
  28. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲-۱۶۱.
  29. ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیت ها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.
  30. ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  31. ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶-۱۶۲؛ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  32. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.
  33. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  34. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
  35. ↑ شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.
  36. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.
  37. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۱-۱۲۰.
  38. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  39. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
  40. ↑ ربیع نتاج و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۰.
  41. ↑ سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
  42. ↑ فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۷۸.
  43. ↑ فلاح یخدانی و لطفی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، ۱۳۹۴ش، ص۸۳-۸۱.
  44. ↑ طباطبایی‌ستوده، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷.
  45. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۵۴ و ۶۵.
  46. ↑ ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

  • ابن‌طاووس، علی بن موسی، الملاحم و الفتن، قم، صاحب الأمر، ۱۴۱۶ق.
  • اقلیدی‌نژاد، علی، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، سال۱۱، شماره۵۹، ۱۳۸۱ش.
  • جمعی از نویسندگان، گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۸۹ش.
  • ربیع نتاج، سیدعلی‌اکبر و همکاران، «بررسی روایات تعیین روز ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۷، شماره۱۳، ۱۳۹۴ش.
  • رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
  • رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیت‌ها در گستره تاریخ»، پژوهش‌های مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
  • سبحانی‌نیا، محمد، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، حدیث‌پژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی 16، ۱۳۹۵ش.
  • سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
  • سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی (مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت)، ۱۳۹۶ش.
  • شاکری زواردهی، روح‌الله؛ فقیه خراسانی، فاطمه‌زهرا، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگویی‌های عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۲، ۱۳۹۶ش.
  • شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.
  • صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، کمال‌الدین و تمام النعمه، قم، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
  • صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه، خصال، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۳ق.
  • صفانور، ساعده، «بررسی مساله وقت گذاری (توقیت) ظهور (یا بازگشت) موعود در ادیان ابراهیمی»،پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده ادیان، ۱۳۹۸ش.
  • صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
  • طباطبایی‌ستوده، سیداحمد، «آسیب‌شناسی توقیت با تاکید بر کلیسای ادونتیسم»، پژوهش‌های مهدوی، سال۷، شماره۲۷، ۱۳۹۷ش.
  • فلاح یخدانی، جمال؛ لطفی، محمدمهدی، «واکاوی توقیت و آسیب‌های آن در ادیان ابراهیمی»، انتظار موعود، سال۱۵، شماره۴۸، ۱۳۹۴ش.
  • قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، سال۶، شماره۲۱، ۱۳۹۷ش.
  • کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیدفاطمه، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعودپژوهی، سال۲، شماره۴، ۱۳۹۹ش.
  • کیوانی، مرتضی، «مراد از نهی از توقیت ظهور امام زمان (عج)،معیارهای تطبیق علائم ظهور، گستره و آسیب‌شناسی آن»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
  • گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار الاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
  • ولی‌زاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
  • هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.
  • یاری، سحر، «گستره بداء در نشانه‌های ظهور»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قرآن و حدیث، پردیس تهران، ۱۳۹۵ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=تعیین_وقت_ظهور_امام_مهدی&oldid=48203»