بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
=== دین و مذهب === | === دین و مذهب === | ||
پیش از صفویان، بیشتر مردم ایران پیرو مذاهب گوناگون اهلسنت بودند و شیعیان عمدتاً در شهرهایی مانند قم، کاشان، سبزوار، مشهد و مناطق شمالی ایران سکونت داشتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/301860/%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 رشیدی، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وبسایت تبیان.]</ref> با اعلام تشیع اثنیعشری بهعنوان مذهب رسمی توسط شاه اسماعیل اول،<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref> این مذهب به تدریج در بسیاری از مناطق ایران گسترش یافت. با اینحال، جمعیت قابل توجهی از اهلسنت به ویژه در مناطق مرزی همچنان به مذهب خود باقی ماندند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/301860/%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 رشیدی، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وبسایت تبیان.]</ref><ref group="دیدگاه">شخصیت های مثل علامه حلی و خواجه نصیرالدین طوسی نقش بسیار بنیادی در شکل دهی گسترش تشیع داشته است. این جریان فکری سبب شیعه شدن بسیاری ها شد و شیعه نتیجه گسترش این جریان است تا آشتی تصوف و تشیع</ref> برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمیسازی تشیع سخن گفتهاند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی تدریجی دانسته<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۳۴.</ref> و گزارشهای مربوط به شدت عمل را حاصل داستانپردازی تاریخنگاران میدانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 صفا و رضایی، آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> مرتضی مطهری معتقد است ایرانیان روح اسلام و معنی اسلام را در خاندان رسالت یافتند.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۲. </ref> | پیش از صفویان، بیشتر مردم ایران پیرو مذاهب گوناگون اهلسنت بودند و شیعیان عمدتاً در شهرهایی مانند قم، کاشان، سبزوار، مشهد و مناطق شمالی ایران سکونت داشتند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/301860/%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 رشیدی، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وبسایت تبیان.]</ref> عمدهترین فقیهان و دانشمندان شیعه در این دوره محقق حلی، جمالالدين مطهر حلی (علامه حلی)، فخرالمحققین (فرزند علامه حلی) و خواجه نصیرالدین طوسی بودند که هر یک در تدوین و گسترش مبانی کلامی و فقهی تشیع نقشی بنیادین داشتند.<ref>«كدام يك از دانشمندان بزرگ شيعه در گسترش تشيع نقش داشته اند؟»، وبسایت اندیشه قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.</ref> با اعلام تشیع اثنیعشری بهعنوان مذهب رسمی توسط شاه اسماعیل اول،<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۵۵.</ref> این مذهب به تدریج در بسیاری از مناطق ایران گسترش یافت. با اینحال، جمعیت قابل توجهی از اهلسنت به ویژه در مناطق مرزی همچنان به مذهب خود باقی ماندند.<ref>[https://www.tebyan.net/news/301860/%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%B0%D9%87%D8%A8-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 رشیدی، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وبسایت تبیان.]</ref><ref group="دیدگاه">شخصیت های مثل علامه حلی و خواجه نصیرالدین طوسی نقش بسیار بنیادی در شکل دهی گسترش تشیع داشته است. این جریان فکری سبب شیعه شدن بسیاری ها شد و شیعه نتیجه گسترش این جریان است تا آشتی تصوف و تشیع</ref> برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمیسازی تشیع سخن گفتهاند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی تدریجی دانسته<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۳۴.</ref> و گزارشهای مربوط به شدت عمل را حاصل داستانپردازی تاریخنگاران میدانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/%D8%A7%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 صفا و رضایی، آرایههای داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> مرتضی مطهری معتقد است ایرانیان روح اسلام و معنی اسلام را در خاندان رسالت یافتند.<ref>مطهری، خدمات متقابل ایران و اسلام، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۲. </ref> | ||
صفویان جریانهای رقیب | صفویان که خود ریشه در تصوف داشتند، پس از تثبیت قدرت، جریانهای صوفیانه رقیب را به حاشیه راندند و طریقت خود را بر دیگران برتری دادند.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۱۱۴-۱۰۷.]</ref> شاه اسماعیل اوّل از علمای شیعة جبل عامل و بحرین دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸.][https://jwica.ut.ac.ir/article_88880.html سعیدیان جزی و کشاورز، «تکالیف کارکردی زنان شیعه عصر صفوی در ساختار کنش اجتماعی بر اساس متغیرهای الگویی سایبرنتیک»، ۱۴۰۱ش، ص۶۱۰-۶۰۹.]</ref> که در زمینه همگرایی متقابل برخی علمای شیعه با حکام صفوی مؤثر بوده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1292475/علل-تعاملات-سلاطین-صفوی-با-علمای-شیعه-و-نتایج-ان نوروزی و رمضانی، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، ۱۳۹۴ش، ص۱۳۷-۱۲۷.][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1292475/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D8%B7%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D9%88-%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%A7%D9%86 نوروزی و رمضانی، «علل تعاملات سلاطین صفوی با علمای شیعه و نتایج آن»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۲-۱۳۷.][https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1743357/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 کردی و کردی، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، ۱۳۹۲ش، ص۶۵.]</ref> دولت صفوی با اتخاذ رویکردی کارکردگرایانه<ref group="دیدگاه">رویکرد کارکردگرایانه به دلیل داشتن نگاه ابزاری نوعا سکولار تلقی شده و مورد انتقاد است. معنای سخن شما این است که صفویه رویکرد ابزاری به دین در پیش گرفته بودند. این سخن ضدشناختی نیست؟</ref><ref>[https://hii.alzahra.ac.ir/article_7577.html کشاورز و سعیدیان جزی، «خوانشی نو در تحلیل زوایای کارکردی مهدویت در عصر صفویه»، ۱۴۰۲ش، ص۱۷۵.]</ref> و پیوند راهبردی میان نهاد سلطنت و نهاد فقاهت<ref group="دیدگاه">فقاهت نهاد است یا روحانیت؟ ترجیح خاصی ندارم ولی در تعابیر حتما دقت شود</ref>، زمینهساز گذار از ولایت محدود فقها به ولایت گسترده آنان گردید.<ref group="دیدگاه">من می فهمم که هدف شما چیست، ولی عبارت ها آن را نمی رساند. مگر ولایت فیقه آن زمان بود؟ ولایت شاهان صفوی از نوع ولایت فقیه بود؟</ref>.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_731995.html اکبری، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، ۱۴۰۳ش، ص۹۶-۹۵.]</ref> هرچند برخی علمای شیعه در این زمان، همکاری با حکومت صفوی را جایز نمیدانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومتها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> | ||
در این دوره، مذهب شیعه بر تمام شئون زندگی ایرانیان مانند مراسم، آداب دینی و مذهبی، و رفتارهای فردی و اجتماعی سایه انداخته بود. ساخت تکایا و حسینیهها، احترام به اهلبیت، اهتمام به شعائر شیعی، برپایی عزاداری محرم و عاشورا، زیارت قبور ائمه و امامزادگان، احترام به زائران مقابر عتبات عالیات و احترام به سادات، که با تأثیرپذیری از تشیع موجب تمایز آنان از پیروان دیگر مذاهب اسلامی نیز میشد.<ref>نیکزاد طهرانی و حمزه،« تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۸.</ref> | در این دوره، مذهب شیعه بر تمام شئون زندگی ایرانیان مانند مراسم، آداب دینی و مذهبی، و رفتارهای فردی و اجتماعی سایه انداخته بود. ساخت تکایا و حسینیهها، احترام به اهلبیت، اهتمام به شعائر شیعی، برپایی عزاداری محرم و عاشورا، زیارت قبور ائمه و امامزادگان، احترام به زائران مقابر عتبات عالیات و احترام به سادات، که با تأثیرپذیری از تشیع موجب تمایز آنان از پیروان دیگر مذاهب اسلامی نیز میشد.<ref>نیکزاد طهرانی و حمزه،« تشیع و تاریخ اجتماعی ایرانیان در عصر صفوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۸.</ref> | ||
=== جغرافیا === | === جغرافیا === | ||
مفهوم ایران در دوره صفویه مساوی با هویت سرزمین و جغرافیایی بهعنوان یکی از ارکان هویت ملی کاربرد گسترده داشته است.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100613.html گودرزی، «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی»، ۱۳۸۶ش، ص۲۷.]</ref> پس از سقوط ساسانیان، تا دوره صفوی جغرافیای مستقلی از ایران دیده نمیشود. ایران به لحاظ جغرافیایی بخشی از جهان اسلام و خلافت بوده و در دوره صفویه امتداد سرزمین دوران اساطیری و باستانی دانسته میشود و از آن قابل تفکیک نیست. جغرافیای ایران در این دوران با ترکیباتی مانند ممالک محروسه، بلاد وسیعه فسیحه و ممالک موروث یاد میشود.<ref>ولیزاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۹۵-۱۹۴.</ref> | مفهوم ایران در دوره صفویه مساوی با هویت سرزمین و جغرافیایی بهعنوان یکی از ارکان هویت ملی کاربرد گسترده داشته است.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_100613.html گودرزی، «بازآفرینی مفهوم «ایران» در دوره صفویه و رابطه آن با هویت ملی»، ۱۳۸۶ش، ص۲۷.]</ref> پس از سقوط ساسانیان، تا دوره صفوی جغرافیای مستقلی از ایران دیده نمیشود. ایران به لحاظ جغرافیایی بخشی از جهان اسلام و خلافت بوده و در دوره صفویه امتداد سرزمین دوران اساطیری و باستانی دانسته میشود و از آن قابل تفکیک نیست. جغرافیای ایران در این دوران با ترکیباتی مانند ممالک محروسه، بلاد وسیعه فسیحه و ممالک موروث یاد میشود. در متون آن دوره، گاهی ایران به کل این ممالک محروسه اطلاق میشد و گاهی به بخش مرکزی و هسته اصلی آن اشاره داشت. <ref>ولیزاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۹۵-۱۹۴.</ref> | ||
ایران در دوره صفویه سرزمینی بسیار گسترده بود که از چهار سو به قلمروهای بزرگ همسایه محدود میشد. از شمال به دریای خزر، از جنوب به دریای محیط یا اقیانوس هند، از شرق به ممالک مغولان کبیر یا هندوستان و از غرب به ممالک دولت عثمانی که دو رود دجله و فرات، مرز طبیعی میان آن دو را تشکیل میداد. افزون بر سرزمینی که بهطور ویژه ایران نامیده میشد، بخشهای بزرگی از آشور قدیم، ارمنستان کبیر، ممالک پارت قدیم، سرزمین ماد و مملکتنشین لار و هرمز نیز جزو قلمرو ایران بهشمار میرفت. همچنین همه نواحی و قطعاتی که در شرق ایران تا آن سوی قندهار ادامه مییافت و تا سرزمین سند پیش میرفت که همان مرز پایان قلمرو ایران بود در تصرف دولت صفوی قرار داشت.<ref group="دیدگاه">آیا تمام قلمرو صفوی تحت عنوان ایران جا نمایی می شد یا بخشی از ان تحت عنوان ایران بود و بخش های دیگر آن دارای عناوین دیگر بود؟ مثلا به فارس هم در آن زمان ایران گفته میشد؟ </ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2248702/مرزهای-ایران-صفوی-و-امپراتوری-عثمانی-بر-اساس-نقشه-های-تاریخی-با-تاکید-بر-اناتولی-اسیای-صغیر فریدی مجید، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشههای تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref> | ایران در دوره صفویه سرزمینی بسیار گسترده بود که از چهار سو به قلمروهای بزرگ همسایه محدود میشد. از شمال به دریای خزر، از جنوب به دریای محیط یا اقیانوس هند، از شرق به ممالک مغولان کبیر یا هندوستان و از غرب به ممالک دولت عثمانی که دو رود دجله و فرات، مرز طبیعی میان آن دو را تشکیل میداد. افزون بر سرزمینی که بهطور ویژه ایران نامیده میشد، بخشهای بزرگی از آشور قدیم، ارمنستان کبیر، ممالک پارت قدیم، سرزمین ماد و مملکتنشین لار و هرمز نیز جزو قلمرو ایران بهشمار میرفت. همچنین همه نواحی و قطعاتی که در شرق ایران تا آن سوی قندهار ادامه مییافت و تا سرزمین سند پیش میرفت که همان مرز پایان قلمرو ایران بود در تصرف دولت صفوی قرار داشت.<ref group="دیدگاه">آیا تمام قلمرو صفوی تحت عنوان ایران جا نمایی می شد یا بخشی از ان تحت عنوان ایران بود و بخش های دیگر آن دارای عناوین دیگر بود؟ مثلا به فارس هم در آن زمان ایران گفته میشد؟ </ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2248702/مرزهای-ایران-صفوی-و-امپراتوری-عثمانی-بر-اساس-نقشه-های-تاریخی-با-تاکید-بر-اناتولی-اسیای-صغیر فریدی مجید، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشههای تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، ۱۴۰۳ش، ص۳۳.]</ref> | ||
| خط ۲۹: | خط ۲۹: | ||
=== هویت فرهنگی === | === هویت فرهنگی === | ||
بر اساس تحلیل سفرنامههای عصر صفوی، هویت فرهنگی ایران در این دوره عمدتاً از | بر اساس تحلیل سفرنامههای عصر صفوی، هویت فرهنگی ایران در این دوره عمدتاً از دو عنصر اصلی شکل میگرفت: | ||
# '''هویت دینی مذهببنیان:''' تشیع اثنیعشری به عنوان محور باورها و مناسک. | # '''هویت دینی مذهببنیان:''' تشیع اثنیعشری به عنوان محور باورها و مناسک. | ||
# ''' | # '''ایرانگرایی تاریخی'''<ref group="دیدگاه">مگر می شود جامعه منهای فرهنگ باشد؟</ref>''':''' تأکید بر آداب، هنر، زبان فارسی و میراث باستانی در کنار آموزههای دینی. | ||
همچنین سیاستگرایی دینی<ref>این بحث سیاسی است نه فرهنگی</ref> مانند درهمتنیدگی دین و سیاست و ظاهرسازی هویتی براساس تأکید بر نمودهای بیرونی باورها از دیگر ویژگیهای هویت فرهنگی صفویه بود.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_96739.html هاشمی و ایمانیخوشخو، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامههای سفرنامهنویسان خارجی»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> | همچنین سیاستگرایی دینی<ref>این بحث سیاسی است نه فرهنگی</ref> مانند درهمتنیدگی دین و سیاست و ظاهرسازی هویتی براساس تأکید بر نمودهای بیرونی باورها از دیگر ویژگیهای هویت فرهنگی صفویه بود.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_96739.html هاشمی و ایمانیخوشخو، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامههای سفرنامهنویسان خارجی»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> | ||
| خط ۵۲: | خط ۵۱: | ||
==== سوگواریهای مذهبی ==== | ==== سوگواریهای مذهبی ==== | ||
آیینهای سوگواری برای امامان، بهویژه در ماه محرم و ایام شهادت امام علی در بیست ویکم رمضان، در این دوران به اوج خود رسید. | آیینهای سوگواری برای امامان، بهویژه در ماه محرم و ایام شهادت امام علی در بیست ویکم رمضان، در این دوران به اوج خود رسید. روضهخوانی<ref group="دیدگاه">روضهخوانی</ref> یکی از مهمترین و اساسیترین<ref group="دیدگاه">اساسیترین</ref> بخش آیینهای<ref>آیینها</ref> سوگواری عاشورا بود که بخشهایی از کتابهایی مانند روضه الشهداء تألیف ملاحسین واعظ کاشفی سبزواری و مقتلنامهها خوانده میشد. مراسم زنجیرزنی، پوشیدن لباس سیاه، سیاه کردن صورت، آذینبندی معابر، کوچهها و خیابانها با پارچههای<ref group="دیدگاه">کوچهها و خیابانها با پارچههای. درست شود</ref> مشکی یا به اصطلاح سیاهپوشی نیز در دورههای بعدی توسط اغلب سیاحان گزارش شده است. دستههای معمول عزاداری با ابزارها و آلات خاصی همانند عَلَم، کُتَل، توغ و بیرق زینت داده میشود. علاوه بر ابزارآلات جدید، آیینهای جدیدی در عزاداری مانند تیغزنی، قفلزنی، سنگزنی، قمهزنی، نخلگردانی، شمایلگردانی، نقارهزنی، ساخت حجله به یاد قاسم بن حسن تثبیت شده و رواج یافته بود. همچنین علاوه بر سقاخانهها، هر دو مکان تکیه و حسینیه در دوره میانه صفویه ساخته شد. حضور روسپیان در مجالس عزا، علاوه بر گستره وسیع و نفوذ بالای آیین عزاداری در ایران، نشانگر آن است که عزاداری از یک آئین مذهبی صرف خارج و به آئینی اجتماعی بدل شده است. دو تحول مهم ایران در آئین عزاداری یکی رسمی و حکومتی شدن مجالس سوگواری و دیگری، ابزارمندشدن و نیز تعریف آئینها و رسوم جدید عزاداری بود.<ref>[https://www.shiitestudies.com/article_37031.html کشاورز و چلونگر، «تفسیر و تحلیل نقش آیین عزاداری عاشورا در فرایند تمدنی دولت شیعی صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۱۷۸-۱۷۰.]</ref> | ||
== ساختار سیاسی == | == ساختار سیاسی == | ||
بهلحاظ ساخت سیاسی، دولت در دوران صفویه از نوع | بهلحاظ ساخت سیاسی، دولت در دوران صفویه از نوع حکومت موروثی‑پدرسالارانه یا سلطنت پدرتبار<ref group="دیدگاه">فارسی را پاس بداریم</ref> بوده است. در این دوره، شاه نقشآفرین اصلی و در رأس نظام حکومتی و ساختار سیاسی-اداری ایران قرار داشت.<ref>[https://jhs.modares.ac.ir/article_22994.html دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسۀ دورههای صفویه، قاجار»، ۱۴۰۱ش، ص۸۱.]</ref> | ||
=== نظام اداری === | === نظام اداری === | ||
| خط ۶۸: | خط ۶۷: | ||
# '''نوشتن نامهها و ارسال مکاتبات به کشورهای خارجی:''' گونه اوّل که به مقاصد صلحجویانه مینوشتند که نامه شاه طهماسب اول به سلطان عثمانی و نامه سلطان محمدخدابنده در جهت جلوگیری از وقوع جنگ و بروز درگیری، نمونه خوبی از این مکاتبات است. گونه دوم مانند نامههایی که صفویان برای اروپاییان و نیز امپراتوران مغولی هند مینوشتند، بیشتر ماهیتی دوستانه و مسالمتآمیز داشتند و لحن و سبک این مکاتبات مبتنی بر جلبنظر طرف مقابل برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از همپیمانی با دشمن و احتمالاً جلبنظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی با نظامی هم بوده است. همچنین استفاده وسیع از شعایر شیعه در مکتوبات با رویکردها و چارچوبهای معینی در قالب آیات، روایات، شعر و نثر انجام میشد. بهعنوان مثال آیات و و روایاتی در خصوص تکریم و بزرگداشت مقام پیامبر، حدیث «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ، فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ» و آیه 67 سوره مائده که در تفسیر شیعه به حقانیت ائمه اشاره دارد. | # '''نوشتن نامهها و ارسال مکاتبات به کشورهای خارجی:''' گونه اوّل که به مقاصد صلحجویانه مینوشتند که نامه شاه طهماسب اول به سلطان عثمانی و نامه سلطان محمدخدابنده در جهت جلوگیری از وقوع جنگ و بروز درگیری، نمونه خوبی از این مکاتبات است. گونه دوم مانند نامههایی که صفویان برای اروپاییان و نیز امپراتوران مغولی هند مینوشتند، بیشتر ماهیتی دوستانه و مسالمتآمیز داشتند و لحن و سبک این مکاتبات مبتنی بر جلبنظر طرف مقابل برای حفظ مناسبات و مراودات تجاری و جلوگیری از همپیمانی با دشمن و احتمالاً جلبنظر برای ایجاد نوعی پیوند سیاسی با نظامی هم بوده است. همچنین استفاده وسیع از شعایر شیعه در مکتوبات با رویکردها و چارچوبهای معینی در قالب آیات، روایات، شعر و نثر انجام میشد. بهعنوان مثال آیات و و روایاتی در خصوص تکریم و بزرگداشت مقام پیامبر، حدیث «مَنْ كُنْتُ مَوْلاهُ، فَهذا عَلِىٌّ مَوْلاهُ» و آیه 67 سوره مائده که در تفسیر شیعه به حقانیت ائمه اشاره دارد. | ||
# '''انعقاد پیماننامه و قراردادهای سیاسی و تجاری:''' اکثر این قراردادها و معاهدات صفویان با دولت عثمانی حول محور مسائل سیاسی مانند آماسیه، استانبول اوّل و دوم و زهاب و برخی دولتهای اروپایی به ویژه با شرکتهای تجاری اروپایی بوده است. | # '''انعقاد پیماننامه و قراردادهای سیاسی و تجاری:''' اکثر این قراردادها و معاهدات صفویان با دولت عثمانی حول محور مسائل سیاسی مانند آماسیه، استانبول اوّل و دوم و زهاب و برخی دولتهای اروپایی به ویژه با شرکتهای تجاری اروپایی بوده است. | ||
# '''ارسال و | # '''ارسال و پذیرش'''<ref group="دیدگاه">پذیرش</ref> '''سفیران و هیئتهای نمایندگی:''' در پیوند و برقراری مناسبات با کشورهای خارجی مانند پادشاهان مشرق، هند، آلمان، اسپانیا-پرتغال، هلند، روسیه، انگلستان و فرانسه.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1804958/نقش-ابزارهای-سیاست-خارجی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه-با-تاکید-بر-ابزار-دیپلماسی کشاورز و چلونگر، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، ۱۴۰۰ش، ص۴۲۸-۴۲۲.]</ref> | ||
== تعلیم و تربیت == | == تعلیم و تربیت == | ||
| خط ۸۲: | خط ۸۱: | ||
=== نظام تعلیم و تربیت غیررسمی === | === نظام تعلیم و تربیت غیررسمی === | ||
این شامل | این شامل زورخانه<ref group="دیدگاه">روزخانه</ref>، تکایا و قهوهخانهها میشد که بر تمرکز مردم به آموزههای مذهب تشیع توجه میشد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزههای تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوهخانهها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمیها و بازیها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخممرغبازی، نقالی و قصهخوانی، شاهنامهخوانی، ابومسلمخوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام میشده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref> | ||
== ساختار اجتماعی == | == ساختار اجتماعی == | ||
| خط ۱۳۲: | خط ۱۳۱: | ||
=== نظام پولی === | === نظام پولی === | ||
نظام پولی ایران بر پایه سکههای طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی و نه از معادن داخلی تأمین میشد. با افزایش واردات فلزات، نظام پولی قدرتمندتر میشد و این دگرگونیها تا حد زیادی به قدرت شاهان و روابط اقتصادی با همسایگان بستگی داشت. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی بهشمار میرفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر ضرب سکه و حفظ سلامت و ارزش آن بر عهده فرد مورد اعتماد پادشاه به نام معیرالممالک قرار داشت.<ref>فولادی، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> تعداد ضرابخانههای ایران در دوره صفویه برای سکههای نقره، ۵۸ ضرابخانه و برای سکههای طلا، ۲۴ ضرابخانه بوده است.<ref>سیدموسوی، «بررسی ضرابخانههای ایران در دورهٔ صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> ارزش پول در دوره صفویه تحت تأثیر چهار عامل اصلی کاهش یافت: | نظام پولی ایران بر پایه سکههای طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی و نه از معادن داخلی تأمین میشد. با افزایش واردات فلزات، نظام پولی قدرتمندتر میشد و این دگرگونیها تا حد زیادی به قدرت شاهان و روابط اقتصادی با همسایگان بستگی داشت. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی بهشمار میرفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر ضرب سکه و حفظ سلامت و ارزش آن بر عهده فرد مورد اعتماد پادشاه به نام معیرالممالک قرار داشت.<ref>فولادی، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> تعداد ضرابخانههای ایران در دوره صفویه برای سکههای نقره، ۵۸ ضرابخانه و برای سکههای طلا، ۲۴ ضرابخانه بوده است.<ref>سیدموسوی، «بررسی ضرابخانههای ایران در دورهٔ صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> ارزش پول در دوره صفویه تحت تأثیر چهار عامل اصلی کاهش یافت: | ||
# '''کاهش واردات فلزات برای ضرب سکه:''' | # '''کاهش واردات فلزات برای ضرب سکه:''' | ||
# '''خروج سکههای گرانبها (به ویژه سکههای طلا و نقره):''' | # '''خروج سکههای گرانبها (به ویژه سکههای طلا و نقره):''' | ||
# '''ضرب بیش از اندازه سکه:''' | # '''ضرب بیش از اندازه سکه:''' | ||
# '''انباشت سکه توسط بزرگان کشور و مردم عادی:'''<ref group="دیدگاه">توضیحات لازم نیست</ref> | # '''انباشت سکه توسط بزرگان کشور و مردم عادی:'''<ref group="دیدگاه">توضیحات لازم نیست</ref><ref>فولادی، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> | ||
=== | === موانع<ref group="دیدگاه">عنون آسیب دانشنامه ای نیست</ref> اقتصادی === | ||
اقتصاد ایران با برخورداری از پیوستگی به نظام جهانی و ظرفیت حرکت به سمت مکانیزهشدن، فرصت بینظیری برای تحول داشت، اما سلطه و دخالت حاکمیت مانع همسوسازی با شرایط جدید شد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> در این دوره، فقدان قانون، قدرت مطلقه پادشاه و ضعف نهادهای مدنی وجود داشت. همچنین ناامنی جان و مال صنعتگران و پیشهوران و هزینههای بالای معاملاتی گزارش شده است.<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۳.]</ref> کسری تراز بازرگانی خارجی موجب کمبود نقدینگی شد. پولی که از صادرات ابریشم (کالای عمده صادراتی) به دست میآمد، برای خرید ادویه، تریاک و پارچههای نخی از کشور خارج میشد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1083887-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C بنکدار، «بحرانهای اقتصادی عصر صفوی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> با ظهور قدرتهای جدید اروپایی و روابط نابرابر با نظام سرمایهداری، ایران از بازارهای طبیعی خود محروم شد و مازاد اقتصادی خُرد را به نفع دیگران از دست داد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | اقتصاد ایران با برخورداری از پیوستگی به نظام جهانی و ظرفیت حرکت به سمت مکانیزهشدن، فرصت بینظیری برای تحول داشت، اما سلطه و دخالت حاکمیت مانع همسوسازی با شرایط جدید شد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> در این دوره، فقدان قانون، قدرت مطلقه پادشاه و ضعف نهادهای مدنی وجود داشت. همچنین ناامنی جان و مال صنعتگران و پیشهوران و هزینههای بالای معاملاتی گزارش شده است.<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۳.]</ref> کسری تراز بازرگانی خارجی موجب کمبود نقدینگی شد. پولی که از صادرات ابریشم (کالای عمده صادراتی) به دست میآمد، برای خرید ادویه، تریاک و پارچههای نخی از کشور خارج میشد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1083887-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C بنکدار، «بحرانهای اقتصادی عصر صفوی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> با ظهور قدرتهای جدید اروپایی و روابط نابرابر با نظام سرمایهداری، ایران از بازارهای طبیعی خود محروم شد و مازاد اقتصادی خُرد را به نفع دیگران از دست داد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | ||
# '''عوامل داخلی:''' تمرکز قدرت اقتصادی در دست قدرتمندان سیاسی<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۷۵.]</ref> و انحصارگرایی دولتی، افزایش بهرهٔ مالکانه در راستای ورشکستگی روستاها<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1083887-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C بنکدار، «بحرانهای اقتصادی عصر صفوی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>، لغو انحصار ابریشم و کاهش نظارت دولت بر تجارت<ref>[https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-3/23734-%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C «اوضاع اقتصادی ایران در عهد شاه عباس صفوی»، وبسایت تین نیوز.]</ref>، بیتوجهی به بهینهسازی کشاورزی و شبکهٔ آبیاری و عمران کشور، مشکلات حاصل از جنگ، حوادث طبیعی و شیوع طاعون و قحطی، استبداد در جامعه، افزایش مالیاتها بر مردم، ناامنی راهها، ارزش معامله نداشتن ثروت و احتکار.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/323237/نگرشی-بر-آسیب-های-اقتصادی-ایران-عصر-صفوی اخضری و کجباف، «نگرشی بر آسیبهای اقتصادی ایران عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، ص۳۵؛] [https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | # '''عوامل داخلی:''' تمرکز قدرت اقتصادی در دست قدرتمندان سیاسی<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۷۵.]</ref> و انحصارگرایی دولتی، افزایش بهرهٔ مالکانه در راستای ورشکستگی روستاها<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1083887-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C بنکدار، «بحرانهای اقتصادی عصر صفوی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref>، لغو انحصار ابریشم و کاهش نظارت دولت بر تجارت<ref>[https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-3/23734-%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C «اوضاع اقتصادی ایران در عهد شاه عباس صفوی»، وبسایت تین نیوز.]</ref>، بیتوجهی به بهینهسازی کشاورزی و شبکهٔ آبیاری و عمران کشور، مشکلات حاصل از جنگ، حوادث طبیعی و شیوع طاعون و قحطی، استبداد در جامعه، افزایش مالیاتها بر مردم، ناامنی راهها، ارزش معامله نداشتن ثروت و احتکار.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/323237/نگرشی-بر-آسیب-های-اقتصادی-ایران-عصر-صفوی اخضری و کجباف، «نگرشی بر آسیبهای اقتصادی ایران عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، ص۳۵؛] [https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | ||
# '''عوامل خارجی:''' بروز جنگهای فراوان خارجی، کاهش عواید ترانزیت کالا، ناهمگونی توان تجارت خارجی، افزایش توان مالی و تجاری رقیبان خارجی و | # '''عوامل خارجی:''' بروز جنگهای فراوان خارجی، کاهش عواید ترانزیت کالا، ناهمگونی توان تجارت خارجی، افزایش توان مالی و تجاری رقیبان خارجی و موانع ناشی از تحدید نظارت و تهدید مرزها، بیارزش بودن پول در معاملات که پول بیشتر ارزش مصرفی داشت.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/323237/نگرشی-بر-آسیب-های-اقتصادی-ایران-عصر-صفوی اخضری و کجباف، «نگرشی بر آسیبهای اقتصادی ایران عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، ص۳۵؛] [https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | ||
== هنر<ref group="دیدگاه">بحث فرهنگ</ref> == | == هنر<ref group="دیدگاه">بحث فرهنگ</ref> == | ||
| خط ۱۹۳: | خط ۱۹۲: | ||
* فولادی، حامد، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور اصفهان، ۱۴۰۱ش. | * فولادی، حامد، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور اصفهان، ۱۴۰۱ش. | ||
* قاسمی، زهرا، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، حافظ، سال۵، شماره۵۲، ۱۳۸۷ش. | * قاسمی، زهرا، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، حافظ، سال۵، شماره۵۲، ۱۳۸۷ش. | ||
* «كدام يك از دانشمندان بزرگ شيعه در گسترش تشيع نقش داشته اند؟»، وبسایت اندیشه قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید از سایت: ۵ خرداد ۱۴۰۵ش. | |||
* کردی، زینت خاتون؛ کردی، طاهره، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، حقوق ملل، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۹۲ش. | * کردی، زینت خاتون؛ کردی، طاهره، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، حقوق ملل، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۹۲ش. | ||
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۲۷، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش. | * کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۲۷، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش. | ||
| خط ۱۹۹: | خط ۱۹۹: | ||
* کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، سیاست، دوره۵۱، شماره۲، ۱۴۰۰ش. | * کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی، «نقش ابزارهای سیاست خارجی در فرایند تمدنی دولت صفویه با تأکید بر ابزار دیپلماسی»، سیاست، دوره۵۱، شماره۲، ۱۴۰۰ش. | ||
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش. | * کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «بررسی زمینههای شکلگیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، مطالعات تاریخی جهان اسلام، سال۹، شماره۱۸، ۱۴۰۰ش. | ||
* کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۴۰۳ش. | * کشاورز، زهرا سادات؛ چلونگر، محمدعلی، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۴۰۳ش. | ||
* گلشنی، عبدالکریم، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتبخانه کتابهای درسی و مقررات انضباطی آن»، خرد و کوشش، سال۳، شماره۹، ۱۳۵۰ش. | * گلشنی، عبدالکریم، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتبخانه کتابهای درسی و مقررات انضباطی آن»، خرد و کوشش، سال۳، شماره۹، ۱۳۵۰ش. | ||
