بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۴۰: خط ۴۰:


== ساختار اجتماعی ==
== ساختار اجتماعی ==
=== جمعیت ===
در قرن ۱۰ق/۱۶م جنگ‌های مکرر با عثمانیان و ازبکان، ناآرامی‌های داخلی و شیوع بیماری‌های واگیردار، از موانع مهم رشد جمعیت بودند.<ref>کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و ﺗﺄثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱.</ref> به‌گونه‌ای که به نظر می‌رسد جمعیت ایران از شش میلیون نفر بیشتر نبوده است. با این حال، برخی از سیاحان اروپایی جمعیت ایران در دوران صفوی را تا حدود ۳۰ میلیون نفر برآورد کرده‌اند. در مقابل، جیمز موریۀ انگلیسی، برآوردی محتاطانه‌تر ارائه داده و جمعیت ایران را حدود ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر تخمین زده است که از این تعداد ۱ میلیون نفر شهرنشین، اکثریت روستانشین و گروهی نیز چادرنشین و عشایر بوده‌اند.<ref>«جمعیت ایران در بستر تاریخ»، وب‌سایت جام‌جم نشریات.</ref>
از اوایل قرن ۱۱ق/۱۷م، جمعیت ایران روندی روبه رشد یافت و این روند تا دهه هفتاد این قرن ادامه پیدا کرد. در این دوره، جمعیت ایران به بیش از ۱۰ میلیون نفر و جمعیت اصفهان به حداقل ۶۰۰ هزار نفر رسید. توسعه کشاورزی همگام با افزایش جمعیت پیش می‌رفت. هرچند فناوری و ابزار تولید تغییر چندانی نکرد، اما افزایش عرضه منظم آب و زمین‌های زیر کشت به افزایش تولید منجر شد. در دهه هشتاد قرن ۱۱ق، فشار جمعیتی بر منابع در پایتخت ایران شهر اصفهان مشخص شد. در اواخر دوره صفویه، خشکسالی، قحطی، طاعون و زلزله از میزان جمعیت ایران کاست. در دهه ۱۱۲۰ق/۱۷۱۰م، جمعیت ایران به ۹ میلیون نفر کاهش یافت و در سال‌های پایانی حکومت صفویه، این روند کاهشی شتاب بیشتری گرفت.<ref>کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و ﺗﺄثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱ و ۵۷-۵۶.</ref>


=== طبقات اجتماعی ===
=== طبقات اجتماعی ===
خط ۵۱: خط ۵۶:
# کنیزان
# کنیزان
# روسپی‌ها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ۱۴۵-۱۴۴.]</ref>
# روسپی‌ها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ۱۴۵-۱۴۴.]</ref>
=== سبک زندگی زنان ایرانی ===
زنان ایرانی در دوره صفویه، ضمن حفظ حس زنانگی خود به ویژه در نوع پوشش، حضوری مؤثر در جامعه داشتند و حریم امن خویش را محترم می‌دانستند و مردان نیز مجبور به رعایت آن بودند.<ref>قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۷۱.</ref> نقش زنان در حیطه‌‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی  از میان نوشته­‌های سفرنامه‌نویسان قابل بررسی است.
سیاسی
از قشر زنان صفوی، فقط زنان درباری در عرصه سیاسی و تغییر مواضع قدرت در حکومت حضور چشمگیر داشتند<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> که این میزان اثرگذاری با مقام و نسب زنان و ازدواج‌های سیاسی و جنگ بر سر قدرت فرزندان، رابطه مستقیم داشته است.<ref>نامداری الوار، «جایگاه اقتصادی و فرهنگی زنان ایرانی در جامعه عصر صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>
اجتماعی و فرهنگی
در عرصه اجتماعی و فرهنگی هرچند اغلب زنان برای حضور در جامعه با محدودیت‌هایی روبرو بودند و به ندرت در فعالیت‌های اجتماعی امکان حضور می‌یافتند<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> اما در مؤلفه‌هایی مانند فضای داخلی، چیدمان و تزئینات مسکن، نوع ساخت و معماری منزل و حتی حفظ حریم خانه، عدم استفاده از زیبایی‌های جسم زن ایرانی در تزئینات بناها و مجسمه‌ها، آراستن بدن شامل نوع پوشاک، چگونگی آرایش، طرح و نوع زینت‌ها و پیروی از مد؛ شیوه‌های گذران اوقات فراغت و تفریح مثل تماشای مسابقات چوگان، حضور در تفریح‌گاه‌های عمومی، شرکت در مراسم حکومتی، شرکت در مراسم‌های آیینی و ملی همچون مراسم محرم <ref>قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۷-۱۸۱.</ref> و ازدواج و ختم که در آن عصر، تک‌همسکری و عدم تحمل هوو جلوه‌گر بوده است.<ref>شرلی، سفرنامه برادران شرلی، ۱۳۸۷ش، ص۷۶.</ref> همچنین زنان درباری و زنان خانواده‌های اهل علم توانستند در امر وقف<ref>حیدریان، «زنان واقف در عصر صفوی»، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۹.</ref> و فعالیت‌های ادبی آثاری از خود بر جای بگذارند.<ref>احسانی، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref>  فعالیت‌های علمی و و تعلیمی بانوان بیوت علمای شیعه و آثار ارزشمند بازمانده از آنان، نشان‌دهنده سنت بنیادین آموزش در میان آنان است.<ref>کرمی و مخبردزفولی، «آموزش زنان در دوره‌ی صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، ۱۳۹۹ش، ص۵۶۱.</ref>
اقتصادی
در ایران با توجه به این که مخارج زندگی برعهده مردان بود، کارکردن زنان در شهرها، امری شایع و عمومی نبود. با این حال، برخی زنان در شغل‌هایی مانند خیاطى، کفش گری، پزشکی و داروسازی به فعالیت می‌پرداختند. در امور عام المنفعه با استفاده از ثروت در کمک‌رسانی به مردم، کمک به برگزاری مجالس امام حسین، پرداخت هدایا به واعظان، رسیدگی به احوال مستمندان از دیگر فعالیت‌های اقتصادی زنان بوده است. کمک به اقتصاد خانواده نیز در مناطق روستایی و عشایری از جمله بافت پارچه‌های خیمه‌ای و لباس نمود بیشتری داشت.<ref>قاضی‌خانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۹۸-۱۹۷.</ref>


=== اقلیت‌های دینی ===
=== اقلیت‌های دینی ===
خط ۶۲: خط ۷۹:
=== زبان ===
=== زبان ===
در ایران دوره صفوی، سه زبان فارسی، ترکی و عربی رایج بود. زبان فارسی به عنوان زبان شعر و ادب و نیز خط رایج، زبان طبیعی و قومی و مملکتی ایرانیان به شمار می‌رفت. زبان عربی جایگاه زبان مذهبی را داشت و زبان ترکی به عنوان زبان دربار و سپاهیان استفاده می‌شد.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref>
در ایران دوره صفوی، سه زبان فارسی، ترکی و عربی رایج بود. زبان فارسی به عنوان زبان شعر و ادب و نیز خط رایج، زبان طبیعی و قومی و مملکتی ایرانیان به شمار می‌رفت. زبان عربی جایگاه زبان مذهبی را داشت و زبان ترکی به عنوان زبان دربار و سپاهیان استفاده می‌شد.<ref>ولی‌زاده، «تکوین مفهوم ایران در عصر صفوی (با تأکید بر گفتمان شیعی)»، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۶.</ref>
=== پوشاک ===
به دلیل توجه ویژه صفویان به آداب و رسوم ایرانی و مذهب تشیع، رشته‌های گوناگون صنعت و هنر پیشرفت زیادی داشت و پوشاک مردان و زنان با توجه به بافت خاص اجتماعی‑مذهبی آن روزگار، شکل ویژه‌ای به خود گرفت.<ref>«پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.</ref>
مردان
پوشاک مردان در شرح سفرنامه‌های سیاحان اروپایی شامل قبا، شال، رو پیراهن یا پیراهن زیر قبا، زیرشلواری، نیم‌تنه چسبان و سرپوش یا دستاری از ابریشم زربفت است.<ref>افشار، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۷.</ref> کفش‌های مردان و زنان چرمی و به رنگ‌های مختلف بود.<ref>فیگویروا، سفرنامه فیگویروا، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۶.</ref>
زنان
طرز پوشیدن زنها در ایران با لباس پوشیدن مردان اختلاف چندانی ندارد فقط لباس زنها زرو زیور بیشتری دارد.<ref>حاج آقایی وفایی، «پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی»، ۱۳۹۶ش، بدون صفحه.</ref> پیراهن‌ها اغلب رنگارنگ، گل‌دار و زربفت ابریشمی بود. بر روی آن، قبای جلو‌باز بلندی تا مچ پا می‌پوشیدند و کمربندی به کمر می‌بستند، اما نه چندان محکم. کلاه کوچک، چارقد، شلوار پنبه‌دوزی شده، و جوراب ساقه‌کوتاه پارچه‌ای از جمله پوشاکی بودند که زنان در فصل زمستان از آنها استفاده می‌کردند. زنان هنگام بیرون رفتن از خانه، چادر بزرگ سفید یا بنفش رنگی به سر می‌کردند که تمام بدن آنان را می‌پوشاند و فقط جلوی صورت باز می‌ماند تا بتوانند پیش روی خود را ببینند.<ref>«پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.</ref>


=== ویژگی‌های اخلاقی ایرانیان ===
=== ویژگی‌های اخلاقی ایرانیان ===
منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، ایرانیان را مردمی مهمان‌نواز توصیف کرده‌اند که با گرمی از میهمانان استقبال می‌کردند. آنان اهل ذکاوت، کنجکاوی فکری و روشن‌اندیش بودند و در گفت‌وگوهای علمی و عقلی توانایی بالایی داشتند. برخورداری از همبستگی و امنیت نسبی و پایبندی به آداب دینی و اخلاقی، از جمله رعایت حجاب و عفت در روابط زن و مرد، از دیگر ویژگی‌های آنان بود. ایرانیان از ستم و طمع بیزار بودند و رعایت عدالت را به‌ویژه برای پادشاهان ضروری می‌دانستند. در رفتار با اقلیت‌های دینی و بیگانگان، مدارای نسبی نشان می‌دادند و در معاشرت، مؤدب، نرم‌خو و زودآشتی بودند. همچنین در نگرش به زندگی، واقع‌بین و معتدل بودند؛ نه به خوشی‌ها دل می‌بستند و نه از سختی‌ها افسوس می‌خوردند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/451840/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%86 عابدی‌شهری و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفو هی از نگاه شاردن»، ۱۴۰۰ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref> در کنار این صفات، به برخی ناهنجاری‌های اجتماعی مانند خشونت در منازعات محلی نیز اشاره شده است.<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۹۵–۶۵.</ref>
منابع تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، ایرانیان را مردمی مهمان‌نواز توصیف کرده‌اند که با گرمی از میهمانان استقبال می‌کردند. آنان اهل ذکاوت، کنجکاوی فکری و روشن‌اندیش بودند و در گفت‌وگوهای علمی و عقلی توانایی بالایی داشتند. برخورداری از همبستگی و امنیت نسبی و پایبندی به آداب دینی و اخلاقی، از جمله رعایت حجاب و عفت در روابط زن و مرد، از دیگر ویژگی‌های آنان بود. ایرانیان از ستم و طمع بیزار بودند و رعایت عدالت را به‌ویژه برای پادشاهان ضروری می‌دانستند. در رفتار با اقلیت‌های دینی و بیگانگان، مدارای نسبی نشان می‌دادند و در معاشرت، مؤدب، نرم‌خو و زودآشتی بودند. همچنین در نگرش به زندگی، واقع‌بین و معتدل بودند؛ نه به خوشی‌ها دل می‌بستند و نه از سختی‌ها افسوس می‌خوردند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/451840/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%86 عابدی‌شهری و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفو هی از نگاه شاردن»، ۱۴۰۰ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>
در متون تاریخی و سفرنامه‌های عصر صفوی، از مردم ایران به‌عنوان افرادی دارای روحیه سلحشوری، ظلم‌ستیزی، وطن‌دوستی، و بیگانه‌ستیزی مردم ایران یاد شده است. این ویژگی‌ها در کنار قهرمانان ملی نقشی کلیدی در تقویت انسجام ملی و روحیه ضدستم و ضدبیگانه ایرانیان و بازتابی از روحیه جمعی ایرانیان داشته است.<ref>رجبی دوانی، ««هویت ملی»، «هویت اسلامی» و «هویت انقلابی»»، وب‌سایت افق حوزه.</ref> در کنار این صفات، به‌ندرت به برخی ناهنجاری‌های اجتماعی مانند خشونت در منازعات محلی نیز اشاره شده است.<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۹۵–۶۵.</ref>
 


=== بازی، ورزش و تفریحات ===
=== بازی، ورزش و تفریحات ===
گذراندن اوقات فراغت محدود به یک طبقه نبود و از کم‌بضاعت‌ترین مردم تا ثروتمندترین آنان، هرکدام به گونه‌ای در بازی، ورزش و تفریحات سهیم بودند. تنها استثنا، تفریحاتی مانند شکار بود که در انحصار شاه و درباریان قرار داشت و جنبة ورزشی و نظامی‌اش مانند تمرین رزم‌آوری و حفظ آمادگی بدنی بر جنبة تفننی آن غلبه داشت.<ref group="دیدگاه">ادرس این مطلب؟</ref>
گذراندن اوقات فراغت محدود به یک طبقه نبود و از کم‌بضاعت‌ترین مردم تا ثروتمندترین آنان، هرکدام به گونه‌ای در بازی، ورزش و تفریحات سهیم بودند. تنها استثنا، تفریحاتی مانند شکار بود که در انحصار شاه و درباریان قرار داشت و جنبة ورزشی و نظامی‌اش مانند تمرین رزم‌آوری و حفظ آمادگی بدنی بر جنبة تفننی آن غلبه داشت.<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۶۰–۵۵.</ref>
# '''بازی:''' جانوربازی، گنجفه و گل یا پوچ.
# '''بازی:''' جانوربازی، گنجفه و گل یا پوچ.
# '''ورزش‌های تفریحی و میدانی:''' شکار، چوگان، کُشتی، شمشیربازی، زوبین‌اندازی یا جریده، تیراندازی با کمان، سوارکاری، قپق‌اندازی، شطرنج، تخته نرد.
# '''ورزش‌های تفریحی و میدانی:''' شکار، چوگان، کُشتی، شمشیربازی، زوبین‌اندازی یا جریده، تیراندازی با کمان، سوارکاری، قپق‌اندازی، شطرنج، تخته نرد.
# '''تفریحات هنری و فرهنگی:''' نقاشی، نقالی و قصه‌گویی، شعر و شاعری، موسیقی.
# '''تفریحات هنری و فرهنگی:''' نقاشی، نقالی و قصه‌گویی، شعر و شاعری، موسیقی.
# '''سایر تفریحات:''' نمایش حیوانات باغ‌وحش دربار، تخم‌مرغ‌بازی، چراغان و آتش‌بازی، میهمانی‌های سلطنتی یا مجالس بزم، نوشیدن چای، قهوه، مصرف مواد مخدر و افیونی، رمالی و پیشگویی به همراه داشتن تعویذ و طلسم، دست‌افشانی و پایکوبی، بندبازی یا رسن‌بازی.<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۳۶–۵۵.</ref>
# '''سایر تفریحات:''' نمایش حیوانات باغ‌وحش دربار، تخم‌مرغ‌بازی، چراغان و آتش‌بازی، میهمانی‌های سلطنتی یا مجالس بزم، نوشیدن چای، قهوه، مصرف مواد مخدر و افیونی، رمالی و پیشگویی به همراه داشتن تعویذ و طلسم، دست‌افشانی و پایکوبی، بندبازی یا رسن‌بازی.<ref>احمدپور، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۱۳۶–۶۰.</ref>


=== هنر ===
=== هنر ===
خط ۱۵۶: خط ۱۸۳:
== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* احسانی، طاهره، «بررسی جایگاه و نقش زنان در دوره‌ی صفوی (907ق ـ 1135ق)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۳۹۸ش.
* احمدپور، پریان، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شهرکرد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۷ش.
* احمدپور، پریان، «گونه‌شناسی تفریحات و سرگرمی‌های دورهٔ صفوی بر اساس داده‌های باستان‌شناختی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه شهرکرد، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۷ش.
* اخضری، علی؛ کجباف، علی‌اکبر، «نگرشی بر آسیب‌های اقتصادی ایران عصر صفوی»، پژوهش‌های تاریخی، سال۴، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
* اخضری، علی؛ کجباف، علی‌اکبر، «نگرشی بر آسیب‌های اقتصادی ایران عصر صفوی»، پژوهش‌های تاریخی، سال۴، شماره۱، ۱۳۹۲ش.
* اسماعیلی، محبوبه، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، رساله دکتری، دانشگاه الزهرا، دانشکده ادبیات، زبان‌ها و تاریخ، ۱۳۹۵ش.
* اسماعیلی، محبوبه، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتخت‌ها)، رساله دکتری، دانشگاه الزهرا، دانشکده ادبیات، زبان‌ها و تاریخ، ۱۳۹۵ش.
* افشار، ایرج، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، هنر، سال۲۴، شماره۶۱، ۱۳۸۳ش.
* اکبری، محمد، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، شیعه‌شناسی، دوره۲۲، شماره۸۷، ۱۴۰۳ش.
* اکبری، محمد، «نقش کارکردی دولت صفوی در تکوین و تحول نظریه ولایت فقیه در تشیع امامی»، شیعه‌شناسی، دوره۲۲، شماره۸۷، ۱۴۰۳ش.
* «اوضاع اقتصادی ایران در عهد شاه عباس صفوی»، وب‌سایت تین نیوز، تاریخ درج مطلب در سایت: ۸ مهر ۱۳۹۳ش.
* «اوضاع اقتصادی ایران در عهد شاه عباس صفوی»، وب‌سایت تین نیوز، تاریخ درج مطلب در سایت: ۸ مهر ۱۳۹۳ش.
خط ۱۶۵: خط ۱۹۴:
* پالیز بان، امیر، ، «نظام خانواده در ایران دوره صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
* پالیز بان، امیر، ، «نظام خانواده در ایران دوره صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه پیام‌نور استان اصفهان، مرکز پیام‌نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
* پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال۱، شماره۳، ۱۴۰۲ش.
* پورعلی، سیدمرتضی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، پژوهش‌های مطالعات اسلامی معاصر، سال۱، شماره۳، ۱۴۰۲ش.
* «پوشاک مردم ایران در دوره‌های مختلف تاریخی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید از سایت: ۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
* تشکری، علی‌اکبر؛ نقیبی، الهام، «تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵۰، دوره۶، شماره۲، ۱۳۹۳ش.
* تشکری، علی‌اکبر؛ نقیبی، الهام، «تعامل و تقابل تصوف و تشیع در عصر صفوی»، پژوهش‌های تاریخی، سال۵۰، دوره۶، شماره۲، ۱۳۹۳ش.
* ثواقب، جهانبخش، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، تاریخ روابط خارجی، سال۲۳، شماره۸۸، ۱۴۰۰ش.
* ثواقب، جهانبخش، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، تاریخ روابط خارجی، سال۲۳، شماره۸۸، ۱۴۰۰ش.
خط ۱۷۰: خط ۲۰۰:
* ثواقب، جهانبخش، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (1135-907ق./1722-1501م.)»، فرهنگ مردم ایران، مقالات آماده انتشار، ۱۴۰۴ش.
* ثواقب، جهانبخش، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (1135-907ق./1722-1501م.)»، فرهنگ مردم ایران، مقالات آماده انتشار، ۱۴۰۴ش.
* جاوری، محسن، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، همایش فاضل سراب و اصفهان عصر وی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۲ش.
* جاوری، محسن، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، همایش فاضل سراب و اصفهان عصر وی، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۲ش.
* «جمعیت ایران در بستر تاریخ»، وب‌سایت جام‌جم نشریات، تاریخ درج مطلب در سایت: ۳۱ فروردین ۱۳۹۶ش.
* جعفری، علی‌اکبر و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، پژوهش‌های تاریخی اسلام و ایران، سال۱۲، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
* جعفری، علی‌اکبر و همکاران، «بررسی مالیات و تأثیر آن بر زندگی روستاییان در دوره صفویه»، پژوهش‌های تاریخی اسلام و ایران، سال۱۲، شماره۲۲، ۱۳۹۷ش.
* جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
* جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۹ش.
* جلالی شیجانی، جمشید، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، شیعه‌شناسی، سال۱۶، شماره۶۲، ۱۳۹۷ش.
* جلالی شیجانی، جمشید، «تشیع عرفانی و تاثیر آن بر ظهور صفویه»، شیعه‌شناسی، سال۱۶، شماره۶۲، ۱۳۹۷ش.
* حاج آقایی وفایی، فاطمه، «پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامه‌نویسان اروپایی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد،  دانشگاه تبریز، پردیس خودگردان، ۱۳۹۶ش.
* حیدریان، زهرا، «زنان واقف در عصر صفوی»، فرهنگ، سال۲۲، شماره۷۰، ۱۳۸۸ش.
* خرمی، آزاده؛ کریمی‌موغاری، زهرا، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، اقتصاد و برنامه‌ریزی، سال۲۰، شماره۲، ۱۳۹۴ش.
* خرمی، آزاده؛ کریمی‌موغاری، زهرا، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، اقتصاد و برنامه‌ریزی، سال۲۰، شماره۲، ۱۳۹۴ش.
* دارا، جلیل؛ طلوعی، هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسهٔ دوره‌های صفویه، قاجار»، جامعه‌شناسی تاریخی، سال۱۳، شماره۲، ۱۴۰۱ش.
* دارا، جلیل؛ طلوعی، هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسهٔ دوره‌های صفویه، قاجار»، جامعه‌شناسی تاریخی، سال۱۳، شماره۲، ۱۴۰۱ش.
* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارة تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.
* رجبی، محمدحسین، «فقیهان عصر صفوی دربارة تعامل با حکومت‌ها»، تاریخ و تمدن اسلامی، سال۵، شماره۹، ۱۳۸۸ش.
* رجبی دوانی، محمدحسن، ««هویت ملی»، «هویت اسلامی» و «هویت انقلابی»»، وب‌سایت افق حوزه، تاریخ بازدید از سایت: ۶ خرداد ۱۴۰۵ش.
* رشیدی، طاهره، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب در سایت: ۲۱ تیر ۱۳۹۴ش.
* رشیدی، طاهره، «رسمی شدن مذهب شیعه در زمان صفویه»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب در سایت: ۲۱ تیر ۱۳۹۴ش.
* زکی، محمدحسن، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ترجمه محمدعلی خلیلی، تهران، اقبال، ۱۳۶۳ش.
* زکی، محمدحسن، تاریخ صنایع ایران بعد از اسلام، ترجمه محمدعلی خلیلی، تهران، اقبال، ۱۳۶۳ش.
خط ۱۸۱: خط ۲۱۵:
* سلیم، محمدنبی، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، پژوهش‌های علوم تاریخی، سال۱۰، شماره۲، شماره پیاپی ۱۸، ۱۳۹۷ش.
* سلیم، محمدنبی، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، پژوهش‌های علوم تاریخی، سال۱۰، شماره۲، شماره پیاپی ۱۸، ۱۳۹۷ش.
* سیدموسوی، سیدعلی، «بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه نیشابور، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش.
* سیدموسوی، سیدعلی، «بررسی ضرابخانه‌های ایران در دورهٔ صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه نیشابور، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۹۸ش.
* شرلی، آنتونی، سفرنامه برادران شرلی، تهران، نگاه، ۱۳۸۷ش.
* شریعتی، علی‌اشرف، «بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده تاریخ، ۱۳۹۰ش.
* شریعتی، علی‌اشرف، «بررسی وضعیت تجارت خارجی ایران در دوره شاه عباس اول صفوی»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پژوهشکده تاریخ، ۱۳۹۰ش.
* صفا، میکائیل؛ رضایی، محمد، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۶، شماره ۲۴،‌ ۱۳۸۷ش.
* صفا، میکائیل؛ رضایی، محمد، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، شیعه‌شناسی، سال۶، شماره ۲۴،‌ ۱۳۸۷ش.
خط ۱۹۱: خط ۲۲۶:
* فریدی مجید، فاطمه، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، نامه فرهنگستان، سال۲۷، شماره۹۱، ۱۴۰۳ش.
* فریدی مجید، فاطمه، «مرزهای ایران صفوی و امپراتوری عثمانی بر اساس نقشه‌های تاریخی با تأکید بر آناتولی (آسیای صغیر)»، نامه فرهنگستان، سال۲۷، شماره۹۱، ۱۴۰۳ش.
* فولادی، حامد، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
* فولادی، حامد، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور استان اصفهان، مرکز پیام نور اصفهان، ۱۴۰۱ش.
* فیگویروا، دن گارسیا سیلو، سفرنامه فیگویروا، تهران، نو، ۱۳۶۳ش.
* قاسمی، زهرا، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، حافظ، سال۵، شماره۵۲، ۱۳۸۷ش.
* قاسمی، زهرا، «تجارت خارجی ایران از آغاز سلطنت شاه عباس صفوی تا پایان دورهٔ صفویه»، حافظ، سال۵، شماره۵۲، ۱۳۸۷ش.
* قاضی‌خانی، حسین؛ بارانی، محمدرضا، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامه‌نویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، تاریخ اسلام، سال۱۵، شماره۱، ۱۳۹۳ش.
* کجباف، علی‌اکبر و  همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و ﺗﺄثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»،  پژوهش‌های تاریخی، سال۵۴، سال۱۰، شماره۳ (پیاپی۳۹)، ۱۳۹۷ش.
* «كدام يك از دانشمندان بزرگ شيعه در گسترش تشيع نقش داشته اند؟»، وب‌سایت اندیشه قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید از سایت: ۵ خرداد ۱۴۰۵ش.
* «كدام يك از دانشمندان بزرگ شيعه در گسترش تشيع نقش داشته اند؟»، وب‌سایت اندیشه قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید از سایت: ۵ خرداد ۱۴۰۵ش.
* کردی، زینت خاتون؛ کردی، طاهره، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، حقوق ملل، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۹۲ش.
* کردی، زینت خاتون؛ کردی، طاهره، «نقش سادات و علما در حقوق شهروندی عصر صفویه»، حقوق ملل، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۹۲ش.
* کرمی، سمیه؛ مخبردزفولی، فهیمه، «آموزش زنان در دوره‌ی صفویه؛ زنان بیوت علمای شیعه»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال۵۳، شماره۲، ۱۳۹۹ش.
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۲۷، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهرا سادات و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، تاریخ اسلام و ایران، سال۲۷، شماره۳۴، ۱۳۹۶ش.
* کشاورز، زهرا سادات، همکاران، «تبیین و تحلیل نقش اجتماع علمی در فرایند تمدّنی دولت شیعی صفویه»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال۹، شماره۵۱، ۱۳۹۷ش.
* کشاورز، زهرا سادات، همکاران، «تبیین و تحلیل نقش اجتماع علمی در فرایند تمدّنی دولت شیعی صفویه»، پژوهشنامه تاریخ تمدن اسلامی، سال۹، شماره۵۱، ۱۳۹۷ش.