| خط ۴۶: | خط ۴۶: | ||
=== جمعیت === | === جمعیت === | ||
در قرن ۱۰ق/۱۶م جنگهای مکرر با عثمانیان و ازبکان، ناآرامیهای داخلی و شیوع بیماریهای واگیردار، از موانع مهم رشد جمعیت بودند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/385259/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و ﺗﺄثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱.]</ref> | در قرن ۱۰ق/۱۶م جنگهای مکرر با عثمانیان و ازبکان، ناآرامیهای داخلی و شیوع بیماریهای واگیردار، از موانع مهم رشد جمعیت بودند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/385259/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و ﺗﺄثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱.]</ref> برخی از سیاحان اروپایی جمعیت ایران در دوران صفوی را تا حدود ۳۰ میلیون نفر برآورد کردهاند. جیمز موریۀ انگلیسی، برآوردی محتاطانهتر ارائه داده و جمعیت ایران را حدود ۶ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر تخمین زده است که از این تعداد ۱ میلیون نفر شهرنشین، اکثریت روستانشین و گروهی نیز چادرنشین و عشایر بودهاند.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/1021009/%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE «جمعیت ایران در بستر تاریخ»، وبسایت جامجم نشریات.]</ref> | ||
از اوایل قرن ۱۱ق/۱۷م، جمعیت ایران روندی روبه رشد یافت و این روند تا دهه هفتاد این قرن ادامه پیدا کرد. در این دوره، جمعیت ایران به بیش از ۱۰ میلیون نفر و جمعیت اصفهان به حداقل ۶۰۰ هزار نفر رسید. توسعه کشاورزی همگام با افزایش جمعیت پیش میرفت. هرچند فناوری و ابزار تولید تغییر چندانی نکرد، اما افزایش عرضه منظم آب و زمینهای زیر کشت به افزایش تولید منجر شد. در دهه هشتاد قرن ۱۱ق، فشار جمعیتی بر منابع در پایتخت ایران | از اوایل قرن ۱۱ق/۱۷م، جمعیت ایران روندی روبه رشد یافت و این روند تا دهه هفتاد این قرن ادامه پیدا کرد. در این دوره، جمعیت ایران به بیش از ۱۰ میلیون نفر و جمعیت اصفهان به حداقل ۶۰۰ هزار نفر رسید. توسعه کشاورزی همگام با افزایش جمعیت پیش میرفت. هرچند فناوری و ابزار تولید تغییر چندانی نکرد، اما افزایش عرضه منظم [[آب]] و زمینهای زیر کشت به افزایش تولید منجر شد. در دهه هشتاد قرن ۱۱ق، فشار جمعیتی بر منابع در اصفهان پایتخت ایران مشخص شد. در اواخر دوره صفویه، خشکسالی، قحطی، طاعون و زلزله از میزان جمعیت ایران کاست. در دهه ۱۱۲۰ق/۱۷۱۰م، جمعیت ایران به ۹ میلیون نفر کاهش یافت و در سالهای پایانی حکومت صفویه، این روند کاهشی شتاب بیشتری گرفت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/385259/%D8%AA%D8%A8%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 کجباف و همکاران، «تبیین و تحلیل وضعیت جمعیت و ﺗﺄثیر کشاورزی برآن در دوره صفویه»، ۱۳۹۷ش، ص۴۱ و ۵۷-۵۶.]</ref> | ||
=== طبقات اجتماعی === | === طبقات اجتماعی === | ||
| خط ۵۴: | خط ۵۴: | ||
زنان در همة طبقات اجتماعی عصر صفوی حضور داشتند، اما موقعیت آنان در بیشتر موارد بر پایة موقعیت اجتماعی مردان تعیین میشد و تقریباً همگی زیر سلطة مردان بودند. زنان افزون بر خانهداری، در کارهای تولیدی مانند قالیبافی، گلیمبافی و جاجیمبافی نیز اشتغال داشتند. با این حال، به دلیل محدودیتهای فرهنگی آن دوران، شرایط و موقعیت مناسبی نداشتند و بیشتر آنان فاقد قدرت تصمیمگیری در زمینههای مختلف زندگی اجتماعی بودند. در ایران، زنان این دوره به شش دسته تقسیم میشدند: | زنان در همة طبقات اجتماعی عصر صفوی حضور داشتند، اما موقعیت آنان در بیشتر موارد بر پایة موقعیت اجتماعی مردان تعیین میشد و تقریباً همگی زیر سلطة مردان بودند. زنان افزون بر خانهداری، در کارهای تولیدی مانند قالیبافی، گلیمبافی و جاجیمبافی نیز اشتغال داشتند. با این حال، به دلیل محدودیتهای فرهنگی آن دوران، شرایط و موقعیت مناسبی نداشتند و بیشتر آنان فاقد قدرت تصمیمگیری در زمینههای مختلف زندگی اجتماعی بودند. در ایران، زنان این دوره به شش دسته تقسیم میشدند: | ||
# زنان متأهل طبقة | # زنان متأهل طبقة مرفه؛ | ||
# زنان علمآموز، هنرمند و صنعتگری که در شهرها به تحصیل، کارهای ظریف دستی و فعالیتهای صنعتی سازمانیافته | # زنان علمآموز، هنرمند و صنعتگری که در شهرها به تحصیل، کارهای ظریف دستی و فعالیتهای صنعتی سازمانیافته میپرداختند؛ | ||
# زنان روستایی که در جامعة قومی و قبیلهای زندگی | # زنان روستایی که در جامعة قومی و قبیلهای زندگی میکردند؛ | ||
# زنان دارای ازدواج | # زنان دارای ازدواج موقت؛ | ||
# | # کنیزان؛ | ||
# روسپیها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ۱۴۵-۱۴۴.]</ref> | # روسپیها.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1268469/تبیین-و-تحلیل-نقش-طبقات-اجتماعی-در-فرایند-تمدنی-دولت-صفویه کشاورز و همکاران، «تبیین و تحلیل نقش طبقات اجتماعی در فرایند تمدّنی دولت صفویه»، ۱۳۹۶ش، ۱۴۵-۱۴۴.]</ref> | ||
=== سبک زندگی زنان ایرانی === | === سبک زندگی زنان ایرانی === | ||
زنان ایرانی در | زنان ایرانی در دورۀ صفویه، ضمن حفظ حس زنانگی خود به ویژه در نوع پوشش، حضوری مؤثر در جامعه داشتند و حریم امن خویش را محترم میدانستند و مردان نیز مجبور به رعایت آن بودند.<ref>[https://hiq.bou.ac.ir/article_12417.html قاضیخانی و بارانی، «سبک زندگی زن ایرانی از نگاه سفرنامهنویسان غیر ایرانی عصر صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۷۱.]</ref> نقش زنان در حیطههای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از میان نوشتههای سفرنامهنویسان قابل بررسی است.<ref>احمدی گسمونی، «بررسی وضعیت زنان در عهد صفویه از منظر سفرنامهنویسان خارجی»، ۱۳۹۴ش، بدون صفحه.</ref> | ||
==== سیاسی ==== | ==== سیاسی ==== | ||
| خط ۷۹: | خط ۷۹: | ||
خانواده در این دوره عمدتاً به دو شکل گسترده و هستهای وجود داشت و نظام خانواده در این دوره مردسالاری و پدرسالار بوده است. الگوهای خانوده گسترده، پدرسالار، کامل و ناقص، ازدواج دائم و موقّت، تک همسری و چند همسری رایج بودند. ازدواجهای درونگروهی (خویشاوندی و همکیشی) نسبت به ازدواجهای بیرونی اولویت داشت<ref>پالیز بان، «نظام خانواده در ایران دوره صفوی»، ۱۴۰۱ش، بدون صفحه.</ref> و وظیفه اصلی خانواده، تولید مثل و فرزندآوری، تربیت اجتماعی کودکان و جامعهپذیری و تعیین پایگاه اجتماعی بود.<ref>نورالهی، «بررسی نهاد خانواده در اصفهان عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، بدون صفحه.</ref> | خانواده در این دوره عمدتاً به دو شکل گسترده و هستهای وجود داشت و نظام خانواده در این دوره مردسالاری و پدرسالار بوده است. الگوهای خانوده گسترده، پدرسالار، کامل و ناقص، ازدواج دائم و موقّت، تک همسری و چند همسری رایج بودند. ازدواجهای درونگروهی (خویشاوندی و همکیشی) نسبت به ازدواجهای بیرونی اولویت داشت<ref>پالیز بان، «نظام خانواده در ایران دوره صفوی»، ۱۴۰۱ش، بدون صفحه.</ref> و وظیفه اصلی خانواده، تولید مثل و فرزندآوری، تربیت اجتماعی کودکان و جامعهپذیری و تعیین پایگاه اجتماعی بود.<ref>نورالهی، «بررسی نهاد خانواده در اصفهان عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، بدون صفحه.</ref> | ||
== | == فرهنگ == | ||
=== زبان === | === زبان === | ||
| خط ۹۰: | خط ۹۰: | ||
به دلیل توجه ویژه صفویان به آداب و رسوم ایرانی و مذهب تشیع، رشتههای گوناگون صنعت و هنر پیشرفت زیادی داشت و پوشاک مردان و زنان با توجه به بافت خاص اجتماعی‑مذهبی آن روزگار، شکل ویژهای به خود گرفت.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/apparel-people1-different.html «پوشاک مردم ایران در دورههای مختلف تاریخی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | به دلیل توجه ویژه صفویان به آداب و رسوم ایرانی و مذهب تشیع، رشتههای گوناگون صنعت و هنر پیشرفت زیادی داشت و پوشاک مردان و زنان با توجه به بافت خاص اجتماعی‑مذهبی آن روزگار، شکل ویژهای به خود گرفت.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/apparel-people1-different.html «پوشاک مردم ایران در دورههای مختلف تاریخی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | ||
'''مردان:''' پوشاک مردان در شرح سفرنامههای سیاحان اروپایی شامل قبا، شال، رو پیراهن یا پیراهن زیر قبا، زیرشلواری، نیمتنه چسبان و سرپوش یا دستاری از ابریشم زربفت است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/334848/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2 افشار، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۷.]</ref> کفشهای مردان و زنان چرمی و به رنگهای مختلف بود.<ref>فیگویروا، سفرنامه فیگویروا، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۶.</ref> | |||
پوشاک مردان در شرح سفرنامههای سیاحان اروپایی شامل قبا، شال، رو پیراهن یا پیراهن زیر قبا، زیرشلواری، نیمتنه چسبان و سرپوش یا دستاری از ابریشم زربفت است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/334848/%D9%BE%D9%88%D8%B4%D8%A7%DA%A9-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%85%D8%B1%D9%88%D8%B2 افشار، «پوشاک ایرانیان از آغاز تا امروز»، ۱۳۸۳ش، ص۲۰۷.]</ref> کفشهای مردان و زنان چرمی و به رنگهای مختلف بود.<ref>فیگویروا، سفرنامه فیگویروا، ۱۳۶۳ش، ص۴۷۶.</ref> | |||
'''زنان:''' طرز پوشیدن زنان در ایران با لباس پوشیدن مردان اختلاف چندانی ندارد فقط لباس زنها زرو زیور بیشتری دارد.<ref>حاج آقایی وفایی، «پوشاک ایرانیان در عصر صفویه از دیدگاه سفرنامهنویسان اروپایی»، ۱۳۹۶ش، بدون صفحه.</ref> پیراهنها اغلب رنگارنگ، گلدار و زربفت ابریشمی بود. بر روی آن، قبای جلوباز بلندی تا مچ پا میپوشیدند و کمربندی به کمر میبستند، اما نه چندان محکم. کلاه کوچک، چارقد، شلوار پنبهدوزی شده، و جوراب ساقهکوتاه پارچهای از جمله پوشاکی بودند که زنان در فصل زمستان از آنها استفاده میکردند. زنان هنگام بیرون رفتن از خانه، چادر بزرگ سفید یا بنفش رنگی به سر میکردند که تمام بدن آنان را میپوشاند و فقط جلوی صورت باز میماند تا بتوانند پیش روی خود را ببینند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/apparel-people1-different.html «پوشاک مردم ایران در دورههای مختلف تاریخی»، وبسایت بیتوته.]</ref> | |||
=== ویژگیهای اخلاقی ایرانیان === | === ویژگیهای اخلاقی ایرانیان === | ||
منابع تاریخی و سفرنامههای عصر صفوی، ایرانیان را مردمی مهماننواز توصیف کردهاند که با گرمی از میهمانان استقبال میکردند. آنان اهل ذکاوت، کنجکاوی فکری و روشناندیش بودند و در گفتوگوهای علمی و عقلی توانایی بالایی داشتند. برخورداری از همبستگی و امنیت نسبی و پایبندی به آداب دینی و اخلاقی، از جمله رعایت حجاب و عفت در روابط زن و مرد، از دیگر ویژگیهای آنان بود. ایرانیان از ستم و طمع بیزار بودند و رعایت عدالت را بهویژه برای پادشاهان ضروری میدانستند. در رفتار با اقلیتهای دینی و بیگانگان، مدارای نسبی نشان میدادند و در معاشرت، مؤدب، نرمخو و زودآشتی بودند. همچنین در نگرش به زندگی، واقعبین و معتدل بودند؛ نه به خوشیها دل میبستند و نه از سختیها افسوس میخوردند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/451840/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%86 عابدیشهری و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفو هی از نگاه شاردن»، ۱۴۰۰ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref> | منابع تاریخی و سفرنامههای عصر صفوی، ایرانیان را مردمی مهماننواز توصیف کردهاند که با گرمی از میهمانان استقبال میکردند. آنان اهل ذکاوت، کنجکاوی فکری و روشناندیش بودند و در گفتوگوهای علمی و عقلی توانایی بالایی داشتند. برخورداری از همبستگی و امنیت نسبی و پایبندی به آداب دینی و اخلاقی، از جمله رعایت حجاب و عفت در روابط زن و مرد، از دیگر ویژگیهای آنان بود. ایرانیان از ستم و طمع بیزار بودند و رعایت عدالت را بهویژه برای پادشاهان ضروری میدانستند. در رفتار با اقلیتهای دینی و بیگانگان، مدارای نسبی نشان میدادند و در معاشرت، مؤدب، نرمخو و زودآشتی بودند. همچنین در نگرش به زندگی، واقعبین و معتدل بودند؛ نه به خوشیها دل میبستند و نه از سختیها افسوس میخوردند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/451840/%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D9%86 عابدیشهری و همکاران، «اخلاق اجتماعی ایرانیان در دورة صفو هی از نگاه شاردن»، ۱۴۰۰ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref> | ||
| خط ۱۱۲: | خط ۱۱۱: | ||
=== صنایع دستی === | === صنایع دستی === | ||
مهمترین صنایع دوره صفویه صنایع دستی شامل نجاری مانند ساخت درهای منبتکاری شده، ستونهای چوبی کاخ چهلستون و صندوقهای آرامگاهها و قالیبافی و بافت جانماز و سجاده با نقوش گلدانی، درختی و شکاری که قالیهای اردبیل از شاهکارهای جهانی آن است. منسوجات مانند پارچههای زربفت، مخمل و ترمه در کارگاههای یزد، کاشان و اصفهان، اسلحهسازی شامل فولاد دمشق با تیغههای موجدار و تزیین با طلا و نقره و سفالسازی شامل کاشیهای هفترنگ مساجد و سفالینههای زرینفام و آبیوسفید با تأثیرپذیری از نقوش چینی از دیگر صنایع این دوره بوده است.<ref>نوایی و غفاریفرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۳۶۵–۳۵۶.</ref> | مهمترین صنایع دوره صفویه صنایع دستی شامل نجاری مانند ساخت درهای منبتکاری شده، ستونهای چوبی کاخ چهلستون و صندوقهای آرامگاهها و قالیبافی و بافت جانماز و سجاده با نقوش گلدانی، درختی و شکاری که قالیهای اردبیل از شاهکارهای جهانی آن است. منسوجات مانند پارچههای زربفت، مخمل و ترمه در کارگاههای یزد، کاشان و اصفهان، اسلحهسازی شامل فولاد دمشق با تیغههای موجدار و تزیین با طلا و نقره و سفالسازی شامل کاشیهای هفترنگ مساجد و سفالینههای زرینفام و آبیوسفید با تأثیرپذیری از نقوش چینی از دیگر صنایع این دوره بوده است.<ref>نوایی و غفاریفرد، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایران در دوران صفویه، ۱۳۸۱ش، ص۳۶۵–۳۵۶.</ref> | ||
=== هویت فرهنگی === | === هویت فرهنگی === | ||
| خط ۱۲۳: | خط ۱۲۰: | ||
همچنین سیاستگرایی دینی<ref>این بحث سیاسی است نه فرهنگی</ref> مانند درهمتنیدگی دین و سیاست و ظاهرسازی هویتی براساس تأکید بر نمودهای بیرونی باورها از دیگر ویژگیهای هویت فرهنگی صفویه بود.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_96739.html هاشمی و ایمانیخوشخو، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامههای سفرنامهنویسان خارجی»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> | همچنین سیاستگرایی دینی<ref>این بحث سیاسی است نه فرهنگی</ref> مانند درهمتنیدگی دین و سیاست و ظاهرسازی هویتی براساس تأکید بر نمودهای بیرونی باورها از دیگر ویژگیهای هویت فرهنگی صفویه بود.<ref>[https://www.rjnsq.ir/article_96739.html هاشمی و ایمانیخوشخو، «مطالعه ابعاد هویت فرهنگی ایران در دوران صفویه و قاجاریه در سفرنامههای سفرنامهنویسان خارجی»، ۱۳۹۵ش، ص۳.]</ref> | ||
=== | === جشنها === | ||
'''جشنهای مذهبی:''' اعیاد مذهبی شیعی مانند عید قربان، عید فطر، عید غدیرخم،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ۲۱۲۳-۱۱۷.]</ref> جشن نیمه شعبان و رسم انتظار فرج و ولادت اهلبیت در این دوره برگزار میشدند.<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۳۶–۲۷.</ref> | |||
اعیاد مذهبی شیعی مانند عید قربان، عید فطر، عید غدیرخم،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143688/مطالعه-تطبیقی-مراسم-و-اعیاد-ملی-و-مذهبی-نزد-مذهب-شیعه-در-دربار-صفوی-و-قاجار-و-مقایسه-انها-با-رسوم-اهل-تسنن پورعلی، «مطالعه تطبیقی مراسم و اعیاد ملی و مذهبی نزد مذهب شیعه در دربار صفوی و قاجار و مقایسه آنها با رسوم اهل تسنن»، ۱۴۰۲ش، ۲۱۲۳-۱۱۷.]</ref> جشن نیمه شعبان و رسم انتظار فرج و ولادت اهلبیت در این دوره برگزار میشدند.<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۳۶–۲۷.</ref> | |||
'''جشنهای ملی و باستانی:''' جشنهای ملی و باستانی ایران نیز در بافت اجتماعی حضور پررنگی داشتند که ریشه در طبیعت و فرهنگ کهن ایرانی داشتند. از جمله چهارشنبهسوری، آداب جشن نوروز، جشن میر نوروزی،<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۲۴–۲۲.</ref> جشن سپند، آبریزگان یا آبپاشان که جشن آب در تیرماه که مردم بر یکدیگر آب میپاشیدند و نماد شکرگزاری از نعمت آب بود و جشن گلسرخ یا گلریزان که در ماه اول بهار و جشن شکفتن گلهای سرخ در باغها، همراه با گلافشانی و خوشبویی مجالس برگزار میشد.<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۸–۱۳۶.</ref> | |||
جشنهای ملی و باستانی ایران نیز در بافت اجتماعی حضور پررنگی داشتند که ریشه در طبیعت و فرهنگ کهن ایرانی داشتند. از جمله چهارشنبهسوری، آداب جشن نوروز، جشن میر نوروزی،<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۲۴–۲۲.</ref> جشن سپند، آبریزگان یا آبپاشان که جشن آب در تیرماه که مردم بر یکدیگر آب میپاشیدند و نماد شکرگزاری از نعمت آب بود و جشن گلسرخ یا گلریزان که در ماه اول بهار و جشن شکفتن گلهای سرخ در باغها، همراه با گلافشانی و خوشبویی مجالس برگزار میشد.<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۱۴۸–۱۳۶.</ref> | |||
'''جشنهای سلطنتی:''' در ایران، آیینها و جشنهای سلطنتی متعددی برگزار میشد. جشن تاجگذاری، استقبال مردم در بدو ورود شاهان به شهرها با آراستن خیابانها، گلافشانی و برافراشتن پرچمهای رنگی، استقبال از شاهان فاتح جنگ با کشیدن طاق نصرت و پاشیدن زر و سکه و سرگرمیهای پس از آن، جشن خلعت و جشن شاطری از آیینهای رایج سلطنتی در این عصر بهشمار میرفتند.<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۴۹–۳۹.</ref> | |||
در ایران، آیینها و جشنهای سلطنتی متعددی برگزار میشد. جشن تاجگذاری، استقبال مردم در بدو ورود شاهان به شهرها با آراستن خیابانها، گلافشانی و برافراشتن پرچمهای رنگی، استقبال از شاهان فاتح جنگ با کشیدن طاق نصرت و پاشیدن زر و سکه و سرگرمیهای پس از آن، جشن خلعت و جشن شاطری از آیینهای رایج سلطنتی در این عصر بهشمار میرفتند.<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۴۹–۳۹.</ref> | |||
'''جشنهای مردمی و عمومی:''' این دسته از آیینها در میان طبقات مختلف جامعه رواج گستردهای داشت. این آیینها که ریشه در باورها و سنتهای قدیمی ایرانی داشتند، بدون نظارت مستقیم دولت و عمدتاً در محلهها و خانههای مردم برگزار میشدند که مهمترین آنها عبارت از حنابندان، خالکوبی، جشن برفبارون<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۵۴–۵۲.</ref> و ختنهسوران<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۱.</ref> بودند. در زمینه مراسم ازدواج و عروسی مردمیِ ایرانیان در عصر صفویه نیز گزارشهای متون سفرنامهاها، نشان میدهد ازدواج در عصر صفویه بیشتر بهصورت پایدار و درونخاندانی و خویشتباری انجام میشد. تعدد زوجات رایج بود و هدف اصلی از ازدواج، تشکیل خانواده، تداوم نسل و تأمین نیازهای جنسی بود. مراسم عروسی در میان مردم ایران با آیینهای متنوعی برگزار میگردید.<ref>[https://folklore.iribresearch.ir/article_732252.html ثواقب، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (1135-907ق./1722-1501م.)»، ۱۴۰۴ش، بدون صفحه.]</ref> | |||
این دسته از آیینها در میان طبقات مختلف جامعه رواج گستردهای داشت. این آیینها که ریشه در باورها و سنتهای قدیمی ایرانی داشتند، بدون نظارت مستقیم دولت و عمدتاً در محلهها و خانههای مردم برگزار میشدند که مهمترین آنها عبارت از حنابندان، خالکوبی، جشن برفبارون<ref>احمدپور، «گونهشناسی تفریحات و سرگرمیهای دورهٔ صفوی بر اساس دادههای باستانشناختی»، ۱۳۹۷ش، ص۵۴–۵۲.</ref> و ختنهسوران<ref>عباسی، «نگاه ناظران اروپایی به اوضاع فرهنگی و اجتماعی ایران در عصر صفوی»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷۱.</ref> بودند. در زمینه مراسم ازدواج و عروسی مردمیِ ایرانیان در عصر صفویه نیز گزارشهای متون سفرنامهاها، نشان میدهد ازدواج در عصر صفویه بیشتر بهصورت پایدار و درونخاندانی و خویشتباری انجام میشد. تعدد زوجات رایج بود و هدف اصلی از ازدواج، تشکیل خانواده، تداوم نسل و تأمین نیازهای جنسی بود. مراسم عروسی در میان مردم ایران با آیینهای متنوعی برگزار میگردید.<ref>[https://folklore.iribresearch.ir/article_732252.html ثواقب، «مراسم ازدواج و عروسی مردمی ایرانیان در عصر صفویه (1135-907ق./1722-1501م.)»، ۱۴۰۴ش، بدون صفحه.]</ref> | |||
==== سوگواریهای مذهبی ==== | ==== سوگواریهای مذهبی ==== | ||
| خط ۱۴۲: | خط ۱۳۴: | ||
== تعلیم و تربیت == | == تعلیم و تربیت == | ||
=== | === تعلیم و تربیت رسمی === | ||
در | در ایران عصر صفوی، نظام تعلیم و تربیت رسمی گسترش چشمگیری یافت<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰.</ref> و مراکز آموزشی در شهرهای مختلف توسعه پیدا کردند؛ بهگونهای که اصفهان و تبریز به مهمترین کانونهای علمی و آموزشی تبدیل شدند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۰–۱۸۹؛ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۸۲۳–۸۰۷.</ref> تعدد مدارس وقفی و غیروقفی و سلطنتی و غیرسلطنتی تأسیس شده و فراهم شدن امکان تحصیل برای عموم افراد جامعه، فارغ از پایگاه طبقاتی آنها، گویای عام شدن پدیده علم در ایران است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۴۷.</ref> | ||
آموزش، صرفنظر از پایگاه طبقاتی، برای گروههای مختلف جامعه در دسترس بود و مدارس با کمک متولیان، مدرسان، طلاب و خدمه اداره میشدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1740382/تعلیم-و-تربیت-اسلامی-و-مدارس-دوره-صفوی-در-اصفهان جاوری، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۳.]</ref> هزینههای این مراکز عمدتاً از طریق سنت «وقف» تأمین میشد و همین امر به تداوم فعالیت آموزشی کمک میکرد،<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۴.</ref> هرچند بیشتر آموزشها بر علوم دینی و آموزههای شیعه دوازدهامامی متمرکز بود.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۱–۱۹۰.</ref> آموزش معمولاً از مکتبخانه<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/489332/تشکیلات-اموزشی-ایران-در-دوره-صفویه-مکتب-خانه-کتاب-های-درسی-و-مقررات-انضباطی-ان گلشنی، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتبخانه کتابهای درسی و مقررات انضباطی آن»، ۱۳۵۰ش، ص۹۸-۸۵.]</ref> آغاز میشد و سپس در مدارس ادامه مییافت. شیوههای آموزشی بر پایه املا، مباحثه و پرسشوپاسخ بود و شاگردان در کنار استادان برجسته به تحصیل میپرداختند. دروس رایج شامل ادبیات عرب، منطق، بیان، فقه، حدیث، تفسیر و کلام بود؛ در حالی که فلسفه، ریاضیات، نجوم و طب نسبت به علوم دینی توجه کمتری دریافت میکردند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۱–۱۹۰.</ref> | آموزش، صرفنظر از پایگاه طبقاتی، برای گروههای مختلف جامعه در دسترس بود و مدارس با کمک متولیان، مدرسان، طلاب و خدمه اداره میشدند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1740382/تعلیم-و-تربیت-اسلامی-و-مدارس-دوره-صفوی-در-اصفهان جاوری، «تعلیم و تربیت اسلامی و مدارس دوره صفوی در اصفهان»، ۱۳۸۲ش، ص۱۴۳.]</ref> هزینههای این مراکز عمدتاً از طریق سنت «وقف» تأمین میشد و همین امر به تداوم فعالیت آموزشی کمک میکرد،<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۴.</ref> هرچند بیشتر آموزشها بر علوم دینی و آموزههای شیعه دوازدهامامی متمرکز بود.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۱–۱۹۰.</ref> آموزش معمولاً از مکتبخانه<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/489332/تشکیلات-اموزشی-ایران-در-دوره-صفویه-مکتب-خانه-کتاب-های-درسی-و-مقررات-انضباطی-ان گلشنی، «تشکیلات آموزشی ایران در دوره صفویه مکتبخانه کتابهای درسی و مقررات انضباطی آن»، ۱۳۵۰ش، ص۹۸-۸۵.]</ref> آغاز میشد و سپس در مدارس ادامه مییافت. شیوههای آموزشی بر پایه املا، مباحثه و پرسشوپاسخ بود و شاگردان در کنار استادان برجسته به تحصیل میپرداختند. دروس رایج شامل ادبیات عرب، منطق، بیان، فقه، حدیث، تفسیر و کلام بود؛ در حالی که فلسفه، ریاضیات، نجوم و طب نسبت به علوم دینی توجه کمتری دریافت میکردند.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۱۹۱–۱۹۰.</ref> | ||
| خط ۱۵۱: | خط ۱۴۳: | ||
در این عصر، برای طلاب امکاناتی مانند حجرههای اقامت، کمکهزینه از محل موقوفات و برخی امکانات رفاهی فراهم بود.<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتختها)، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۱.</ref> پایان فرایند آموزش نیز با دریافت «اجازهنامه» علمی همراه میشد که نشاندهنده صلاحیت علمی و توانایی تدریس یا اجتهاد فرد بود.<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتختها)، ۱۳۹۵ش، ص۳۰۴–۳۰۰.</ref> با وجود علاقه جامعه ایرانی به دانش، ضعف ارتباطات و محدود بودن ارتباط علمی با اروپا باعث شد ایرانِ صفوی از تحولات علمی رنسانس اروپا فاصله بگیرد و ارتباط علمی بیشتر به حضور محدود پزشکان، مهندسان و متخصصان خارجی در ایران منحصر شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2081527/موقعیت-علمی-ایران-در-عصر-صفویه-از-نگاه-سیاحان-اروپایی ثواقب، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۳-۱۱۲.]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879419/%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 ثواقب، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳.]</ref> | در این عصر، برای طلاب امکاناتی مانند حجرههای اقامت، کمکهزینه از محل موقوفات و برخی امکانات رفاهی فراهم بود.<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتختها)، ۱۳۹۵ش، ص۲۹۱.</ref> پایان فرایند آموزش نیز با دریافت «اجازهنامه» علمی همراه میشد که نشاندهنده صلاحیت علمی و توانایی تدریس یا اجتهاد فرد بود.<ref>اسماعیلی، «بررسی نهادهای کنترل اجتماعی در عصر صفویه (در زمان شاه اسماعیل، شاه طهماسب و شاه عباس با تمرکز بر پایتختها)، ۱۳۹۵ش، ص۳۰۴–۳۰۰.</ref> با وجود علاقه جامعه ایرانی به دانش، ضعف ارتباطات و محدود بودن ارتباط علمی با اروپا باعث شد ایرانِ صفوی از تحولات علمی رنسانس اروپا فاصله بگیرد و ارتباط علمی بیشتر به حضور محدود پزشکان، مهندسان و متخصصان خارجی در ایران منحصر شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2081527/موقعیت-علمی-ایران-در-عصر-صفویه-از-نگاه-سیاحان-اروپایی ثواقب، «موقعیت علمی ایران در عصر صفویه از نگاه سیاحان اروپایی»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۳-۱۱۲.]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879419/%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 ثواقب، «تعاملات علمی و فنی ایران و اروپا در عصر صفویه»، ۱۴۰۰ش، ص۳.]</ref> | ||
=== | === تعلیم و تربیت غیررسمی === | ||
این شامل زورخانه، تکایا و قهوهخانهها میشد که بر تمرکز مردم به آموزههای مذهب تشیع توجه میشد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزههای تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوهخانهها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمیها و بازیها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخممرغبازی، نقالی و قصهخوانی، شاهنامهخوانی، ابومسلمخوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام میشده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref> | این شامل زورخانه، تکایا و قهوهخانهها میشد که بر تمرکز مردم به آموزههای مذهب تشیع توجه میشد. زورخانه مکانی برای بازگویی و پیوند آموزههای تشیع و تصوف و پهلوانی بود. قهوهخانهها نیز محل گردهم آمدن و عاملی مؤثر در جهت تعاملات اجتماعی و اهرمی برای دیدن و دیده شدن مردم خصوصاْ طبقه متوسط است. فضایی عمومی، اجتماعی و فرهنگی و ادبی که در آن عنوان تفریحات، سرگرمیها و بازیها از قبیل شطرنج، گنجفه، بازی پیچاز و آس تخممرغبازی، نقالی و قصهخوانی، شاهنامهخوانی، ابومسلمخوانی، مشاعره و نقد شعر، نقاشی و نظایر آن انجام میشده است.<ref>کشاورز و چلونگر، بازخوانی مقدماتی تمدنی تشیع در عصر صفویه، ۱۴۰۳ش، ص۲۱۵.</ref> | ||
== | == درمان و سلامت == | ||
ایرانیان، بر اساس چهار نظام درمانی طلبِ مانند طب سنتی، طب با رویکرد اسلامی، درمانی عامیانه و تجربی، درمانی ماورایی و طب نوین کیمیایی به نسبت هر منطقه، سطح سواد و میزان تدیّن از این نظامها برای مداوا استفاده میکردند.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۵.]</ref> | ایرانیان، بر اساس چهار نظام درمانی طلبِ مانند طب سنتی، طب با رویکرد اسلامی، درمانی عامیانه و تجربی، درمانی ماورایی و طب نوین کیمیایی به نسبت هر منطقه، سطح سواد و میزان تدیّن از این نظامها برای مداوا استفاده میکردند.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی، «تاریخ درمانگری در ایران عصر صفوی با تأکید بر نقش دین و علمای اسلامی»، ۱۴۰۲ش، ص۳۷-۳۵.]</ref> | ||
در میان طبقات مختلف جامعه ایرانی اعم از طبقه فرودست جامعه تا طبقه اشراف و درباریان و گروههای مذهبی و غیرمذهبی، افزون بر روشهای طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز جایگاه گستردهای داشت.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روشهای درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref> در این دوره، از جمله این روشها میتوان به دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری درمانی، زیارت و توسل و تربت درمانی، نذر درمانی، صدقهدرمانی، تصدُّق و نیایش و قرآن درمانی، نیایش درمانی، استشفاء به قرآن کریم، استخاره برای درمان و دارو، استشفاء به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روشهای خرافه و عوامانه اشاره کرد.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روشهای درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.]</ref> | در میان طبقات مختلف جامعه ایرانی اعم از طبقه فرودست جامعه تا طبقه اشراف و درباریان و گروههای مذهبی و غیرمذهبی، افزون بر روشهای طبیعی درمانگری، اسلوب درمانگری ماورایی نیز جایگاه گستردهای داشت.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روشهای درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref> در این دوره، از جمله این روشها میتوان به دعانویسی و تعویذ و رُقیَه، چشم زخم، طلسم و جادو و علوم غریبه، روح و جن و پری درمانی، زیارت و توسل و تربت درمانی، نذر درمانی، صدقهدرمانی، تصدُّق و نیایش و قرآن درمانی، نیایش درمانی، استشفاء به قرآن کریم، استخاره برای درمان و دارو، استشفاء به نیروی شاهی، اجرام آسمانی و روشهای خرافه و عوامانه اشاره کرد.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روشهای درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۲۴.]</ref> | ||
در رواج اسلوب درمانی ماورایی، عالمان دینی با تأکید حداکثری بر روایت مرسل و ضعیف و اخباریگری و تکیه فراوان این روشها در | در رواج اسلوب درمانی ماورایی، عالمان دینی با تأکید حداکثری بر روایت مرسل و ضعیف و اخباریگری و تکیه فراوان این روشها در مقام عالم دینی، میزان گرایش مردم به این سبک از درمان را افزایش دادند. روشی از درمان که از منابع علوم دیگر مانند علوم غریبه، طب، نجوم و سلایق و تجربیات شخصی خود برای درمان، راهکارهایی را به مخاطبان دینی و نیازمند به درمان میدادند. البته نگرش کلامی شیعی، شفایابی و توسل به درمانهای الاهی و ماوراءالطبیعی را در کنار درمانهای طبیعی و مراجعه به طبیب متخصص و ماهر جایز میدانست.<ref>[https://journals.urd.ac.ir/article_167882_9e296908a3b5db8cbd386ecbd8b5ba43.pdf بهشتی و همکاران، «تاریخ اجتماعی روشهای درمانگری ماوراییِ ایرانیانِ روزگارِ صفوی»، ۱۴۰۱ش، ص۳۴۳.]</ref> | ||
== ساختار اقتصادی == | == ساختار اقتصادی == | ||
رشد | رشد اقتصاد ایران باتوجه به عواملی از جمله ثبات سیاسی، تمرکزگرایی، ایجاد امنیت داخلی بهویژه امنیت راهها و کاروانسراها، توجه به تجارت خارجی، اهمیت کالای استراتژیک ابریشم، و استفاده از نیروی متخصص ارامنه در توسعة بازرگانی بود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/336396/بررسی-عوامل-بالندگی-اقتصادی-ایران-در-عصر-شاه-عباس-اول-صفوی یوسفنیا، «بررسی عوامل بالندگی اقتصادی ایران در عصر شاه عباس اول صفوی»، ۱۳۹۳ش، ص۱۴۱.]</ref> | ||
==== کشاورزی و زمینداری ==== | ==== کشاورزی و زمینداری ==== | ||
| خط ۱۷۷: | خط ۱۶۹: | ||
=== نظام پولی === | === نظام پولی === | ||
نظام پولی ایران بر پایه سکههای طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی و نه از معادن داخلی تأمین میشد. با افزایش واردات فلزات، نظام پولی قدرتمندتر میشد و این دگرگونیها تا حد زیادی به قدرت شاهان و روابط اقتصادی با همسایگان بستگی داشت. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی بهشمار میرفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر ضرب سکه و حفظ سلامت و ارزش آن بر عهده فرد مورد اعتماد پادشاه به نام معیرالممالک قرار داشت.<ref>فولادی، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> تعداد ضرابخانههای ایران در دوره صفویه برای سکههای نقره، ۵۸ ضرابخانه و برای سکههای طلا، ۲۴ ضرابخانه بوده است.<ref>سیدموسوی، «بررسی ضرابخانههای ایران در دورهٔ صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> ارزش پول در دوره صفویه تحت تأثیر چهار عامل اصلی کاهش یافت: | نظام پولی ایران بر پایه سکههای طلا، نقره و مس استوار بود. فلز مورد نیاز برای ضرب سکه عمدتاً از راه تجارت خارجی از طریق عثمانی و بازرگانان هندی و ارمنی و نه از معادن داخلی تأمین میشد. با افزایش واردات فلزات، نظام پولی قدرتمندتر میشد و این دگرگونیها تا حد زیادی به قدرت شاهان و روابط اقتصادی با همسایگان بستگی داشت. در این دوران، ضرابخانه یکی از ارکان اصلی نظام پولی بهشمار میرفت. مدیریت ضرابخانه، نظارت بر ضرب سکه و حفظ سلامت و ارزش آن بر عهده فرد مورد اعتماد پادشاه به نام معیرالممالک قرار داشت.<ref>فولادی، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> تعداد ضرابخانههای ایران در دوره صفویه برای سکههای نقره، ۵۸ ضرابخانه و برای سکههای طلا، ۲۴ ضرابخانه بوده است.<ref>سیدموسوی، «بررسی ضرابخانههای ایران در دورهٔ صفوی»، ۱۳۹۸ش، بدون صفحه.</ref> ارزش پول در دوره صفویه تحت تأثیر چهار عامل اصلی کاهش یافت: | ||
# | # کاهش واردات فلزات برای ضرب سکه؛ | ||
# | # خروج سکههای گرانبها (به ویژه سکههای طلا و نقره)؛ | ||
# | # ضرب بیش از اندازه سکه؛ | ||
# | # انباشت سکه توسط بزرگان کشور و مردم عادی'''.'''<ref>فولادی، «بررسی نظام پولی ایران در عصر صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۱.</ref> | ||
=== موانع اقتصادی === | === موانع اقتصادی === | ||
اقتصاد ایران با برخورداری از پیوستگی به نظام جهانی و ظرفیت حرکت به سمت مکانیزهشدن، فرصت بینظیری برای تحول داشت، اما سلطه و دخالت حاکمیت مانع همسوسازی با شرایط جدید شد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> در این دوره، فقدان قانون، قدرت مطلقه پادشاه و ضعف نهادهای مدنی وجود داشت. همچنین ناامنی جان و مال صنعتگران و پیشهوران و هزینههای بالای معاملاتی گزارش شده است.<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۳.]</ref> کسری تراز بازرگانی خارجی موجب کمبود نقدینگی شد. پولی که از صادرات ابریشم | اقتصاد ایران با برخورداری از پیوستگی به نظام جهانی و ظرفیت حرکت به سمت مکانیزهشدن، فرصت بینظیری برای تحول داشت، اما سلطه و دخالت حاکمیت مانع همسوسازی با شرایط جدید شد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> در این دوره، فقدان قانون، قدرت مطلقه پادشاه و ضعف نهادهای مدنی وجود داشت. همچنین ناامنی جان و مال صنعتگران و پیشهوران و هزینههای بالای معاملاتی گزارش شده است.<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۴۳.]</ref> کسری تراز بازرگانی خارجی موجب کمبود نقدینگی شد. پولی که از صادرات ابریشم به دست میآمد، برای خرید ادویه، تریاک و پارچههای نخی از کشور خارج میشد.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1083887-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C بنکدار، «بحرانهای اقتصادی عصر صفوی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> با ظهور قدرتهای جدید اروپایی و روابط نابرابر با نظام سرمایهداری، ایران از بازارهای طبیعی خود محروم شد و مازاد اقتصادی خُرد را به نفع دیگران از دست داد.<ref>[https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | ||
# '''عوامل داخلی:''' تمرکز قدرت اقتصادی در دست قدرتمندان سیاسی<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۷۵.]</ref> و انحصارگرایی دولتی، افزایش بهرهٔ مالکانه در راستای ورشکستگی روستاها،<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1083887-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C بنکدار، «بحرانهای اقتصادی عصر صفوی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> لغو انحصار ابریشم و کاهش نظارت دولت بر تجارت،<ref>[https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-3/23734-%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C «اوضاع اقتصادی ایران در عهد شاه عباس صفوی»، وبسایت تین نیوز.]</ref> بیتوجهی به بهینهسازی کشاورزی و شبکهٔ آبیاری و عمران کشور، مشکلات حاصل از جنگ، حوادث طبیعی و شیوع طاعون و قحطی، استبداد در جامعه، افزایش مالیاتها بر مردم، ناامنی راهها، ارزش معامله نداشتن ثروت و احتکار.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/323237/نگرشی-بر-آسیب-های-اقتصادی-ایران-عصر-صفوی اخضری و کجباف، «نگرشی بر آسیبهای اقتصادی ایران عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، ص۳۵؛] [https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | # '''عوامل داخلی:''' تمرکز قدرت اقتصادی در دست قدرتمندان سیاسی<ref>[https://jpbud.ir/browse.php?a_id=1098&sid=1&slc_lang=fa خرمی و کریمیموغاری، «بررسی عملکرد اقتصادی ایران در عصر صفوی و مقایسه آن با اروپای قرن 17 با رویکرد نهادی»، ۱۳۹۴ش، ص۱۷۵.]</ref> و انحصارگرایی دولتی، افزایش بهرهٔ مالکانه در راستای ورشکستگی روستاها،<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/1083887-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C بنکدار، «بحرانهای اقتصادی عصر صفوی»، وبسایت دنیای اقتصاد.]</ref> لغو انحصار ابریشم و کاهش نظارت دولت بر تجارت،<ref>[https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-3/23734-%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D9%87%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D8%B9%D8%A8%D8%A7%D8%B3-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C «اوضاع اقتصادی ایران در عهد شاه عباس صفوی»، وبسایت تین نیوز.]</ref> بیتوجهی به بهینهسازی کشاورزی و شبکهٔ آبیاری و عمران کشور، مشکلات حاصل از جنگ، حوادث طبیعی و شیوع طاعون و قحطی، استبداد در جامعه، افزایش مالیاتها بر مردم، ناامنی راهها، ارزش معامله نداشتن ثروت و احتکار.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/323237/نگرشی-بر-آسیب-های-اقتصادی-ایران-عصر-صفوی اخضری و کجباف، «نگرشی بر آسیبهای اقتصادی ایران عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، ص۳۵؛] [https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | ||
# '''عوامل خارجی:''' بروز جنگهای فراوان خارجی، کاهش عواید ترانزیت کالا، ناهمگونی توان تجارت خارجی، افزایش توان مالی و تجاری رقیبان خارجی و موانع ناشی از تحدید نظارت و تهدید مرزها، بیارزش بودن پول در معاملات که پول بیشتر ارزش مصرفی داشت.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/323237/نگرشی-بر-آسیب-های-اقتصادی-ایران-عصر-صفوی اخضری و کجباف، «نگرشی بر آسیبهای اقتصادی ایران عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، ص۳۵؛] [https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | # '''عوامل خارجی:''' بروز جنگهای فراوان خارجی، کاهش عواید ترانزیت کالا، ناهمگونی توان تجارت خارجی، افزایش توان مالی و تجاری رقیبان خارجی و موانع ناشی از تحدید نظارت و تهدید مرزها، بیارزش بودن پول در معاملات که پول بیشتر ارزش مصرفی داشت.<ref>[https://2.189.160.148/fa/article/323237/نگرشی-بر-آسیب-های-اقتصادی-ایران-عصر-صفوی اخضری و کجباف، «نگرشی بر آسیبهای اقتصادی ایران عصر صفوی»، ۱۳۹۲ش، ص۳۵؛] [https://jhss.ut.ac.ir/article_70328.html سلیم، «سیاست اقتصادی صفویه و تأثیر آن بر سقوط دولت»، ۱۳۹۷ش، ص۱۱۴.]</ref> | ||
