پیش‌نویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

تعیین زمان ظهور مهدی امام دوازدهم شیعیان در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژۀ توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته می‌شود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشاره‌ای کلی اما مقید به یک زمان معین است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/تحلیل-مفهومی-توقیت-ظهور-حضرت-مهدی-ع-و-کارکرد-آن-در-تعیین-مصداق سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.]</ref> موضوع تعیین وقت ظهور امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به طور جامع بررسی شده است.<ref>سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.</ref>

از منظر فاعل تعیین وقت ظهور به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم، از حیث فعل و میزان استناد به توقیت مستند به روایات معصومان و توقیت بدون استناد<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.</ref> و از نظر دقت زمان‌بندی به سه سطح توقیت حدودی قطعی،<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.]</ref> توقیت تفصیلی<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref> و توقیت اجمالی مانند ارجاع به زمان‌های کلی مانند سال‌های فرد و عاشورا،<ref>صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.</ref> یا تقارن با نشانه‌هایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه تقسیم شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref> در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیت اصطلاحی تلقی نمی‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.]</ref>

مستندات تعیین‌کنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:

در دیدگاه‌های کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.<ref>[https://www.entizar.ir/article_75114.html ولی‌زاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.]</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کرده‌اند؛ زیرا هر زمان پیش‌بینی‌شده‌ای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/تعیین-وقت-برای-ظهور-توقیت گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.]</ref>

در تاریخ اجتماعی شیعه، گروه‌هایی برای ظهور وقت تعیین کردند. در این گروه‌ها برخی از زمان خاصی را برای ظهور نام می‌برند که موانع متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیت‌گریزی،<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref> بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقه‌های انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1457181/%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.]</ref>

پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد بن حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%87/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۳۶-۳۴.]</ref> کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدي کیسـانی؛ محمد بن حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود می‌کند و شمشیرش را از نیام بیرون می‌آورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.<ref>[https://sokhanetarikh.com/articles/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%DA%A9%DB%8C%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%AC%D8%B9%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%87/ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونه‌شناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۱.]</ref> با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد بن حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0033\u0033\u0034\u0034\u0032,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false صفری فروشانی و برادران، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.]</ref>

در دوره صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند. شاه اسماعیل در نامه‌ای دولت خود را همان «دولتنا فی آخر الزمان» معرفی کرد. در دوره شاه طهماسب، رساله‌ای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل می‌شود.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref> پس از آن، محمدباقر مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند به‌صراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،<ref>[https://ensani.ir/fa/article/635399/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%85%D9%81%D9%87%D9%88%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%AA-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9-%D9%88-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%82 سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجل‌الله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.]</ref> اما دو روایت از [[امام محمد باقر]] و [[امام جعفر صادق]] درباره خروج کنندگانی از مشرق و قیام کننده‌ای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانه نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و رخ ندادن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref>  

در دوره قاجار، سید علی‌محمد شیرازی (باب) در سال ۱۲۵۹ق خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود اعلام کرد.<ref>محمدی اشتهاردی، بابی‌گری و بهایی‌گری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.</ref> او زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروان او، نشانه‌های روایی ظهور را بر شخص او و رویدادهای زمان خود تطبیق می‌دادند.<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.</ref> این جنبش ابتدا گسترش یافت، اما پس از سرکوب،<ref>آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.</ref> گروهی از پیروان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقه بهائیت را تشکیل دادند.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/12095 صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.]</ref> به باور برخی محققان، فتنه بهایی و بابی بزرگ‌ترین نمونه عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانه‌ها در تاریخ معاصر ایران است.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>

انقلاب اسلامی ایران باعث شد رویکرد اندیشوران مسلمان و غیرمسلمان در مورد امام مهدی تغییر کند.<ref>[https://ksiu.nahad.ir/article_709.html مهدوی و جعفرپور، «تأثیر انقلاب اسلامی در احیای آموزه‌های مهدویت»، ۱۳۹۸ش، ص۵۵۵.]</ref> این رویکردها که بیشتر ریشه در باورها، رفتارها و نمادها و هیجانات اجتماعی و التهابات سیاسی داشت،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/97920/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B3%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D9%BE%D9%87%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 «کاربست آموزه مهدویت در سپهر سیاسی انقلاب اسلامی ایران»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> به‌تدریج در سطح جامعه رواج پیدا کرد و گاه به صورت پیامدهای انحرافی و فراگیر درباره نزدیکی ظهور ظاهر می‌شد.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/02/05/3298346/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم.]</ref> همچنین در میان عموم مسلمانان، پرسش‌های مکرری<ref>[https://porseman.com/article/%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88%D9%82%D9%88%D8%B9-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D9%8A%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D9%8A-%DA%AF%D9%8A%D8%B1%D8%AF%D8%9F/159913 «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان]؛ [https://www.hawzahnews.com/news/1259062/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D8%AD%D8%AB-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C-%DB%B1%DB%B6-%D8%AA%D8%B9%DB%8C%DB%8C%D9%86-%D9%88%D9%82%D8%AA-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 «مباحث مهدوی (۱۶) | تعیینِ وقت برای ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> از علما و روحانیان درباره زمان دقیق ظهور مطرح می‌شد<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63656/%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7 «زمان ظهور با توجه به شواهد قرآنی و گفتار علما»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و برخی نیز سال‌های خاصی را برای تحقق آن اعلام می‌کردند.<ref>[http://www.porsemanequran.com/content/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%E2%80%8C%D8%A8%DB%8C%D9%86%DB%8C%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%DB%80-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86 «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن.]</ref> این فضای اجتماعی، گاه به سرخوردگی، یأس و ناامیدی در باورهای مهدوی می‌انجامید، به‌ویژه زمانی که زمان‌های تعیین‌شده به نتیجه نمی‌رسید.<ref>[https://s-hadith.kashanu.ac.ir/article_111154.html سبحانی‌نیا، «تحلیل حدیث‌شناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.]</ref>

در مقابل، مراجع تقلید و علمای شیعه با وجود آگاهی‌های علمی و نیز مقبولیت عمومی و اجتماعی در میان جامعه، به گونه تعیینی و مشخّص، همواره بر نهی از تعیین وقت دقیق تأکید داشتند و نسبت به تطبیق‌های نادرست نشانه‌ها هشدار می‌دادند.<ref>محمدی ری‌شهری و همکاران، دانشنامه امام مهدی(عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ۱۳۹۸ش، ج۸، ص۱۵۸-۱۵۶.</ref> سید روح‌الله خمینی، هرگونه تعیین زمان برای ظهور را مردود دانست.<ref>باقری‌زاده اشعری، کتاب از امام مهدی(عج) بیشتر بدانیم، ۱۴۰۲ش، ص۱۰۹-۱۰۸.</ref> به باور سید علی خامنه‌ای، اتکا به روایات ضعیف و تطبیق مکرر و نامعتبر نشانه‌های ظهور بر اشخاص در دوره‌های مختلف تاریخی، زمینه‌ساز انحرافات عقیدتی، مهجوریت حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین است. از این‌رو، پرهیز از ترویج شایعات و توهمات بی‌اساس، به‌عنوان راهکاری اساسی برای حفظ اصالت این مفهوم و جلوگیری از گمراهی عمومی تلقی می‌گردد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

* «بررسی پیش‌بینی‌های برخی از عالمان اخلاق دربارۀ ظهور امام زمان در زمان»، وب‌سایت پرسمان قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ش.

* باقری‌زاده اشعری، محمد، کتاب از امام مهدی(عج) بیشتر بدانیم: 72 پرسش و پاسخ درباره امام مهدی(ع) بر اساس «دانشنامه امام مهدی(ع)»، قم، موسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۴۰۲ش.

* «پیامدهای تعیین وقت برای ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 05 ارديبهشت 1404ش.

* «پیشگویی قرآن و روایات از وقوع انقلاب اسلامی ایران قبل از ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت پایگاه خبری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه (سلام‌الله‌علیها)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ بهمن ۱۴۰۱ش.

* جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران؛ از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۲۰-۱۳۵۷)، تهران، علم، ۱۳۹۰ش.

* صفری فروشانی، نعمت‌الله؛ برادران، رضا، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.

* «علم زمان وقوع ظهور در اختیار برگزیدگان قرار می گیرد؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ شهریور ۱۳۹۳ش.

* محمدی ری‌شهری، محمد و همکاران، دانشنامه امام مهدی(عج): بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، ترجمه عبدالهادی مسعودی، قم، موسسه فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۸ش.

* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.