| خط ۸: | خط ۸: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
بر اساس متن، مهاجرت از دیرباز بخشی از تاریخ بشر بوده و انسانها برای دستیابی به زندگی بهتر، امنیت، رفاه یا آزادی، سرزمین خود را ترک کردهاند. در گذشته، عوامل طبیعی مانند قحطی، خشکسالی یا جنگهای محلی دلایل اصلی مهاجرت بودند، اما در جهان امروز، عوامل پیچیدهتری از جمله مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در تصمیم افراد برای مهاجرت نقش دارند. مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> | بر اساس متن، مهاجرت از دیرباز بخشی از تاریخ بشر بوده و انسانها برای دستیابی به زندگی بهتر، امنیت، رفاه یا آزادی، سرزمین خود را ترک کردهاند. در گذشته، عوامل طبیعی مانند قحطی، خشکسالی یا جنگهای محلی دلایل اصلی مهاجرت بودند، اما در جهان امروز، عوامل پیچیدهتری از جمله مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در تصمیم افراد برای مهاجرت نقش دارند. مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> | ||
== اهمیت == | |||
مهاجرت در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با بهبود شرایط بهداشتی و کاهش مرگومیر و سپس کاهش باروری به سطح جانشینی، نقش مهاجرت در تحولات اجتماعی و جمعیتی برجستهتر شده است. افزایش ارتباطات و وسایل حملونقل، سرعت جابهجایی افراد را افزایش داده و مهاجرت را به عامل اول تغییرات جمعیتی در بسیاری از مناطق تبدیل کرده است. ایران نیز طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در اندازه و شکل مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که تحت تأثیر شرایط اقتصادی، اجتماعی و نوسازی بوده است. این تحولات پیامدهایی مانند عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص، رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست و سالخوردگی جمعیت روستایی را به همراه داشته است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.] | |||
</ref> | |||
== '''نظریههای مهاجرت''' == | == '''نظریههای مهاجرت''' == | ||
| خط ۸۹: | خط ۹۴: | ||
به گفته جامعهشناسان، مهاجرت پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد. در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانواده باقیمانده در مبدأ میشود، هرچند در برخی موارد فرصتهای اقتصادی تازهای نیز ایجاد میکند. از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش میدهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران میتواند به معیشت خانوادهها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران معمولاً مشاغلی را بر عهده میگیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگهای متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعه میزبان منجر میشود. در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها بکاهند. در بعد فردی، مهاجرت تجربهای دوگانه است؛ از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را به همراه دارد. در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجه آن به نحوه مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> | به گفته جامعهشناسان، مهاجرت پیامدهای گستردهای در ابعاد مختلف دارد. در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانواده باقیمانده در مبدأ میشود، هرچند در برخی موارد فرصتهای اقتصادی تازهای نیز ایجاد میکند. از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش میدهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران میتواند به معیشت خانوادهها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران معمولاً مشاغلی را بر عهده میگیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگها میانجامد و میتواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگهای متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعه میزبان منجر میشود. در سطح سیاسی، دولتها برای کنترل جریان مهاجرت سیاستهایی وضع میکنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساختها بکاهند. در بعد فردی، مهاجرت تجربهای دوگانه است؛ از یک سو فرصتهای تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را به همراه دارد. در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجه آن به نحوه مدیریت و سیاستگذاری این پدیده بستگی دارد.<ref>[https://civilica.com/note/15494/ علمداری، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> | ||
== مهاجرت | == مهاجرت در ایران == | ||
=== مطالعات و آمار مهاجرت در ایران === | |||
به گزارش پژوهشگران، حوزه مطالعات مهاجرت در ایران نوپا است و طی سالهای گذشته ظرفیتسازی و تربیت نیروی متخصص در این زمینه صورت نگرفته است. عدم جمعآوری دادههای مهاجرتی توسط نهادهای ذیربط و خودداری از انتشار رسمی آمار موجود، فضای مبهمی در این حوزه ایجاد کرده و زمینه را برای بحرانسازی بهویژه در موضوع مهاجرت نخبگان فراهم ساخته است. برای مثال ادعای بدون منبع معتبر مبنی بر رتبۀ اول ایران در فرار مغزها بر اساس گزارشی از صندوق بینالمللی پول است که مشخص شد آن گزارش اصلاً وجود خارجی ندارد. از دیگر آسیبهای این حوزه، تمایل جناحهای سیاسی به بزرگنمایی آمار مهاجرت برای اهداف سیاسی و نیز انتخاب تیترهای گزنده توسط رسانهها برای تحریک افکار عمومی است. در بسیاری موارد، آمار منتشرشده فاقد مشخصات جامعۀ آماری، بازۀ زمانی و روش جمعآوری اطلاعات است. به گفته ناظران، تکذیبیهها و اصلاحیههای بعدی بهطور معمول به اندازه اخبار اولیۀ نادرست، دیده نمیشوند که این امر بر ضرورت دقت و مسئولیتپذیری در انتشار آمار مهاجرت میافزاید.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf کرمی، پرویز، «نقدی بر اظهارنظرهای غیر معتبر در حوزه آمار و اخبـار مهاجرتی ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص22-23.]</ref> | |||
=== افزایش میل به مهاجرت === | |||
به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا طی یک دهه گذشته موجب تشدید نارضایتیهای اقتصادی و اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت در میان اقشار مختلف شده است. چشمانداز و جاذبه سرزمینی که تحت تأثیر عواملی مانند امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصور نسبت به آینده شکل میگیرد، نقش مهمی در تصمیم به مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت در میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانۀ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی ارزیابی شده است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf کرمی، پرویز، «نقدی بر اظهارنظرهای غیر معتبر در حوزه آمار و اخبـار مهاجرتی ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص22-23.]</ref> | |||
=== برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات === | === برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات === | ||
بر اساس تازهترین گزارشهای رسمی از جمله دادههای ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کردهاند، حدود ۴ تا ۴.۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسلهای دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین میزنند. به نظر پژوهشگران منابع بینالمللی بهطور معمول محافظهکارانهتر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت میکنند که در این صورت آمار در بازه ۱.۷ تا ۲ میلیون نفر قرار میگیرد. بهگفتۀ ناظران، هر سه دسته داده بر این واقعیت تأکید دارند که ایرانیان مهاجر امروز جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان محسوب میشوند.<ref>[https://tasnimnews.ir/fa/news/1404/08/25/3448830/%D8%B1%D8%A4%DB%8C%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%84%DB%8C%D8%AA-%DB%8C%DA%A9-%D8%B7%D8%B1%D9%81%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88%D8%A7%D9%82%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 امیدی، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
=== ویژگیهای جمعیتی و تحصیلی مهاجران === | === مقاصد اصلی مهاجران ایرانی === | ||
آمارهای جهانی حاکی از آن است که بخش عمدهای از جامعه مهاجر ایران را افراد تحصیلکرده و متخصص تشکیل میدهند. در میان ایرانیان شاغل در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، گروه شغلی | بر پایه دادههای سالنامه مهاجرتی ایران، کشورهای دارای بیشترین جمعیت متولد ایران به ترتیب عبارتند از: امارات متحده عربی، ایالات متحده آمریکا، کانادا، آلمان، انگلستان، ترکیه، سوئد، استرالیا، کویت، هلند، قطر، فرانسه، نروژ، اتریش، دانمارک، ایتالیا، عراق، سوئیس و بلژیک. تا پایان سال ۲۰۱۹م شمار ایرانیان مهاجر به این کشورها بالغ بر یک 1301975م نفر گزارش شده است. این رقم در مقایسه با آمار ۱۹۹۰م که ششصد و سی و یک هزار و سیصد و سی و نه نفر بود، رشد قابل ملاحظهای را نشان میدهد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰م در میان کشورهای اتحادیه اروپا، چهار کشور آلمان، سوئد، هلند و فرانسه میزبان شمار بیشتری از اتباع ایرانی بودهاند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | ||
=== ویژگیهای جمعیتی و تحصیلی مهاجران ایرانی === | |||
آمارهای جهانی حاکی از آن است که بخش عمدهای از جامعه مهاجر ایران را از آغاز قرن 21 افراد تحصیلکرده و متخصص تشکیل میدهند. در میان ایرانیان شاغل در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، گروه شغلی متخصصان در رتبه نخست قرار دارد. سهم این قشر از نیروی کار ایرانی در این کشورها روندی صعودی داشته و از ۲۵درصد در ۲۰۰۰م به حدود ۳۰درصد در سال ۲۰۱۵ افزایش یافته است. گروههای شغلی «کارکنان خدمات و فروش» و «کارکنان ماهر کشاورزی» به ترتیب در رتبههای بعدی قرار دارند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | |||
=== مقاصد اصلی مهاجران ایرانی === | === مقاصد اصلی مهاجران ایرانی === | ||
* ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته میشود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونهای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و | * ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته میشود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر میرسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونهای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزههای مدیریتی، کسبوکار و هنر فعالیت میکنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است. | ||
* کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است. | * کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سالهای اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است. | ||
* اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است. | * اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی میکنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است. | ||
* ترکیه: این کشور در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهۀ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند. | * ترکیه: این کشور در سالهای اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهۀ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند. | ||
* سایر مقاصد: در قارۀ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از | * سایر مقاصد: در قارۀ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای دادهاند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از ۲۰۱۰م مقصدی روبهصعود محسوب میشود.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | ||
=== | === مهاجرت دانشجویی ایرانیان === | ||
به گزارش منابع، طی سالهای اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و امروز بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبههای برتر علمی انتخاب میشوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی نیز از کشورهای سنتی مانند آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را در برگرفته است. بر اساس آخرین دادههای موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان میدهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. به گفته تحلیلگران، حرکت بهسوی فرصتهای گسترشیافتهٔ علم، نبود شبکههای جهانی تعامل علمی و محدودیت در مشارکت در پروژههای بینالمللی از دلایل این روند است، هرچند بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ میکنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref> | |||
== مهاجرت درونمرزی ایرانیان == | == مهاجرت درونمرزی ایرانیان == | ||
مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعهیافته به سوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد | مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعهیافته به سوی کانونهای شهری و استانهای توسعهیافته اطلاق میشود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزههای اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت میپذیرد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> | ||
=== ویژگیهای کلان مهاجرت درونمرزی === | === ویژگیهای کلان مهاجرت درونمرزی === | ||
| خط ۱۴۱: | خط ۱۲۹: | ||
# حجم و روند: بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهههای اخیر در داخل کشور جابهجایی داشتهاند. با این حال، شدت مهاجرت در سالهای اخیر رو به کاهش نهاده است. | # حجم و روند: بهطور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهههای اخیر در داخل کشور جابهجایی داشتهاند. با این حال، شدت مهاجرت در سالهای اخیر رو به کاهش نهاده است. | ||
# الگوی مسلط: شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگشدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد. | # الگوی مسلط: شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و بهطور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرتهای دروناستانی همواره سهم بیشتری داشتهاند، اما بر وزن مهاجرتهای بیناستانی بهطور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگشدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد. | ||
# جهتگیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استانهای کمترتوسعهیافته به سمت استانهای توسعهیافتهتر است. استانهایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بودهاند. این روند به تشدید نابرابریهای منطقهای میانجامد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.</ref> | # جهتگیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استانهای کمترتوسعهیافته به سمت استانهای توسعهیافتهتر است. استانهایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد بهطور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشتهاند، درحالیکه استانهایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بودهاند. این روند به تشدید نابرابریهای منطقهای میانجامد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> | ||
=== جمعیتشناسی مهاجران درونمرزی === | === جمعیتشناسی مهاجران درونمرزی === | ||
| خط ۱۴۸: | خط ۱۳۶: | ||
ساختار جنسی: اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد میشود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد. | ساختار جنسی: اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت بهگونهای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد میشود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد. | ||
پیامدهای گزینشگری: گزینشگری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانهای ایجاد میکند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» بهویژه برای زنان منجر میشود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد میتواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.</ref> | پیامدهای گزینشگری: گزینشگری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانهای ایجاد میکند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» بهویژه برای زنان منجر میشود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد میتواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> | ||
=== تحول الگوهای مهاجرت درونمرزی و پیامدهای آن === | === تحول الگوهای مهاجرت درونمرزی و پیامدهای آن === | ||
| خط ۱۵۷: | خط ۱۴۵: | ||
پیامدهای کلانشهری: این الگوی مهاجرتی، پیامدهایی چون رشد بیرویه جمعیت کلانشهرها، افزایش آلودگیهای محیطی، گسترش حاشیهنشینی و افزایش قیمت مسکن و زمین را به دنبال داشته است. | پیامدهای کلانشهری: این الگوی مهاجرتی، پیامدهایی چون رشد بیرویه جمعیت کلانشهرها، افزایش آلودگیهای محیطی، گسترش حاشیهنشینی و افزایش قیمت مسکن و زمین را به دنبال داشته است. | ||
تأثیر بر باروری کلان: با توجه به پایینتر بودن سطح باروری در استانهای توسعهیافتهتر (مقاصد مهاجرت)، مهاجران با انطباق با الگوی باروری ساکنان مقصد، ممکن است نرخ باروری خود را کاهش دهند که در درازمدت میتواند بر نرخ موالید کل کشور تأثیر گذارد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.</ref> | تأثیر بر باروری کلان: با توجه به پایینتر بودن سطح باروری در استانهای توسعهیافتهتر (مقاصد مهاجرت)، مهاجران با انطباق با الگوی باروری ساکنان مقصد، ممکن است نرخ باروری خود را کاهش دهند که در درازمدت میتواند بر نرخ موالید کل کشور تأثیر گذارد.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492.html محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص33-34.]</ref> | ||
=== مهاجرت از شهر به روستا === | === مهاجرت از شهر به روستا === | ||
مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیدهای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه دادههای آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار میگیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمدهترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگیهای جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت مینمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابلتوجهی از این مهاجران را تشکیل میدهند. این الگوها نشان میدهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیشتر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جستوجوی فرصتهای شغلی خاص است.<ref>کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399 | مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیدهای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه دادههای آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار میگیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همهگیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمدهترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگیهای جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزههای شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت میکنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت مینمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابلتوجهی از این مهاجران را تشکیل میدهند. این الگوها نشان میدهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیشتر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جستوجوی فرصتهای شغلی خاص است.<ref>[https://civilica.com/doc/1957587/ کلهری ندرآبادی و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، 1402ش، ص395-399.]</ref> | ||
== چالشهای سیاستگذاری مهاجرت در ایران == | == چالشهای سیاستگذاری مهاجرت در ایران == | ||
| خط ۱۹۶: | خط ۱۶۵: | ||
==منابع== | ==منابع== | ||
* «آمار جدید از مهاجران ایرانی/ مقصد مهاجران کدام کشورهاست؟»، وبسایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1400ش. | |||
* امیدی، زینب، «رؤیا در بلیت یکطرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 25 آبان 1404ش. | |||
* «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش. | * «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش. | ||
* «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش. | * «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش. | ||
| خط ۲۱۱: | خط ۱۸۲: | ||
* «فقط ۱۶ درصد ایرانیها به مهاجرت فکر نمیکنند!»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 30 آذر 1393ش. | * «فقط ۱۶ درصد ایرانیها به مهاجرت فکر نمیکنند!»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 30 آذر 1393ش. | ||
* فیروزی، سیدمحمد و عثمانی، ذبیحالله، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، مجلۀ نسیم کوثر، شمارۀ 18، 1404ش، | * فیروزی، سیدمحمد و عثمانی، ذبیحالله، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، مجلۀ نسیم کوثر، شمارۀ 18، 1404ش، | ||
* محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ | * محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 3، 1402ش، 1402ش. | ||
* محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | |||
* مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش. | * مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش. | ||
* «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش. | * «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش. | ||
