| خط ۹: | خط ۹: | ||
مهاجرت در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با بهبود شرایط بهداشتی و کاهش مرگومیر و سپس کاهش باروری به سطح جانشینی، نقش مهاجرت در تحولات اجتماعی و جمعیتی برجستهتر شده است. افزایش ارتباطات و وسایل حملونقل، سرعت جابهجایی افراد را افزایش داده و مهاجرت را به عامل اول تغییرات جمعیتی در بسیاری از مناطق تبدیل کرده است. ایران نیز طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در اندازه و شکل مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که تحت تأثیر شرایط اقتصادی، اجتماعی و نوسازی بوده است. این تحولات پیامدهایی مانند عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص، رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست و سالخوردگی جمعیت روستایی را به همراه داشته است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.] | مهاجرت در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با بهبود شرایط بهداشتی و کاهش مرگومیر و سپس کاهش باروری به سطح جانشینی، نقش مهاجرت در تحولات اجتماعی و جمعیتی برجستهتر شده است. افزایش ارتباطات و وسایل حملونقل، سرعت جابهجایی افراد را افزایش داده و مهاجرت را به عامل اول تغییرات جمعیتی در بسیاری از مناطق تبدیل کرده است. ایران نیز طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در اندازه و شکل مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که تحت تأثیر شرایط اقتصادی، اجتماعی و نوسازی بوده است. این تحولات پیامدهایی مانند عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص، رکود توسعه در استانهای مهاجرفرست و سالخوردگی جمعیت روستایی را به همراه داشته است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.] | ||
</ref> بر اساس گزارشهای بینالمللی، جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در ۲۰۰۰م به ۲۵۸ میلیون نفر در ۲۰۱۷م و سپس به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته است که از این تعداد ۳۶ میلیون نفر کودک هستند. این روند صعودی مهاجرت با بروز بحرانهای متعدد در بسیاری از کشورهای جهان در حال گسترش است و مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.<ref> | </ref> بر اساس گزارشهای بینالمللی، جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در ۲۰۰۰م به ۲۵۸ میلیون نفر در ۲۰۱۷م و سپس به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰م افزایش یافته است که از این تعداد ۳۶ میلیون نفر کودک هستند. این روند صعودی مهاجرت با بروز بحرانهای متعدد در بسیاری از کشورهای جهان در حال گسترش است و مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص131.]</ref> | ||
== '''نظریههای مهاجرت''' == | == '''نظریههای مهاجرت''' == | ||
| خط ۵۳: | خط ۵۳: | ||
=== مطالعات و آمار مهاجرت === | === مطالعات و آمار مهاجرت === | ||
به گزارش پژوهشگران، حوزه مطالعات مهاجرت در ایران نوپا است و طی سالهای گذشته ظرفیتسازی و تربیت نیروی متخصص در این زمینه صورت نگرفته است. عدم جمعآوری دادههای مهاجرتی توسط نهادهای ذیربط و خودداری از انتشار رسمی آمار موجود، فضای مبهمی در این حوزه ایجاد کرده و زمینه را برای بحرانسازی بهویژه در موضوع مهاجرت نخبگان فراهم ساخته است. برای مثال ادعای بدون منبع معتبر مبنی بر رتبۀ اول ایران در فرار مغزها بر اساس گزارشی از صندوق بینالمللی پول است که مشخص شد آن گزارش اصلاً وجود خارجی ندارد. از دیگر آسیبهای این حوزه، تمایل جناحهای سیاسی به بزرگنمایی آمار مهاجرت برای اهداف سیاسی و نیز انتخاب تیترهای گزنده توسط رسانهها برای تحریک افکار عمومی است. در بسیاری موارد، آمار منتشرشده فاقد مشخصات جامعۀ آماری، بازۀ زمانی و روش جمعآوری اطلاعات است. به گفته ناظران، تکذیبیهها و اصلاحیههای بعدی بهطور معمول به اندازه اخبار اولیۀ نادرست، دیده نمیشوند که این امر بر ضرورت دقت و مسئولیتپذیری در انتشار آمار مهاجرت میافزاید.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf | به گزارش پژوهشگران، حوزه مطالعات مهاجرت در ایران نوپا است و طی سالهای گذشته ظرفیتسازی و تربیت نیروی متخصص در این زمینه صورت نگرفته است. عدم جمعآوری دادههای مهاجرتی توسط نهادهای ذیربط و خودداری از انتشار رسمی آمار موجود، فضای مبهمی در این حوزه ایجاد کرده و زمینه را برای بحرانسازی بهویژه در موضوع مهاجرت نخبگان فراهم ساخته است. برای مثال ادعای بدون منبع معتبر مبنی بر رتبۀ اول ایران در فرار مغزها بر اساس گزارشی از صندوق بینالمللی پول است که مشخص شد آن گزارش اصلاً وجود خارجی ندارد. از دیگر آسیبهای این حوزه، تمایل جناحهای سیاسی به بزرگنمایی آمار مهاجرت برای اهداف سیاسی و نیز انتخاب تیترهای گزنده توسط رسانهها برای تحریک افکار عمومی است. در بسیاری موارد، آمار منتشرشده فاقد مشخصات جامعۀ آماری، بازۀ زمانی و روش جمعآوری اطلاعات است. به گفته ناظران، تکذیبیهها و اصلاحیههای بعدی بهطور معمول به اندازه اخبار اولیۀ نادرست، دیده نمیشوند که این امر بر ضرورت دقت و مسئولیتپذیری در انتشار آمار مهاجرت میافزاید.<ref> [https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص22-23.]</ref> | ||
=== میل به مهاجرت === | === میل به مهاجرت === | ||
به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا طی یک دهه گذشته موجب تشدید نارضایتیهای اقتصادی و اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت در میان اقشار مختلف شده است. چشمانداز و جاذبه سرزمینی که تحت تأثیر عواملی مانند امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصور نسبت به آینده شکل میگیرد، نقش مهمی در تصمیم به مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت در میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانۀ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی ارزیابی شده است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf | به گزارش پژوهشگران، چالشهایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا طی یک دهه گذشته موجب تشدید نارضایتیهای اقتصادی و اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت در میان اقشار مختلف شده است. چشمانداز و جاذبه سرزمینی که تحت تأثیر عواملی مانند امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصور نسبت به آینده شکل میگیرد، نقش مهمی در تصمیم به مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت در میان گروههایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپها نشانۀ مشکلات جدی کشور در حفظ و بهکارگیری سرمایههای انسانی ارزیابی شده است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص22-23.]</ref> | ||
== مهاجرت بیرونمرزی ایرانیان == | == مهاجرت بیرونمرزی ایرانیان == | ||
| خط ۱۰۵: | خط ۱۰۵: | ||
* نبود سیاست ادغام برای مهاجران مقیم: به گزارش پژوهشگران، علیرغم گذشت بیش از چهار دهه از حضور مهاجران خارجی در ایران، هیچ برنامه مشخصی برای ادغام اجتماعی و فرهنگی آنان تعریف نشده است. عدم ادغام میتواند به افزایش تعارضات میان بومیان و مهاجران، بیهویتی و گسترش آسیبهای اجتماعی بیانجامد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص58.]</ref> | * نبود سیاست ادغام برای مهاجران مقیم: به گزارش پژوهشگران، علیرغم گذشت بیش از چهار دهه از حضور مهاجران خارجی در ایران، هیچ برنامه مشخصی برای ادغام اجتماعی و فرهنگی آنان تعریف نشده است. عدم ادغام میتواند به افزایش تعارضات میان بومیان و مهاجران، بیهویتی و گسترش آسیبهای اجتماعی بیانجامد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص58.]</ref> | ||
* موانع قانونی برای سرمایهگذاری مهاجران: به گفته پژوهشگران، مهاجران در ایران با موانعی از جمله فقدان حق مالکیت، محدودیت در اشتغال و سختگیریهای قوانین بانکی مواجه هستند. این محدودیتها موجب انتقال سرمایههای مهاجران به کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس شده یا به راکد ماندن نقدینگی و افزایش تورم انجامیده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص59.]</ref> | * موانع قانونی برای سرمایهگذاری مهاجران: به گفته پژوهشگران، مهاجران در ایران با موانعی از جمله فقدان حق مالکیت، محدودیت در اشتغال و سختگیریهای قوانین بانکی مواجه هستند. این محدودیتها موجب انتقال سرمایههای مهاجران به کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس شده یا به راکد ماندن نقدینگی و افزایش تورم انجامیده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص59.]</ref> | ||
== مهاجرت در ادبیات و هنر == | |||
مهاجرت به عنوان پدیدهای مؤثر در زندگی فردی و اجتماعی، در سالهای اخیر به دلیل افزایش بیسابقه تعداد مهاجران در بسیاری از نقاط جهان، به موضوعی میانرشتهای در علوم انسانی و اجتماعی تبدیل شده و بازتاب آن در اشکال مختلف هنری از جمله ادبیات، سینما، تئاتر، نقاشی و موسیقی برجسته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص131.]</ref> در حوزه ادبیات، آثار متعددی با محوریت مهاجرت منتشر شده که از جمله آنها میتوان به «مرثیهای برای آرژانتین» (پاتریسیو پرون) درباره خانوادهای که به دلیل محدودیتهای سیاسی مجبور به مهاجرت میشوند، «وزارت درد» (دوبراوکا اوگرشیچ) روایتگر رنجهای مهاجران بالکان در آمستردام، «پاییز فصل آخر سال است» (نسیم مرعشی) درباره دغدغههای مهاجرت و هویت شغلی و عاطفی نسل جوان ایران، «زنبوردار حلب» (کریستی لفتری) داستان فرار یک زوج سوری از جنگ داخلی، و «خروجی غرب» (محسن حمید) روایتگر عشق و مهاجرت در شهری جنگزده در خاورمیانه اشاره کرد.<ref>[https://taaghche.com/blog/1400/02/07/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA/ «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه.]</ref> مفاهیم مرتبط با مهاجرت در ادبیات کودک نیز به دو شکل ترجمه و تألیف بازتاب یافته و به بازنمایی چالشهای هویتی، فرهنگی و عاطفی مهاجران برای مخاطبان خردسال پرداخته است.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص135.]</ref> | |||
در موضوع مهاجرت، فیلمهای متعددی ساخته شده است که از جمله آنها میتوان به فیلمهای ایرانی «دیپورت» (۱۴۰۰) و فیلمهای خارجی اشاره کرد. در سینمای خارجی، فیلم کوتاه «Mimmo» (۲۰۲۱) به کارگردانی متیو بل به بحران مهاجران در اروپا و تلاش برای حمایت از آنان میپردازد. همچنین فیلم کوتاه «مرز» (Frontier) (۲۰۲۰) و فیلم «گرگها» (The Wolves / Los Lobos) (۲۰۱۹) از دیگر آثار ساختهشده در این حوزه هستند. این فیلمها عمدتاً موضوعاتی چون بحران مهاجرت، حمایت از پناهندگان و چالشهای هویتی مهاجران را دستمایه روایت خود قرار دادهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص135.]</ref> | |||
در سینمای ایران، بازنمایی مضمون مهاجرت و هویت فرهنگی در آثار شاخصی به تصویر کشیده شده است. «جدایی نادر از سیمین» (اصغر فرهادی، ۲۰۱۱) مهاجرت را به کشمکشهای درونی و اخلاقی پیوند میزند. «بغض» (رضا درمیشیان، ۲۰۱۲) تنهایی، بیپناهی و گسست فرهنگی مهاجران را در استانبول روایت میکند. «ملبورن» (نیما جاویدی، ۲۰۱۴) مهاجرت را آزمونی برای وجدان و هویت فردی میداند. «گذشته» (اصغر فرهادی، ۲۰۱۳) لایههای پنهان هویت را در روابط خانوادگی در فرانسه آشکار میسازد. «ارتفاع پست» (ابراهیم حاتمیکیا، ۲۰۰۲) مهاجرت را آخرین راه حل برای فرار از فقر و بیعدالتی اجتماعی نشان میدهد. برخلاف برخی سینماهای غربی که مهاجرت را با امید و فرصت تصویر میکنند، در آثار ایرانی مهاجرت غالباً با ناامیدی اجتماعی، تردید و بحرانهای اخلاقی و فرهنگی همراه است.<ref>[https://civilica.com/note/14776/ دهقانی، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا.]</ref> | |||
==پانویس== | ==پانویس== | ||
| خط ۱۲۰: | خط ۱۲۷: | ||
* تقوی، نعمتالله، مبانی جمعیتشناسی، تبریز، دانیال، 1378ش. | * تقوی، نعمتالله، مبانی جمعیتشناسی، تبریز، دانیال، 1378ش. | ||
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | * دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
* دهقانی، نوید، «مدیوم سینما و هویت فرهنگی ؛ بازنمایی مهاجرت در سینما»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 5 شهریور 1404ش. | |||
* ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهاي (مطالعه موردي مرزهاي جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزي، سال پنجم، شمارۀ 3، 1396ش. | * ذوالفقاری، حسین، «تأثیر مهاجرت غیرقانونی بر امنیت مرزهاي (مطالعه موردي مرزهاي جنوب شرق کشور)»، پژوهش نامه مطالعات مرزي، سال پنجم، شمارۀ 3، 1396ش. | ||
* مریم راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامۀ پژوهش اجتماعی، شماره 16، 1391ش، | * مریم راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامۀ پژوهش اجتماعی، شماره 16، 1391ش، | ||
| خط ۱۳۴: | خط ۱۴۲: | ||
* مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش. | * مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش. | ||
* «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش. | * «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش. | ||
* «معرفی کتابهایی با موضوع مهاجرت»، وبسایت طاقچه، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1404ش. | |||
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | * معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
* «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | * «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
* «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | * «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش. | ||
* «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | * «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
