| خط ۷: | خط ۷: | ||
== اهمیت == | == اهمیت == | ||
مهاجرت در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با | مهاجرت در کنار باروری و مرگومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با کاهش مرگومیر و سپس باروری، نقش مهاجرت در تحولات جمعیتی برجستهتر شده و اکنون در بسیاری از مناطق عامل اول تغییرات جمعیتی محسوب میشود. ایران طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در مهاجرتهای داخلی تجربه کرده که به عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص و سالخوردگی جمعیت روستایی انجامیده است.<ref>[https://report.mrc.ir/article_9492_0d8f8313c83e69d101e8997d3065fbff.pdf محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، 1402ش، ص3.] | ||
</ref> جمعیت مهاجران جهان از ۱۷۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۰ به ۲۸۱ میلیون نفر در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته و این روند صعودی، مهاجرت را به یکی از مهمترین موضوعات اجتماعی عصر نوین تبدیل کرده است. ایران ایران در سه دهه اخیر از جمله کشورهای مهاجرفرست و مهاجرپذیر محسوب میشود و در ۲۰۱۳م رتبه سوم مهاجرت افراد متخصص را در میان کشورهای در حال توسعه داشته و از هر هجده نفر اعزامشده برای کسب تخصص، تنها سه نفر بازگشتهاند.<ref>[https://spri.sharif.ir/uploads/mohajeratnameh1.pdf رصدخانه مهاجرت ایران، «گفتار تحلیلی-انتقادی پیرامون ریشهها و پیامدهای مهاجرت ایرانیان»، ویژهنامۀ مهاجرتنامه، 1381ش، ص131.]</ref> بر اساس آمار رسمی ارائه شده توسط مرکز امور اتباع و مهاجرین خارجی وزارت کشور در ۱۴۰۴ش، جمعیت مهاجران افغانستانی در ایران بالغ بر ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد شده است.<ref>[https://www.etemadonline.com/بخش-اجتماعی-23/706655-آمار-رسمی-مهاجران-افغانستانی «آمار رسمی مهاجران افغانستانی اعلام شد؛ ۶ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر!»، اعتماد آنلاین.]</ref> | |||
</ref> | |||
== '''نظریههای مهاجرت''' == | == '''نظریههای مهاجرت''' == | ||
| خط ۵۱: | خط ۵۰: | ||
== مهاجرت در ایران == | == مهاجرت در ایران == | ||
=== قانون مهاجرپذیری === | |||
قانون مهاجرت ایران در ۱۳۱۰ش با عنوان «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع خارجه در ایران» در ۲۳ ماده به تصویب مجلس شورای ملی رسید. این قانون، چارچوب اصلی سیاست مهاجرپذیری ایران را تعیین کرده و بر اساس آن، هر تبعه خارجی برای ورود، اقامت و خروج از ایران نیاز به اجازه مأمورین مربوطه دارد. موارد خودداری از صدور ویزا شامل تهدید علیه امنیت یا نظم عمومی، سابقه محکومیت کیفری، اخراج قبلی از ایران و عدم توانایی در اثبات وسایل معاش است. اقامت اتباع خارجی به دو نوع موقت و دائم تقسیم میشود و اجازه آن توسط نظمیه صادر میگردد. اتباع خارجی موظفند ظرف ۴۸ ساعت محل توقف خود را اطلاع داده و ظرف هشت روز نسبت به ثبت نام اقدام کنند. در موارد تخلف یا لغو اجازه، امکان اخراج خارجی پیشبینی شده و هیأت وزیران نیز در شرایط اضطراری میتواند ورود و اقامت خارجیان را محدود کند. با وجود گذشت بیش از یک قرن، این قانون همچنان به عنوان چارچوب اصلی قانونگذاری در حوزه مهاجرت اتباع خارجی به ایران محسوب میشود.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/92268 «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | |||
=== مطالعات و آمار مهاجرت === | === مطالعات و آمار مهاجرت === | ||
| خط ۱۰۵: | خط ۱۰۷: | ||
* نبود سیاست ادغام برای مهاجران مقیم: به گزارش پژوهشگران، علیرغم گذشت بیش از چهار دهه از حضور مهاجران خارجی در ایران، هیچ برنامه مشخصی برای ادغام اجتماعی و فرهنگی آنان تعریف نشده است. عدم ادغام میتواند به افزایش تعارضات میان بومیان و مهاجران، بیهویتی و گسترش آسیبهای اجتماعی بیانجامد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص58.]</ref> | * نبود سیاست ادغام برای مهاجران مقیم: به گزارش پژوهشگران، علیرغم گذشت بیش از چهار دهه از حضور مهاجران خارجی در ایران، هیچ برنامه مشخصی برای ادغام اجتماعی و فرهنگی آنان تعریف نشده است. عدم ادغام میتواند به افزایش تعارضات میان بومیان و مهاجران، بیهویتی و گسترش آسیبهای اجتماعی بیانجامد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص58.]</ref> | ||
* موانع قانونی برای سرمایهگذاری مهاجران: به گفته پژوهشگران، مهاجران در ایران با موانعی از جمله فقدان حق مالکیت، محدودیت در اشتغال و سختگیریهای قوانین بانکی مواجه هستند. این محدودیتها موجب انتقال سرمایههای مهاجران به کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس شده یا به راکد ماندن نقدینگی و افزایش تورم انجامیده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص59.]</ref> | * موانع قانونی برای سرمایهگذاری مهاجران: به گفته پژوهشگران، مهاجران در ایران با موانعی از جمله فقدان حق مالکیت، محدودیت در اشتغال و سختگیریهای قوانین بانکی مواجه هستند. این محدودیتها موجب انتقال سرمایههای مهاجران به کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس شده یا به راکد ماندن نقدینگی و افزایش تورم انجامیده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2319693/%D8%AD%DA%A9%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%DA%86%D8%A7%D9%84%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D8%AA%DB%8C فیروزی و عثمانی، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، 1404ش، ص59.]</ref> | ||
== ادبیات مهاجرت == | |||
به گزارش پژوهشگران، ادبیات مهاجرت ایران پس از انقلاب اسلامی رشد چشمگیری یافت و به شاخهای تنومند از ادبیات معاصر فارسی تبدیل شد. این ادبیات عمدتاً در سه جریان اصلی قابل طبقهبندی است: داستاننویسی سیاسی، داستاننویسی هویتمحور و داستاننویسی زنان مهاجر. | |||
* جریان داستاننویسی سیاسی که در دهه شصت و تا اواسط دهه هفتاد پربسامدترین جریان بود، زیر سایه فعالیتهای گروههای سیاسی پدید آمد و به مسائل انقلاب و زندان و جنگ پرداخت. از منظر منتقدان، بسیاری از این آثار به دلیل غلبه پیام سیاسی بر ارزشهای ادبی، از ماندگاری چندانی برخوردار نبودهاند. | |||
* از اواسط دهه هفتاد، جریان هویتاندیش غلبه یافت که در آن مضامینی نظیر تفاوتهای سرزمین مادری و سرزمین میزبان، نوستالژی وطن، بحران هویت و تلاش برای بازتعریف خود در فضایی دوگانه برجسته شد. نویسندگان در این دوره به بررسی چگونگی مواجهه مهاجران با دنیای جدید و حفظ یا دگرگونی هویت ایرانی خود پرداختند. | |||
* جریان سوم، داستاننویسی زنان مهاجر است. زنان نویسنده در مهاجرت، با نگاهی زنانه به روایت زندگی زنان مهاجر و مسائل آنان پرداختهاند. به گفته تحلیلگران، نگاه زنان به مهاجرت عموماً مثبتتر از مردان بوده و آثار آنان کمتر از خصلت نوستالژیک برخوردار است و بیشتر به طرح مسائل جنسیت، نابرابری، استقلال زنان و عشق گرایش داشته است. زنان نویسنده همچنین در عرصه نقد ادبی و انتشار نشریات تخصصی در خارج از کشور نیز فعال بودهاند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1558776158-9459-49-5.pdf قربانپور آرانی و دیگران، «جریان شناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، 1397ش، ص117-118.] </ref> | |||
== مهاجرت در ادبیات و هنر == | == مهاجرت در ادبیات و هنر == | ||
| خط ۱۳۴: | خط ۱۴۳: | ||
* علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 28 شهریور 1404ش. | * علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وبسایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 28 شهریور 1404ش. | ||
* عیسیزاده، سعید، مهرانفر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش. | * عیسیزاده، سعید، مهرانفر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش. | ||
* قربانپور آرانی، حسین و دیگران، «جریان شناسی ادبیات داستانی مهاجرت ایرانی»، پژوهش زبان و ادبیات فارسی، شمارۀ 49، 1397ش. | |||
* کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش. | * کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیرویکار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیتشناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش. | ||
* کوئن، بروس، مبانی جامعهشناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، 1382ش. | * کوئن، بروس، مبانی جامعهشناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، 1382ش. | ||
* فیروزی، سیدمحمد و عثمانی، ذبیحالله، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، مجلۀ نسیم کوثر، شمارۀ 18، 1404ش، | * فیروزی، سیدمحمد و عثمانی، ذبیحالله، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاستگذاری و چالشهای مدیریتی»، مجلۀ نسیم کوثر، شمارۀ 18، 1404ش، | ||
* «قانون راجع به ورود و اقامت اتباع»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 12 خرداد 1404ش. | |||
* محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 3، 1402ش، 1402ش. | * محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، ماهنامه گزارشهای کارشناسی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 3، 1402ش، 1402ش. | ||
* محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | * محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
