علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''دینداری زنان'''}}؛ بازتاب تجربه و کنش دینی زنان در چارچوب نقشهای جنسیتی. | |||
دین بهعنوان نظامی اعتقادی-عملی، نقش محوری در شکلدهی به هویت، رفتار و جایگاه اجتماعی زنان دارد. دینداری زنان در موقعیت جنسیتی بازتابدهندهٔ تعامل پویا میان هویت دینی و [[هویت جنسیتی|جنسیتی]] است که در سه سطح بازتاب ساختارهای قدرت، تجربه زیسته و عاملیت آشکار میشود. پیوند [[دین]] و [[جنسیت]] در حوزههای فردی، خانوادگی و اجتماعی نشان میدهد دینداری زنان با تقویت سلامت روانی-اجتماعی، تحکیم نقش مادری و ارتقای سرمایههای معنوی و شناختی همراه است، هرچند فضای مجازی بهعنوان عاملی دوگانه، هم چالشزا و هم فرصتآفرین برای دینداری زنان عمل میکند. | دین بهعنوان نظامی اعتقادی-عملی، نقش محوری در شکلدهی به هویت، رفتار و جایگاه اجتماعی زنان دارد. دینداری زنان در موقعیت جنسیتی بازتابدهندهٔ تعامل پویا میان هویت دینی و [[هویت جنسیتی|جنسیتی]] است که در سه سطح بازتاب ساختارهای قدرت، تجربه زیسته و عاملیت آشکار میشود. پیوند [[دین]] و [[جنسیت]] در حوزههای فردی، خانوادگی و اجتماعی نشان میدهد دینداری زنان با تقویت سلامت روانی-اجتماعی، تحکیم نقش مادری و ارتقای سرمایههای معنوی و شناختی همراه است، هرچند فضای مجازی بهعنوان عاملی دوگانه، هم چالشزا و هم فرصتآفرین برای دینداری زنان عمل میکند. بر اساس تعالیم اسلامی، حفظ [[دین]] و التزام عملی به آن، نخستین وظیفه هر مسلمان است. از اینرو یکی از حقوق [[زن]]، آزادی در انجام تکالیف دینی است. با این وجود، گاهی دینداری زن در تعارض با حقوق شوهر است، فقها دربارهٔ تکلیف زن در انجام عبادات واجب و مستحب تفکیک قائل شدهاند. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
دینداری در مقابل دینگرایی که امری فطری و قلبی است، به التزام عملی به آموزههای دین اشاره دارد.<ref>[http://lib.eshia.ir/26356/1/252 خطیبی کوشک و دیگران، فرهنگ شیعه، جلد1، ص252.]</ref> در علوم اجتماعی، | دینداری در مقابل دینگرایی که امری فطری و قلبی است، به التزام عملی به آموزههای دین اشاره دارد.<ref>[http://lib.eshia.ir/26356/1/252 خطیبی کوشک و دیگران، فرهنگ شیعه، جلد1، ص252.]</ref> در علوم اجتماعی، دینداری عبارت است از میزان علاقه و احترام افراد به دین که در چهار بعد اعتقادی، عاطفی، پیامدی و مناسکی سنجیده میشود.<ref>سراج زاده، چالشهای دین و مدرنیته، 1384ش، ص166.</ref> دینداری پیامدها و کارکردهای متعددی در سطح فردی و اجتماعی دارد.<ref>تاجبخش و دیگران، «واکاوی رابطه دینداری با سلامت اجتماعی زنان»، 1401ش، ص77.</ref> بنابراین آزادی در انجام تکالیف و مناسک دینی از حقوق بدیهی انسان است و کسی اجازه تضییع آن را ندارد. به این دلیل یکی از حقوق زن، حق داشتن دین و امکان دینداری است. تا آنجا که داشتن دین مشترک و مسلمان بودن برای زن و مرد از شرایط صحت نکاح است<ref>قانون مدنی، ماده 1059: نکاح مسلمه با غیر مسلم جایز نیست.</ref> تا زن در امر دینداری با مشکل مواجه نشود.<ref>حکمتنیا، حقوق زن و خانواده، 1396ش، ص287-286.</ref> | ||
اندیشمندان حوزههای مختلف، از متخصصان علوم دینی و علوم اجتماعی گرفته تا فیلسوفان، با وجود گستردگی مفاهیم مرتبط با دین، بر سه عنصر اساسی «اعتقادات و باورداشتها»، «تجربه و احساسات مذهبی» و «اعمال و مناسک دینی» بهعنوان ارکان اصلی دین تأکید کردهاند. در مطالعات اسلامی، ابعاد دین در قالب چارچوبهای مختلفی دستهبندی شدهاند که از تقسیمبندی سهگانهٔ «اعتقادات»، «احکام» و «اخلاق» تا تقسیمبندی پنجگانهٔ «عقیده»، «ایمان»، «عبادات»، «اخلاق» و «شریعت (فقه)» را در برمیگیرد. با تأمل در مبانی ادیان و تحلیل آموزههای دینی، میتوان سه بُعد اساسی «معرفتی» (شناختی)، «عاطفی» (احساسی-تجربی) و «رفتاری» (عملی) را بهعنوان وجوه مشترک نظامهای دینی شناسایی کرد. | اندیشمندان حوزههای مختلف، از متخصصان علوم دینی و علوم اجتماعی گرفته تا فیلسوفان، با وجود گستردگی مفاهیم مرتبط با دین، بر سه عنصر اساسی «اعتقادات و باورداشتها»، «تجربه و احساسات مذهبی» و «اعمال و مناسک دینی» بهعنوان ارکان اصلی دین تأکید کردهاند. در مطالعات اسلامی، ابعاد دین در قالب چارچوبهای مختلفی دستهبندی شدهاند که از تقسیمبندی سهگانهٔ «اعتقادات»، «احکام» و «اخلاق» تا تقسیمبندی پنجگانهٔ «عقیده»، «ایمان»، «عبادات»، «اخلاق» و «شریعت (فقه)» را در برمیگیرد. با تأمل در مبانی ادیان و تحلیل آموزههای دینی، میتوان سه بُعد اساسی «معرفتی» (شناختی)، «عاطفی» (احساسی-تجربی) و «رفتاری» (عملی) را بهعنوان وجوه مشترک نظامهای دینی شناسایی کرد. | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
مطالعات جهانی نشان میدهد زنان بهطور پیوسته سطح دینداری بالاتری نسبت به مردان در سراسر فرهنگها و ادیان اصلی جهان داشتهاند، الگویی که ریشه در عوامل چندبعدی از جمله جامعهپذیری جنسیتی (مسئولیت بیشتر زنان در انتقال ارزشهای دینی)، تمایل قویتر به معنویت عاطفی و تجربی و نقشهای سنتی آنان در مراقبت روحانی خانواده دارد. با وجود روند عمومی سکولاریزاسیون که منجر به کاهش کلی مشارکت دینی شده، این شکاف جنسیتی همچنان در بیشتر جوامع ازجمله در شاخصهایی مانند باورهای دینی، حضور در مراسم مذهبی و عمل به مناسک، تداوم داشته است؛ هرچند در دو دههٔ اخیر اَشکال جدیدی از معنویتگرایی زنانه خارج از نهادهای دینی رسمی نیز ظهور کرده که نشاندهندهٔ تحول در بیان دینداری زنان در عین حفظ تمایزهای جنسیتی است.<ref>فورشت و رپستاد، درآمدی بر جامعهشناسی دین، چشماندازهای کلاسیک و معاصر، ۱۳۹۴ش، ص۵۷۱–۵۷۹.</ref> | مطالعات جهانی نشان میدهد زنان بهطور پیوسته سطح دینداری بالاتری نسبت به مردان در سراسر فرهنگها و ادیان اصلی جهان داشتهاند، الگویی که ریشه در عوامل چندبعدی از جمله جامعهپذیری جنسیتی (مسئولیت بیشتر زنان در انتقال ارزشهای دینی)، تمایل قویتر به معنویت عاطفی و تجربی و نقشهای سنتی آنان در مراقبت روحانی خانواده دارد. با وجود روند عمومی سکولاریزاسیون که منجر به کاهش کلی مشارکت دینی شده، این شکاف جنسیتی همچنان در بیشتر جوامع ازجمله در شاخصهایی مانند باورهای دینی، حضور در مراسم مذهبی و عمل به مناسک، تداوم داشته است؛ هرچند در دو دههٔ اخیر اَشکال جدیدی از معنویتگرایی زنانه خارج از نهادهای دینی رسمی نیز ظهور کرده که نشاندهندهٔ تحول در بیان دینداری زنان در عین حفظ تمایزهای جنسیتی است.<ref>فورشت و رپستاد، درآمدی بر جامعهشناسی دین، چشماندازهای کلاسیک و معاصر، ۱۳۹۴ش، ص۵۷۱–۵۷۹.</ref> | ||
تحقیقات متعدد جامعهشناختی بیانگر دینداری بیشتر زنان نسبت به مردان است. در دینداری ایرانیان نیز تفاوت جنسیتی وجود دارد و بهطور معناداری زنان بیش از مردان علاقهمند بهانجام مناسک دینی هستند.<ref>حضرتی، «میزان دینداری زنان دانشجو و عوامل اجتماعی مؤثر در آن ( | تحقیقات متعدد جامعهشناختی بیانگر دینداری بیشتر زنان نسبت به مردان است. در دینداری ایرانیان نیز تفاوت جنسیتی وجود دارد و بهطور معناداری زنان بیش از مردان علاقهمند بهانجام مناسک دینی هستند.<ref>حضرتی، «میزان دینداری زنان دانشجو و عوامل اجتماعی مؤثر در آن (مطالعهٔ موردی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران)»، 1395ش، ص128.</ref> تا آنجا که یکی از دلایل سلامت اجتماعی زنان، دینداری آنها<ref>تاجبخش و دیگران، «واکاوی رابطه دینداری با سلامت اجتماعی زنان»، 1401ش، ص77.</ref> عنوان شده است؛ اما دربارهٔ علل تفاوت دینداری زنان و مردان اتفاق نظر وجود ندارد. جایگاه ساختاری، جهتگیریهای جنسیتی، جامعهپذیری نقشهای جنسیتی، تفاوتهای شخصیتی و ریسکگریزی زنان عواملی است که در مورد دلایل تفاوت دینداری زنان و مردان ذکر شده است.<ref>مدیری و ارمکی، «جنسیت و دینداری»، 1392ش، ص3.</ref> بهنظر فمینیستها علیرغم دینداری بیشتر زنان نسبت به مردان، در سازمانهای مذهبی که از سلسله مراتب و نظامهای اقتدار برخوردار هستند، بهدلیل پدرسالاری، زنان اکثراً از قدرت محروم شدهاند.<ref>گیدنز، جامعهشناسی، 1381ش، ص510.</ref> | ||
=== در ایران === | === در ایران === | ||
| خط ۳۳: | خط ۳۳: | ||
== دینداری زنان در ادیان == | == دینداری زنان در ادیان == | ||
=== در اسلام === | === در اسلام === | ||
از منظر رویکرد فقهی انجام فرایض دینی و عبادی از امور حقالله و معنوی شمرده میشود. زنان بعد از ازدواج موظف هستند فرائض فردی همانند نماز، روزه، حج، خمس و زکات را بدون کموکاست مثل زمان تجرد انجام دهند. در هنگام تزاحم (دو یا چند حکم یا تکلیف شرعی یا اخلاقی بر عهدهٔ یک مکلف) فقها دربارهٔ تکالیف زنان در ادای فرائض واجب و مستحب تفکیک قائل شدهاند. زنان در عبادتهای واجب به اذن شوهر نیاز ندارند و انجام عبادات را باید بر رعایت حق شوهر مقدم بدانند، اما در عبادتهای مستحب، زنان باید حق شوهر را رعایت کند و اذن وی را داشته باشند. | از منظر رویکرد فقهی انجام فرایض دینی و عبادی از امور حقالله و معنوی شمرده میشود. زنان بعد از ازدواج موظف هستند فرائض فردی همانند نماز، روزه، حج، خمس و زکات را بدون کموکاست مثل زمان تجرد انجام دهند. در هنگام تزاحم (دو یا چند حکم یا تکلیف شرعی یا اخلاقی بر عهدهٔ یک مکلف) فقها دربارهٔ تکالیف زنان در ادای فرائض واجب و مستحب تفکیک قائل شدهاند. زنان در عبادتهای واجب به اذن شوهر نیاز ندارند و انجام عبادات را باید بر رعایت حق شوهر مقدم بدانند، اما در عبادتهای مستحب، زنان باید حق شوهر را رعایت کند و اذن وی را داشته باشند. | ||
داشتن دین و آزادی در انجام تکالیف، از حقوق زن در زندگی زناشویی است، اما گاهی اعمال عبادی زن در تعارض با حقوق شوهر است. بهعنوان مثال روزهداری زن، حق استمتاع جنسی مرد را تضییع میکند یا این که برای انجام حج، زن باید بهمدت طولانی، از منزل خارج شود. در این شرایط که تکالیف در تزاحم با حقوق شوهراست، فقها | داشتن دین و آزادی در انجام تکالیف، از حقوق زن در زندگی زناشویی است، اما گاهی اعمال عبادی زن در تعارض با حقوق شوهر است. بهعنوان مثال روزهداری زن، حق استمتاع جنسی مرد را تضییع میکند یا این که برای انجام حج، زن باید بهمدت طولانی، از منزل خارج شود. در این شرایط که تکالیف در تزاحم با حقوق شوهراست، فقها دربارهٔ تکلیف زن در انجام عبادات واجب و مستحب تفکیک قائل شدهاند. به این صورت که در انجام عبادات واجب، تکلیف الهی بر رعایت حق شوهر مقدم است، اما در عبادتهای مستحبی باید اولویت را به حقوق شوهر داد.<ref>خمینی، تحریرالوسیله، 1421ق، ص745.</ref> بر این اساس شوهر در خانواده حق مخالفت با عبادتهای واجب زن را ندارد و زن برای انجام اعمال عبادی واجب، نیازی به رضایت شوهر ندارد.<ref>حکمتنیا، حقوق زن و خانواده، 1396ش، ص288-287.</ref> | ||
== مسائل حقوقی == | |||
=== قوانین ایران === | === قوانین ایران === | ||
در رویکرد حقوقی، بر اساس مادهٔ ۱۱۰۸ قانون مدنی، محدودیتهای ناشی از عبادات و فرائض واجب برای زنان، نشوز حساب نشده و موجب اسقاط حق نفقه نمیشود.<ref>محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، ۱۳۹۳ش، ص۲۹۴.</ref> در قانون مدنی، محدودیتهای ناشی از عبادات واجب برای زن، نشوز محسوب نمیشود و وی را از حق نفقه محروم نمیکند.<ref>قانون مدنی، ماده 1108: هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند مستحق نفقه نخواهد بود.</ref> به این صورت که اگر زنی بهدلیل | در رویکرد حقوقی، بر اساس مادهٔ ۱۱۰۸ قانون مدنی، محدودیتهای ناشی از عبادات و فرائض واجب برای زنان، نشوز حساب نشده و موجب اسقاط حق نفقه نمیشود.<ref>محقق داماد، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، ۱۳۹۳ش، ص۲۹۴.</ref> در قانون مدنی، محدودیتهای ناشی از عبادات واجب برای زن، نشوز محسوب نمیشود و وی را از حق نفقه محروم نمیکند.<ref>قانون مدنی، ماده 1108: هرگاه زن بدون مانع مشروع از ادای وظایف زوجیت امتناع کند مستحق نفقه نخواهد بود.</ref> به این صورت که اگر زنی بهدلیل روزهٔ واجب، از تمکین خاص شوهر ممانعت ورزد، ناشزه نبوده و حق نفقه دارد. با این وجود قانون مدنی درباب تضییع حق دینداری زن، توسط شوهر سکوت کرده است. تا آنجا که در این شرایط، زن از طریق استناد تضییع حق دینداری به مصادیق عسر و حرج و سوءمعاشرت مرد، تنها با استناد به ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، میتواند دادخواست طلاق بدهد.<ref>قانون مدنی، ماده 1130: در صورتی که دوام زوجیت موجب عسر و حرج زوجه باشد، وی میتواند به حاکم شرع مراجعه و تقاضای طلاق کند، چنانچه عسر و حرج مذکور در محکمه ثابت شود. دادگاه میتواند زوج را اجبار به طلاق کند.</ref> | ||
== نمودهای دینداری زنان == | == نمودهای دینداری زنان == | ||
=== زیارت زنان === | === زیارت زنان === | ||
زیارت از توصیههای دینی در فرهنگ اسلامی و | زیارت از توصیههای دینی در فرهنگ اسلامی و خصوصاً تشیع است. از این رو آمارهای سالانه از زیارت زائران زیادی از آرامگاههای اسلامی خبر میدهد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/2017861/ «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر میکنند»، وبسایت شفقنا.]</ref><ref>[https://www.irna.ir/news/85578453/حضور-بیش-از-۲۱-میلیون-زائر-در-اربعین-حسینی-۱۴۰۳ «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> هرچند زیارت، امری مشترک بین مردان و زنان است، اما در جامعهشناختی و روانشناسی تفاوتهایی میان زیارت مردانه و زنانه بیان شده است که تحتتأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی و روانی شکل میگیرد. از نظر جامعهشناختی تمایزات تجربهٔ زیارت زنان و مردان تحتتأثیر نقشهای جنسیتی و انتظارات و ساختارهای اجتماعی، دسترسی و محدودیتهای ساختاری، شیوههای مشارکت جمعی و انگیزههای اجتماعی قرار میگیرند. این تفاوتها نشاندهندهٔ تنوع در نگرشها و رفتارهای دینی زنان و مردان است.<ref>[https://www.m-begha.ir/article_191987.html آبیار، «برساخت هویت اجتماعی زنان در کنش زیارت (مورد مطالعه پیادهروی اربعین»، ۱۴۰۲ش، ص۱۲۲-۱۲۰.]</ref> انگیزهها و شیوههای عاطفی و معنوی زیارت، شیوههای ابراز دینداری، تجربه زیارت و تابآوری روانی در سفرهای زیارتی نیز بین زنان و مردان متفاوت است. این تفاوتها لزوماً بهمعنای برتری یک جنسیت بر دیگری نیست، بلکه بیانگر شیوههای مختلف ارتباط با امر مقدس و تجربهٔ معنویت در زندگی است.<ref>[https://www.m-begha.ir/article_191987.html آبیار، «برساخت هویت اجتماعی زنان در کنش زیارت (مورد مطالعه پیادهروی اربعین»، ۱۴۰۲ش، ص۱۲۶-۱۲۴.]</ref> | ||
از دیدگاه اسلام، حضور مردان و زنان در زیارت قبور بستگان خود و صالحان و اولیای الهی حکم یکسانی دارد، مگر در مواردی که دلیل خاصی بر تفاوت وجود داشته باشد.<ref>بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹؛ طحطاوی، حاشیه الطحطاوی علی مراقی الفلاح شرح نور الایضاح، ۱۴۱۸ق، ص۶۲۰.</ref> قرآن در آیهٔ ۱۶۹ سوره آلعمران، آیهٔ ۶۴ سوره نساء، آیهٔ ۸۴ سوره توبه، آیات ۱ و ۲ سوره تکاثر و آیهٔ ۱۰۰ سوره نساء دربارهٔ زیارت قبور، مردان و زنان را به یکسان مورد خطاب قرار داده است.<ref>[https://jorr.ut.ac.ir/article_61383.html موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص102-108.]</ref> روایات متعددی بر جواز یا استحباب زیارت، دلالت دارند. حضرت فاطمه زهرا هر جمعه قبر حمزه سیدالشهدا را زیارت میکرد، سپس نماز میخواند و بر سر مزار عموی خود گریه میکرد. فقهای شیعه<ref>بحرانی، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۲۶۸.</ref> و علمای اهلسنت برای جواز زیارترفتنِ زنان به این حدیث معتبر استدلال میکنند.<ref>شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیتا، ج۲، ص۱۹؛ قشیری نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۷۷.</ref> در روایت دیگری رسول خدا چگونگی زیارتکردن را به همسرش عایشه یاد داده است.<ref>قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، بیتا، ج۲، ص۷۱.</ref> در روایتی از اهلسنت نقل شده است که عایشه به زیارت قبر برادرش عبدالرحمن بن ابیبکر که بیرون از مکه به خاک سپرده شده بود، میرفت.<ref>صنعانی، مصنف عبدالرزاق، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۰.</ref> در روایتی آمده است که امسلمه همسر رسول خدا در هر ماه حداقل یک روز به زیارت شهدای اّحد میرفت.<ref>واقدی، ۱۴۰۹ق، المغازی، ج۱، ص۳۱۳–۳۱۴.</ref> پیامبر نیز با مشاهدهٔ زنان زیارتکنندهٔ قبور، آنان را به صبر و تقوا توصیه میکرد.<ref>شربینی، مغنی المحتاج، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۳۶۵.</ref> هیچ روایتی از پیامبر مبنی بر عدم جواز زیارت قبور بهطور عام و حضور زنان زائر در اماکن مقدس و زیارتگاهها بهطور خاص وجود ندارد و با توجه به صراحت در روایات، تفاوتی میان مردان و زنان نیست.<ref>زارعی سبزواری، زیارت در نگاه شریعت، ۱۳۸۶ش، ص۲۰.</ref> | از دیدگاه اسلام، حضور مردان و زنان در زیارت قبور بستگان خود و صالحان و اولیای الهی حکم یکسانی دارد، مگر در مواردی که دلیل خاصی بر تفاوت وجود داشته باشد.<ref>بحرانی، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، ۱۴۰۵ق، ج۴، ص۱۶۹؛ طحطاوی، حاشیه الطحطاوی علی مراقی الفلاح شرح نور الایضاح، ۱۴۱۸ق، ص۶۲۰.</ref> قرآن در آیهٔ ۱۶۹ سوره آلعمران، آیهٔ ۶۴ سوره نساء، آیهٔ ۸۴ سوره توبه، آیات ۱ و ۲ سوره تکاثر و آیهٔ ۱۰۰ سوره نساء دربارهٔ زیارت قبور، مردان و زنان را به یکسان مورد خطاب قرار داده است.<ref>[https://jorr.ut.ac.ir/article_61383.html موسوی مقدم، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، ۱۳۹۶ش، ص102-108.]</ref> روایات متعددی بر جواز یا استحباب زیارت، دلالت دارند. حضرت فاطمه زهرا هر جمعه قبر حمزه سیدالشهدا را زیارت میکرد، سپس نماز میخواند و بر سر مزار عموی خود گریه میکرد. فقهای شیعه<ref>بحرانی، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، ۱۴۱۳ق، ج۱۱، ص۲۶۸.</ref> و علمای اهلسنت برای جواز زیارترفتنِ زنان به این حدیث معتبر استدلال میکنند.<ref>شرنبلانی، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیتا، ج۲، ص۱۹؛ قشیری نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۳۷۷.</ref> در روایت دیگری رسول خدا چگونگی زیارتکردن را به همسرش عایشه یاد داده است.<ref>قشیری نیشابوری، صحیح مسلم، بیتا، ج۲، ص۷۱.</ref> در روایتی از اهلسنت نقل شده است که عایشه به زیارت قبر برادرش عبدالرحمن بن ابیبکر که بیرون از مکه به خاک سپرده شده بود، میرفت.<ref>صنعانی، مصنف عبدالرزاق، ۱۴۰۳ق، ج۳، ص۵۷۰.</ref> در روایتی آمده است که امسلمه همسر رسول خدا در هر ماه حداقل یک روز به زیارت شهدای اّحد میرفت.<ref>واقدی، ۱۴۰۹ق، المغازی، ج۱، ص۳۱۳–۳۱۴.</ref> پیامبر نیز با مشاهدهٔ زنان زیارتکنندهٔ قبور، آنان را به صبر و تقوا توصیه میکرد.<ref>شربینی، مغنی المحتاج، ۲۰۰۹م، ج۱، ص۳۶۵.</ref> هیچ روایتی از پیامبر مبنی بر عدم جواز زیارت قبور بهطور عام و حضور زنان زائر در اماکن مقدس و زیارتگاهها بهطور خاص وجود ندارد و با توجه به صراحت در روایات، تفاوتی میان مردان و زنان نیست.<ref>زارعی سبزواری، زیارت در نگاه شریعت، ۱۳۸۶ش، ص۲۰.</ref> | ||
| خط ۷۲: | خط ۶۹: | ||
== آسیبشناسی == | == آسیبشناسی == | ||
=== دینداری زنان و فضای مجازی === | === دینداری زنان و فضای مجازی === | ||
استفاده از شبکههای اجتماعی اگرچه ممکن است بر برخی جنبههای مناسکی دینداری زنان همانند نماز، روزه، قرائت قرآن، شرکت در مجالس زنانهٔ دعا، روضه و سفرهٔ نذری و همچنین رفتارهای شرعی همانند حجاب و مشارکت در آیینهای مذهبی تأثیرگذار باشد، اما این تأثیر بهصورت یکجانبه و صرفاً منفی نیست. بر اساس نظریه مککلور، زنان در مواجهه با فضای مجازی، الگوهای دینداری خود را از طریق دو مکانیسم اصلی، همزمانی (تلفیق عناصر سنتی و مدرن) و کثرتگرایی (پذیرش قرائتهای متنوع) بازتعریف میکنند. پایداری قابل ملاحظهٔ باورهای اعتقادی و تجربیات عاطفی دینی در مقایسه با مناسک ظاهری، نشاندهندهٔ مقاومت سرمایههای دینی درونی زنان در برابر تغییرات محیطی است. | استفاده از شبکههای اجتماعی اگرچه ممکن است بر برخی جنبههای مناسکی دینداری زنان همانند نماز، روزه، قرائت قرآن، شرکت در مجالس زنانهٔ دعا، روضه و سفرهٔ نذری و همچنین رفتارهای شرعی همانند حجاب و مشارکت در آیینهای مذهبی تأثیرگذار باشد، اما این تأثیر بهصورت یکجانبه و صرفاً منفی نیست. بر اساس نظریه مککلور، زنان در مواجهه با فضای مجازی، الگوهای دینداری خود را از طریق دو مکانیسم اصلی، همزمانی (تلفیق عناصر سنتی و مدرن) و کثرتگرایی (پذیرش قرائتهای متنوع) بازتعریف میکنند. پایداری قابل ملاحظهٔ باورهای اعتقادی و تجربیات عاطفی دینی در مقایسه با مناسک ظاهری، نشاندهندهٔ مقاومت سرمایههای دینی درونی زنان در برابر تغییرات محیطی است. | ||
| خط ۱۱۴: | خط ۱۱۰: | ||
* واعظ جوادی، مرتضی، فلسفه زیارت و آئین آن، قم، اسراء، ۱۳۸۸ش. | * واعظ جوادی، مرتضی، فلسفه زیارت و آئین آن، قم، اسراء، ۱۳۸۸ش. | ||
* واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق. | * واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق. | ||
* اوجاقلو، سجاد و همکاران، «تغییرات نسلی ارزش فرزند و رفتار فرزندآوری زنان پیش و پس از انقلاب اسلامی در شهر زنجان»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۶، شماره ۳، ۱۳۹۳ش. | * اوجاقلو، سجاد و همکاران، «تغییرات نسلی ارزش فرزند و رفتار فرزندآوری زنان پیش و پس از انقلاب اسلامی در شهر زنجان»، زن در فرهنگ و هنر، دوره ۶، شماره ۳، ۱۳۹۳ش. | ||
* توسلی، غلامعباس، جامعهشناسی دینی، تهران، سخن، ۱۳۸۰ش. | * توسلی، غلامعباس، جامعهشناسی دینی، تهران، سخن، ۱۳۸۰ش. | ||
| خط ۱۳۹: | خط ۱۳۱: | ||
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۹۰ش. | * مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۹۰ش. | ||
* مولایی پارده، برزو و همکاران، «نقش زنان در ترویج فرهنگ اسلامی و تقویت هویت دینی و ملی فرزندان»، رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، سال ۶، شماره ۲۳، ۱۴۰۱ش. | * مولایی پارده، برزو و همکاران، «نقش زنان در ترویج فرهنگ اسلامی و تقویت هویت دینی و ملی فرزندان»، رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، سال ۶، شماره ۲۳، ۱۴۰۱ش. | ||
* تاجبخش، غلامرضا و دیگران، «واکاوی رابطه دینداری با سلامت اجتماعی زنان»، در مطالعات اسلامی زنان و خانواده، شماره ۱۶، دوره ۹، بهار و تابستان ۱۴۰۱ش. | |||
* حضرتی صومعه، زهرا، «میزان دینداری زنان دانشجو و عوامل اجتماعی مؤثر در آن (مطالعهٔ موردی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران)»، در مطالعات راهبردی زنان (فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده)، شماره ۷۳، سال ۱۹، پاییز ۱۳۹۵ش. | |||
* حکمتنیا، محمود، حقوق زن و خانواده، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ واندیشه اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۹۶ش. | |||
* خمینی، سیدروحالله، تحریر الوسیله، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۱ق. | |||
* خطیبی کوشک، محمد و دیگران، فرهنگ شیعه، جلد۱، تاریخ بازدید: ۱۶ خرداد ۱۴۰۳ش. | |||
* سراجزاده، حسین، چالشهای دین و مدرنیته، تهران، طرح نو، ۱۳۸۴ش. | |||
* قانون مدنی. | |||
* گیدنز، آنتونی، جامعهشناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نی، چاپ هشتم، ۱۳۸۱ش. | |||
* مدیری، فاطمه و آزاد ارمکی، تقی، «جنسیت و دینداری»، در جامعهشناسی کاربردی، شماره پیاپی ۵۱، شماره ۳، سال ۲۴، پاییز ۱۳۹۲ش. | |||
{{آغاز چپچین}} | |||
* Bunt, Gary R, Hashtag Islam: How Cyber-Islamic Environments Are Transforming Religious Authority, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2018. | * Bunt, Gary R, Hashtag Islam: How Cyber-Islamic Environments Are Transforming Religious Authority, Chapel Hill: University of North Carolina Press, 2018. | ||
* Hussain, Serena, Counting Women with Faith: What Quantitative Data can reveal about Muslim Women in ‘Secular’ Britain. In Kristin Aune, Sonya Sharma and Giselle Vincett (Eds.). Women and Religion in the West: Challenging Secularization. Ashgate Publishing Company, 2008. | * Hussain, Serena, Counting Women with Faith: What Quantitative Data can reveal about Muslim Women in ‘Secular’ Britain. In Kristin Aune, Sonya Sharma and Giselle Vincett (Eds.). Women and Religion in the West: Challenging Secularization. Ashgate Publishing Company, 2008. | ||
* Roof, Wade Clark, “Concepts and Indicators of Religious Commitment: A Critical Review”, In: Robert Wuthnow (ed), The Religious Dimension: New Directions in Quantitative Research, New York, Academic Press, 1979. | * Roof, Wade Clark, “Concepts and Indicators of Religious Commitment: A Critical Review”, In: Robert Wuthnow (ed), The Religious Dimension: New Directions in Quantitative Research, New York, Academic Press, 1979. | ||
* Collins-Kreiner, Noga, “Researching Pilgrimage; Continunity and Transformation”, Annals of Tourism Research, 37(2), pp.440-456, 2010. | |||
* Schmidt, Garbi, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States. In Kristin Aune, Sonya Sharma and Giselle Vincett (Eds.). Women and Religion in the West: Challenging Secularization. Ashgate Publishing Company, 2008. | |||
* Slavin, Sean, “Walking as Spiritual Practice: The Pilgrimage to Santiago de Compostela”, Body & Society, 9(3), pp.2-18, 2003. | |||
{{پایان چپچین}} | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
