عدالت جنسیتی: تفاوت میان نسخهها
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
علی شاهرودی (بحث | مشارکتها) ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
''' | '''{{درشت|عدالت جنسیتی}}'''؛ برابری زنان و مردان در برخورداری از امکانات اجتماعی. | ||
فرودستی زنان نسبت به مردان و نیز وضعیت بالاتر مردان در بهرهبری از حقوق و موقعیتهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، زمینهساز توجه بیشتر به مفهوم عدالت در جوامع گوناگون شد که با قرارگرفتن در کنار ساختار جسمی و روانی زن و مرد، مفهوم عدالت جنسیتی از آن خلق شد. دو رویکرد مساواتی و استحقاقی به عدالت جنسیتی، ریشه در پذیرش یا عدم پذیرش تفاوت جنسی و جنسیتی بین زنان و مردان دارد. | فرودستی زنان نسبت به مردان و نیز وضعیت بالاتر مردان در بهرهبری از حقوق و موقعیتهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، زمینهساز توجه بیشتر به مفهوم عدالت در جوامع گوناگون شد که با قرارگرفتن در کنار ساختار جسمی و روانی زن و مرد، مفهوم عدالت جنسیتی از آن خلق شد. دو رویکرد مساواتی و استحقاقی به عدالت جنسیتی، ریشه در پذیرش یا عدم پذیرش تفاوت جنسی و جنسیتی بین زنان و مردان دارد. | ||
== مفهومشناسی == | |||
عدالت؛ بهمعنای انصاف، نهادن هر چیزی در جای خود و اعتدال در برابر ظلم است. امام علی در تعریفی، عدل را قرار گرفتن هر چیزی در جای خویش دانسته است. جنسیت نیز مفهومی برساختی است که برای بیان ویژگیهای دو جنس زن و مرد، در نتیجه تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی به کار میرود. جنسیت، موضوعی مرتبط با فرهنگ و جامعه است و طبقهبندی اجتماعی به زنانه و مردانه را توضیح میدهد. به مجموعهای از ویژگیها و رفتارهای مورد انتظار از زنان و مردان در جامعه، جنسیت گویند. در مقابل جنسیت، واژهٔ جنس قرار دارد که بیانگر تفاوتهای زیستشناختی زن و مرد، همچون تفاوت در اندام جنسی و کارکرد تولید مثل است.<ref name=":1"/> عدالت بهمعنای قرار گرفتن هر چیز در جایگاه شایستهٔ خویش بوده<ref>. مکارمشیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج6، ص143.</ref> و در حوزهٔ جنسیت با رویکردهای متفاوتی همراه است؛ در نگرشی که عدالت به مساوات معنا میشود، عدالت جنسیتی عبارت است از حقوق، مسئولیتها و فرصتهای مساوی برای زن و مرد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص37.]</ref> در رویکرد دیگری که عدالت بهمعنای استحقاق تفسیر میشود، مراد از عدالت، رعایت تناسب زنان و مردان در دسترسی به امکانات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است، بهگونهای که در حق هیچکدام ستم نشود.<ref>[https://zan-khanevade.urd.ac.ir/article_119207.html قاسمی و جمالو، «بررسی عدالت جنسیتی و تأثیر آن بر اشتغال»، 1398ش، ص81.]</ref> عدالت جنسیتی بهمعنای رعایت تناسب زنان و مردان در دسترسی به همهٔ امکانات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است؛ به نحوی که هر یک از دو جنس، متناسب با ویژگیهای زنانه یا مردانه، از همهٔ امکانات برخوردار باشد و نسبت به در حق هیچکدام اجحافی صورت نگیرد.<ref name=":1">آذربایجانی، «عدالت جنسیتی و اشتغال زنان»، 1388ش، ص4.</ref> | |||
عامل شکلگیری مفهوم عدالت جنسیتی، ساختارهای اجتماعی دنیای غرب دربارهٔ جنس زن و مرد در سدههای هفده و هجده میلادی است، در این دوران با تسلط بینش مردسالار،<ref>[http://ensani.ir/fa/article/86633/شکل-گیری-فمینیسم افتخاری، «شکلگیری فمینیسم»، 1379ش.]</ref> که عمدتاً ناشی از اندیشههای تحریفی یهودیت و مسیحیت بود، [[زن]] موجودی تبعی نسبت به مرد قلمداد میشد و استقلال او مورد سؤال بود در همین راستا نیچه قائل به آفرینش خدمتکارگونهٔ زنان است و شوپنهاور آنان را حیواناتی با گیسوان بلند و افکار کوتاه معرفی میکند؛<ref>[http://noo.rs/Ov1Ur آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص10.]</ref> لذا عدهای که بعدها فمینیست اثباتگرا نام گرفتند به دنبال اثبات شأنیت برای زنان بودند؛ پس از ایشان دستهٔ دیگری از فمینیستها با رویکرد مساواتطلبی ظهور کرد، ریشهٔ ظهور چنین جنبشهایی این بود که اگرچه زن دارای شأنیت مستقل شده بود؛ اما هنوز در وضعیت فرودست قرار داشت و از موقعیتهای اجتماعی همانند شغل و حقوق اجتماعی همانند حق رأی به دور بود، ازاینرو فمینیستهای مساوات طلب پیگیر وضع حقوق و جایگاه سیاسی برابر با مردان برای زنان بودند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/86633/شکل-گیری-فمینیسم افتخاری، «شکلگیری فمینیسم»، 1379ش.]</ref> | |||
== رویکردها == | |||
دربارهٔ عدالت جنسیتی، دو رویکرد کلی در این زمینه وجود دارد:<ref name=":0"/> | |||
* عدالت جنسیتی مساواتی | * عدالت جنسیتی مساواتی | ||
* عدالت جنسیتی استحقاقی | * عدالت جنسیتی استحقاقی | ||
در رویکرد عدالت جنسیتی مساواتی که رویکردی فمینیستی است، نوعی پیشداوری وجود دارد و عدالت جنسیتی را به برابری کامل زن و مرد تعبیر میکنند؛ اما در رویکرد عدالت جنسیتی استحقاقی، نابرابری را ضروری نمیداند، بلکه هر یک از برابری و نابرابری را محتمل دانسته، و زنان و مردان متناسب با | در رویکرد عدالت جنسیتی مساواتی که رویکردی فمینیستی است، نوعی پیشداوری وجود دارد و عدالت جنسیتی را به برابری کامل زن و مرد تعبیر میکنند؛ اما در رویکرد عدالت جنسیتی استحقاقی، نابرابری را ضروری نمیداند، بلکه هر یک از برابری و نابرابری را محتمل دانسته، و زنان و مردان متناسب با ویژگیهای خاص زنانه و مردانه، استحقاق برخورداری از امکانات را دارند. | ||
=== عدالت جنسیتی مساواتی === | === عدالت جنسیتی مساواتی === | ||
عدالت در این رویکرد علیرغم پذیرش دوگانگی زن و مرد به معنای تساوی و برابری است و تمایزهای طبیعی زنان و مردان، عامل تمایز در حقوق و فرصتهای آنها نمیشود. ذیل همین رویکرد گروهی هستند که قائل به عدم تأثیر تمایز طبیعی در تمایز حقوق هستند؛ اما انحصار جنسی زنانه و مردانه را نمیپذیرند و معتقد به مرزهای جنسی نامتعین هستند؛ درواقع معنای عدالت جنسیتی مساواتی در دسته دوم این است که اجناس مختلف در برابر حقوق یکسان هستند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص36 و 39.]</ref> | عدالت در این رویکرد علیرغم پذیرش دوگانگی زن و مرد به معنای تساوی و برابری است و تمایزهای طبیعی زنان و مردان، عامل تمایز در حقوق و فرصتهای آنها نمیشود. ذیل همین رویکرد گروهی هستند که قائل به عدم تأثیر تمایز طبیعی در تمایز حقوق هستند؛ اما انحصار جنسی زنانه و مردانه را نمیپذیرند و معتقد به مرزهای جنسی نامتعین هستند؛ درواقع معنای عدالت جنسیتی مساواتی در دسته دوم این است که اجناس مختلف در برابر حقوق یکسان هستند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص36 و 39.]</ref> در نگرش اسلامی؛ زنان و مردان بهطور مساوی از حقیقت انسانی برخوردار بوده و به مقتضای عدالت الهی هردو از کرامت تکوینی واحدی بهرهمند هستند و از این جهت انسانیت مردانه تفاوتی با انسانیت زنانه ندارد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20161210151200-10071-6.pdf . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص115.]</ref> زنان و مردان در کسب منزلتهای معنوی نیز از استعدادهای نسبتاً برابر برخوردار هستند.<ref>مکارمشیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص158-157.</ref> در مبانی اخلاق نیز هیچگونه تبعیضی میان زنان و مردان وجود ندارد، همانگونه که مرد دارای اختیار و اراده آزاد است زنان نیز اینگونه هستند و هردو میتوانند با فعل اختیاری خود، فضایل یا رذایل اخلاقی را کسب کنند. برخی تفاوتها که بسترساز تعهدات اخلاقی منحصر در زن یا مرد میشوند؛ از قبیل بارداری و شیردهی زن و تعهد مرد در قبال تأمین معیشت آنها بهخصوص در شرایطی که زن از توان تأمین معیشت خود عاجز است، به اختیاری بودن عمل آنها آسیب نمیرساند و در تمام اجتماعات انسانی، پذیرفته است.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20161210151200-10071-6.pdf . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص119.]</ref> همچنین زنان و مردان بهطور یکسان دارای تکالیف و رسالت انسانی بوده و از پاداشهای مشابه الهی برخوردار هستند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_45210_3c4995cba637f1e13dac7481fde4b897.pdf آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص37-36، .]</ref> اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر نیز با همین رویکرد صادر شده است که طبق آن تمام افراد، فارغ از تمایزهای جنسی، رنگی، مذهبی، نژادی و عقیدهٔ سیاسی باید از تمامی حقوق و آزادیهای ذکرشده در اعلامیه بهرهمند باشند.<ref>[https://zan-khanevade.urd.ac.ir/article_119207.html قاسمی و جمالو، «بررسی عدالت جنسیتی و تأثیر آن بر اشتغال زنان»، 1398ش، ص81.]</ref> | ||
فمینیستها از جمله مدافعان این رویکرد هستند و دستهای از آنها دستیابی به عدالت جنسیتی را در اصلاحات قانونی دنبال میکنند؛ به این معنا که لحاظ نکردن اختلافات جنسی و جنسیتی در امر قانونگذاری، تحققبخش عدالت جنسیتی است. | فمینیستها از جمله مدافعان این رویکرد هستند و دستهای از آنها دستیابی به عدالت جنسیتی را در اصلاحات قانونی دنبال میکنند؛ به این معنا که لحاظ نکردن اختلافات جنسی و جنسیتی در امر قانونگذاری، تحققبخش عدالت جنسیتی است. دستهٔ دیگری از فمینیستها اصلاحات قانونی را لازم، اما ناکافی دانستند چراکه وجود انتظارات جنسیتی جامعه از زنان که محصول تفکر پدرسالارانه است، عملاً زنان را از مشارکت در عرصههای سیاسی و اجتماعی کنار خواهد گذاشت؛ به همین دلیل علاوه بر پیگیری وضع قوانین مساوی، به عرصهٔ برابری در نتایج و راهکارهای وصول به آن نیز اندیشیدند و مشخصاً اصلاح افکار عمومی از طریق بررسی و بازخوانی ساختارهای اساسی ظلم و عوامل بنیادین وجودی آن؛ یعنی پدرسالاری را دنبال کردند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص37 و 38.]</ref> فمینیستها با تأکید بر عدالت مساواتی، دارای رویکردهای متفاوتی هستند؛ برخی از آنها دوگانه زن و مرد را بهرسمیت شناخته ولی این تمایز طبیعی را عامل هیچ تفاوتی در حقوق و فرصتها برای جامعه زنان و مردان نمیدانند، با تمایزات جنسیتی بهشدت مخالف بوده و معتقد به وضع قوانین برابر برای زن و مرد هستند. برخی دیگر برابری در وضع قانون را کافی نداسته، بر برابری زنان و مردان در مناسبات عینی جامعه تأکید میکنند و گروهی دیگر با انکار تفاوتهای جنسیتی خواستار برابری جنس زن و مرد هستند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص40-36.]</ref> | ||
=== عدالت جنسیتی استحقاقی === | === عدالت جنسیتی استحقاقی === | ||
طرفداران رهیافت استحقاقی معتقدند خصوصیات جنسیتی زنان و مردان | طرفداران رهیافت استحقاقی معتقدند خصوصیات جنسیتی زنان و مردان تعیینکنندهٔ شرایط استحقاق حقوق است؛ بههمین دلیل گاهی برابری و گاهی نابرابری حقوق را مطلوب میدانند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص40.]</ref> در رهیافت عدالت استحقاقی که بر تناسب حقوق با جنسیت زنانه و مردانه تأکید میشود، برخی بهجای مفهوم برابری از مفاهیم استحقاق و تناسب استفاده میکنند و برخی بهصورت ترکیبی از دو مفهوم برابری و استحقاقی استفاده میکنند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص40.]</ref> در تقسیم دیگر؛ از رهیافت فمینیستی به تشابه جنسیتی و از رهیافت اسلامی به تساوی جنسیتی تعبیر شده است و با توجه به تفاوتهای طبیعی زن و مرد، تشابه جنسیتی ستم علیه زنان و تساوی جنسیتی منطبق با عدالت جنسیتی دانسته میشود.<ref>مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص139.</ref> | ||
تناسب حقوقی، معنای محوری عدالت جنسیتی بوده و ناظر به این است که هرکدام از زن و مرد باید به وظیفه خود پرداخته و از مزایای وجودی خویش بهرهمند شوند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص165-164.</ref> از لوازم عدالت جنسیتی، عدم تشابه زن و مرد در پارهای از حقوق است.<ref>مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص139.</ref> حق با وظیفه ملازم هم بوده و در هر جا وظیفهای وجود دارد در کنار آن حقی هم ثابت است، تناسب حقوقی یعنی تناسب جنسیت با حقوق و تکالیف.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص160.</ref> در اسلام، زنان و مردان متناسب با تفاوتهای طبیعی که دارند دارای وظایف و حقوق نسبتاً متفاوتی هستند.<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص158-157.</ref> این تفاوتها یا تکوینا حقی برای جنسی ثابت میکند مثل پدیده مادری که حق تکوینی زن است و در مقابل، قوامیت و تأمین معیشت وظیفه مرد است، یا شرایط متفاوت روحی زنان و مردان نظام ارادی آنها را متأثر میسازد که هر کدام با دشواری بیشتری به تکالیف خود عمل کند، عملش دارای ارزش بیشتری است که باز تناسب میان وظایف، حقوق، تعهدات اخلاقی و پاداش آنها وجود دارد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20161210151200-10071-6.pdf . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص119.]</ref> از منظر عقلی نیز حتی اگر درصدی از تکالیف و تعهدات یک جنس بیشتر از جنس مقابل باشد، این امر هیچ منافاتی با عدالت جنسیتی ندارد؛ جنسی که تعهدات بیشتری دارداین تعهدات بر اساس استطاعت او وضع شده است و جنسی که حقوق بیشتری دارد، این حقوق از نوع حق اختیارند و صاحب حق در برابر چگونگی اعمال آنها در برابر دیگران و خداوند مسئولیت دارد.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20161210151200-10071-6.pdf . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص120-119.]</ref> | |||
== عدالت جنسیتی در ادیان == | |||
=== در اسلام === | === در اسلام === | ||
عدالت در نگاه اسلام به معنای تقسیم حقوق با توجه به شایستگیهای موجود در ذات و سرشت یک پدیده است بهعبارتدیگر | عدالت در نگاه اسلام به معنای تقسیم حقوق با توجه به شایستگیهای موجود در ذات و سرشت یک پدیده است بهعبارتدیگر نحوهٔ خلقت موجودات بهرهبرداری آنها از حقوق را مشخص خواهد کرد؛ مثلاً اعضای بدن انسان هریک حقوقی دارند که حق یکی را به دیگری نمیتوان داد؛<ref>. مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج1، بیتا، ص188.</ref> اما مقصود از جنسیت در واژهٔ مرکب عدالت جنسیتی بهدلیل عدم شکست طرح عدالت جنسیتی باید ناظر به جنس زنان و مردان باشد نه جنسیت؛<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص48 و49.]</ref> ازاینرو عدالت جنسیتی در اسلام بهمعنای ملاحظهٔ تفاوتهای طبیعی و سرشتی زنان و مردان در تکالیف، وظایف و مجازات است.<ref>[https://www.jwss.ir/article_45211_4d5ea5f91a174b8e12dffdf0493d6a6c.pdf رودگر، «عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری»، 1388ش، ص67.]</ref> بهطور کلی، در اندیشه اسلامی، سه رویکرد برای عدالت بیان شده است: عدالت به مثابهٔ تناسب؛ عدالت به مثابهٔ تساوی؛ عدالت به مثابه انصاف.<ref>خراسانی و احمدوند، «تأملی نظری در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1397ش، ص2.</ref> عدالت جنسیتی در آموزههای اسلام با دو مفهوم زیر پیوند دارد: | ||
#تساوی زن و مرد در ارزشمندی؛ روح رکن اصلی وجود انسان است و [[بدن]] مادی صرفاً ابزاری در خدمت آن است؛ از طرفی روح انسان جنسیتبردار و قابلتقسیم هم نیست که نیمی زن و نیمی مرد باشد؛ از اینجهت زن و مرد در نگاه اسلام و برخلاف نگاه غربی دارای ارزش یکسانی هستند و هیچیک بر دیگری برتری ندارد؛ در نظریات غربی انسان مذکر و مؤنث متفاوت است و یکی بر دیگری برتری دارد که علت آن را در اصالتانگاری بدن انسان باید یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/68166/ | # تساوی زن و مرد در ارزشمندی؛ روح رکن اصلی وجود انسان است و [[بدن]] مادی صرفاً ابزاری در خدمت آن است؛ از طرفی روح انسان جنسیتبردار و قابلتقسیم هم نیست که نیمی زن و نیمی مرد باشد؛ از اینجهت زن و مرد در نگاه اسلام و برخلاف نگاه غربی دارای ارزش یکسانی هستند و هیچیک بر دیگری برتری ندارد؛ در نظریات غربی انسان مذکر و مؤنث متفاوت است و یکی بر دیگری برتری دارد که علت آن را در اصالتانگاری بدن انسان باید یافت.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/68166/گزاررش-کتاب-زن-در-آئینه-جلال-و-جمال-ـ-حضرت-آیت-جوادلی-آملی- نفیسه مشهدی نژاد، «گزاررش کتاب: زن در آئینه جلال و جمال ـ حضرت آیت جوادلی آملی»، 1379ش.]</ref> اثرات اجتماعی تبعیض بین زنان و مردان در پیروی زنان در ورود به دنیای کار، قدرت، ثروت و رها شدن از محدودیتهای طبیعی همچون تولیدمثل و همسانی با مردان در امور دیگر قابل مشاهده است، این در حالی است که تساوی ارزشمندی زن و مرد در اسلام در کنار توجه به تفاوتهای جنسی آنان موجب مساوی بودن ارزش فعالیتهای زنان و مردان شده است، بهعنوان مثال در احادیث اسلامی شوهرداری زنان، ارزشی برابر با جهاد مردان در میدان نبرد دارد.<ref>[http://noo.rs/NXEn1 محمدیان دارانی، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، بیتا، ص62.]</ref> | ||
#تناسب جنسیت با نقشها؛ اسلام معتقد است نقشهای جنسیتی باید مبتنی بر تفاوتهای جسمی و روانی زنان و مردان باشد<ref>[http://noo.rs/NXEn1 محمدیان دارانی، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با | # تناسب جنسیت با نقشها؛ اسلام معتقد است نقشهای جنسیتی باید مبتنی بر تفاوتهای جسمی و روانی زنان و مردان باشد<ref>[http://noo.rs/NXEn1 محمدیان دارانی، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، بیتا، ص62.]</ref> درهمین راستا امام علی توصیهٔ به عدم واگذاری مسئولیتهای سنگین به زنان دارند چراکه موجب اخلال در راحتی، آرامش خاطر و ماندگاری زیبایی آنان است.<ref>[http://noo.rs/Y5MgA کلینی، الکافی، 1363ش، ج5، ص510.]</ref> از سوی دیگر توجه به اشتغال مردان در امر سیاستگذاری در کنار توجه به استثنائات آن همانند [[اشتغال زنان]] بهدلیل نبود سرپرست در اولویت است.<ref>[http://noo.rs/NXEn1 محمدیان دارانی، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، بیتا، ص62.]</ref> | ||
در بیان جایگاه عدالت جنسیتی، دو گفتمان اسلام و مدرن مطرح است. گفتمان اسلام قائل به عدالت | در بیان جایگاه عدالت جنسیتی، دو گفتمان اسلام و مدرن مطرح است. گفتمان اسلام قائل به عدالت بهمثابهٔ تناسب است، و گفتمان مدرن، قائل به عدالت بهمثابهٔ تساوی و همچنین عدالت بهمثابه انصاف است. عدالت جنسیتی در هر یک از این گفتمانها تعریف متفاوتی مییابد. در گفتمان مدرن، عدالت جنسیتی بهمعنای تساوی و برابری کامل میان زن و مرد در تمام حقوق و جایگاههای اجتماعی است. در گفتمان اسلام، عدالت جنسیتی در چارچوب طبیعت و شرع معنا مییابد. اسلام، تشابه، بهمعنای داشتن حقوق کاملاً یکسان میان زن و مرد را مردود میداند. این دیدگاه بر این باور است که چون استعدادهای طبیعی در آفرینش، میان زن و مرد متفاوت است؛ لذا حقوق طبیعی آن دو نمیتواند کاملاً مثل هم باشد. اندیشمندان اسلامپژوه بر این باورند که گفتمان مدرن با بیان ادعای برابری کامل میان زن و مرد، بدون در نظر گرفتن تفاوتهای طبیعی و زیستی آنها، نه تنها به نفع زنان نبوده، بلکه حق زن نیز تباه میشود. | ||
==دیدگاهها== | == دیدگاهها == | ||
=== در دیدگاه فمینیسم === | |||
کارشناسان بر این باورند که مبنای اندیشه فمینیسم، برابری جنسیتی است. بر همین اساس، در اسناد متعدد بینالملل بارها به این آموزه اشاره و تصریح شده است که «برابری جنسیتی هدف اصلی و نیازمند برنامه و ایجاد مهارت، تغییر، ابزار و تمرین است». عدالت جنسیتی، در تفکرات فمینیستی یا بهمعنای برابری زنان و مردان و فاصله گرفتن زنان از نقشهای زنانگی خود بوده و آنها را به از خود بیگانگی هویتی و آسیبهای روانی، خانوادگی و اخلاقی دچار میکند، یا در ستیز علیه جنس مردانه، بخشی از وجود خود را نفی کرده و موجب تزلزل خانواده و شکلگیری انحرافاتی همچون همجنسگرایی است. | |||
== | == تحقق عدالت جنسیتی == | ||
نگرش مردسالارنه، عنصر بنیادین تبعیض علیه زنان است. تا زمانی که زنان و مردان در چهره یکسان انسانیت نگریسته نشوند، عدالت جنسیتی نیز قابل تحقق نیست. برای ایجاد چنین تغییری، برخی تأکید بر تغییرات جدی در وضع قوانین مناسب و نظارت بر تفسیر و اجرای عادلانه قوانین دارند.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکرهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص39.]</ref> برخی بر لزوم اصلاح ساختارهای اجتماعی نیز تأکید کرده و معتقدند روابط پیچیدة اجتماعی میان افراد جامعه و نهادهای خرد و کلانی که در آن وجود دارند و شبکه ارتباطی درهم تنیدهای که این اجزاء در جامعه ایجاد میکنند، لزوم توجه به اصلاحات ساختاری را نمایان میکند و تحقق عدالت جنسیتی مبتنی بر بسترسازی مناسب است که باید محقق شود.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_118495.html شجریان، «بررسی رویکرهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص44.]</ref> | |||
=== در ایران === | === در ایران === | ||
در | در برنامهٔ ششم توسعه، عدالت جنسیتی مورد بحث قرار گرفته است. مدلولهای «فرصتهای شغلی»، «سلامت و بهداشت»، «باسوادی زنان»، «اصلاح نظام حقوقی» و «مشارکت در تصمیمسازی و تصمیمگیری»، در عدالت جنسیتی مورد بررسی قرار گرفته است. این مفاهیم، به ترتیب دربرگیرندهٔ عدالت اقتصادی، عدالت بهداشتی، عدالت آموزشی، عدالت حقوقی و عدالت سیاسی است. شناسایی جایگاه زنان در برنامههای توسعهٔ پس از انقلاب، با تأکید بر عدالت جنسیتی و مقایسهٔ آن با شاخصهای جهانی، جایگاه ایران را در تحقق عدالت جنسیتی نشان میدهد. اجرای برنامهٔ ششم توسعه، سبب تحقق عدالت جنسیتی و حضور فعال زنان در جهت توسعه کشور میشود. | ||
== شاخصها و آمار == | |||
شاخصهای عدالت جنسیتی از اشتراک زن و مرد در هویت انسانی و تفاوتشان در جنسیت طبیعی برمیخیزد. برخی شاخصهای عدالت جنسیتی عبارتند از: تساوی در ارزشها، تناسب جنسیت با نقشهای اجتماعی، تقارن اخلاق و حقوق، عدم تبعیض در مزایا. بر مبنای این شاخصها، زن و مرد نهتنها به دو جنس فرادست و فرودست تقسیم نمیشوند بلکه هر دو از شانیت انسانی، اهلیت حقوقی و منزلت اجتماعی یکسان برخوردار بوده و تفاوتهای نسبی در نظام حقوقی و ارزشی، متناسب با تفاوتهای جسمی و روانی انکارناپذیر میان زن و مرد بوده و مقتضای عدالت جنسیتی است.<ref>[https://www.jwss.ir/article_45210_3c4995cba637f1e13dac7481fde4b897.pdf آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص44-42.]</ref> هویت جنسیتی زن و مرد و نقشهای جنسیتی آنها در اسلام، شاخصها و ویژگیهایی دارد که نشاندهندهٔ عدالت جنسیتی است. این شاخصها وجود ارتباطی عمیق میان هویت انسانی زن و مرد و جنسیت طبیعی آنها با جنسیت اجتماعی ایشان را نشان میدهد. برخی از این شاخصهای عدالت جنسیتی عبارتاند از:<ref>آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص28-25.</ref> | |||
# تساوی در ارزشها؛ از دیدگاه اسلام، زن و مرد دارای هویت انسانی مشترک بوده و تنها ملاک برتری افراد، تقوا است. مردان بر زنان یا زنان بر مردان برتری ارزشی ندارند. برتری هر یک بر دیگری در انجام کاری، بیانگر توانمندی فرد در انجام آن کار است. | |||
# تناسب جنسیتها با نقشها؛ یکی از شاخصهای عدالت جنسیتی، تناسب نقشها با جنسیت است. جنسیت مانند بلوغ، عقل و قدرت، از جانب طبیعت در وجود فرد قرار میگیرد. از دیدگاه اسلام باورها و هنجارهایی که سازندهٔ نقشهای جنسیتی است، با جنسیت متفاوت زن و مرد تناسب دارد. | |||
# تقارن اخلاق و حقوق؛ از منظر اسلام، احکام حقوقی و نقشهای زن و مرد باید با اخلاق تقارن داشته باشد. حقوق و تکالیف نباید زمینهٔ ظلم اخلاقی در خانواده و جامعه را ایجاد کند. | |||
# عدم تبعیض در مزایا؛ در مواردی که زنان، نقشهای اجتماعی را در جامعه میپذیرند، در شرایط همسان با مردان، باید دستمزد و مزایای برابری نیز دریافت کنند. | |||
نهادهای مختلف اجتماعی از قبیل خانواده، اقتصاد، حکومت، تعلیم و تربیت و فعالیتهای تفریحی و هنری از مهمترین عرصههای حضور فرد با هویت جنسی است و عدالت جنسیتی در تمامی این عرصهها اجتنابناپذیر خواهد بود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_45210_3c4995cba637f1e13dac7481fde4b897.pdf آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص45.]</ref> | |||
== پیامدها و آثار == | |||
حقوق انسانها دارای سه حوزهٔ مدنی، سیاسی و اجتماعی با مصادیق فراوان است، داشتن آزادی در همهٔ زمینهها، برخورداری از حق مشارکت در امر سیاسی و رفاه و امنیت داشتن از جمله این مصادیق است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20100602151141-48713884605.pdf عطار زاده، «عدالت جنسیتی، مرز تعامل جنسیت و سیاست»، 1388ش، ص229]</ref> | |||
==پیامدها و آثار== | |||
حقوق انسانها دارای سه | |||
به | به گفتهٔ پژوهشگران، در هر حوزهای که هویت جنسی مطرح شود، وجود عدالت جنسیتی ضرورت مییابد. نهادهای مختلف اجتماعی از قبیل مناسبات عاطفی، اخلاقی و اقتصادی خانواده، اشتغال، حکومت، تعلیم و تربیت، حقوق شهروندی، سیاست، توازن زندگی و کار، فعالیتهای تفریحی و هنری از مهمترین عرصههای حضور فرد با هویت جنسی است؛ لذا ظهور عدالت جنسیتی در همهٔ این عرصهها اجتنابناپذیر خواهد بود.<ref>آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص29.</ref> | ||
==پانویس== | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* آذربایجانی، مسعود، «عدالت جنسیتی و اشتغال زنان»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شماره ۴۶، ۱۳۸۸ش. | * آذربایجانی، مسعود، «عدالت جنسیتی و اشتغال زنان»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شماره ۴۶، ۱۳۸۸ش. | ||
* آقاجانی، نصرالله، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شماره ۴۶، ۱۳۸۸ش. | * آقاجانی، نصرالله، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شماره ۴۶، ۱۳۸۸ش. | ||
* افتخاری، اصغر، «شکلگیری فمینیسم»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ نهم، ۱۳۷۹ش. | * افتخاری، اصغر، «شکلگیری فمینیسم»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ نهم، ۱۳۷۹ش. | ||
* خراسانی، رضا و احمدوند، ولی محمد، «تأملی نظری در مفهوم عدالت جنسیتی»، فصلنامه قبسات، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، شماره ۹۰، ۱۳۹۷ش. | * خراسانی، رضا و احمدوند، ولی محمد، «تأملی نظری در مفهوم عدالت جنسیتی»، فصلنامه قبسات، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، شماره ۹۰، ۱۳۹۷ش. | ||
* | * دیلمی، احمد، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، در فصلنامه تخصصی اخلاق وحیانی، سال اول، شماره اول، پاییز ۱۳۹۱ش. | ||
* رودگر، محمدجواد، «عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ چهل وششم، ۱۳۸۸ش. | * رودگر، محمدجواد، «عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ چهل وششم، ۱۳۸۸ش. | ||
* سلیمی، ناهید و همکاران، «تحلیل گفتمان، چارچوبی برای شناسایی ویژگیهای خط مشی گذاری عدالت جنسیتی در ایران»، دوفصلنامه مطالعات جنسیت و خانواده، پژوهشکده زن و خانواده، شماره ۲، ۱۳۹۸ش. | * سلیمی، ناهید و همکاران، «تحلیل گفتمان، چارچوبی برای شناسایی ویژگیهای خط مشی گذاری عدالت جنسیتی در ایران»، دوفصلنامه مطالعات جنسیت و خانواده، پژوهشکده زن و خانواده، شماره ۲، ۱۳۹۸ش. | ||
* شجریان، مهدی، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، در دو فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال هفتم، شماره دوازدهم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش. | |||
* شجریان، مهدی، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، جامعه الزهرا (س)، شماره ۱۲، ۱۳۹۹ش. | * شجریان، مهدی، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، جامعه الزهرا (س)، شماره ۱۲، ۱۳۹۹ش. | ||
* عباسزاده، سعیده، «بررسی تطبیقی پنج برنامه توسعه کشور، پیرامون دستیابی به عدالت جنسیتی با تأکید بر وضعیت آموزش عالی زنان در ایران و مقایسه آن با وضعیت جهانی»، شماره ۱، ۱۳۹۴ش. | * عباسزاده، سعیده، «بررسی تطبیقی پنج برنامه توسعه کشور، پیرامون دستیابی به عدالت جنسیتی با تأکید بر وضعیت آموزش عالی زنان در ایران و مقایسه آن با وضعیت جهانی»، شماره ۱، ۱۳۹۴ش. | ||
* عطار زاده، مجتبی، «عدالت جنسیتی، مرز تعامل جنسیت و سیاست»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ چهل وششم، ۱۳۸۸ش. | * عطار زاده، مجتبی، «عدالت جنسیتی، مرز تعامل جنسیت و سیاست»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ چهل وششم، ۱۳۸۸ش. | ||
* علاسوند لهبری، فریبا، «عدالت جنسیتی به مثابه یک مفهوم تفسیرپذیر و نامتعین»، دوفصلنامه مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، شماره۱، ۱۳۹۷ش. | * علاسوند لهبری، فریبا، «عدالت جنسیتی به مثابه یک مفهوم تفسیرپذیر و نامتعین»، دوفصلنامه مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، شماره۱، ۱۳۹۷ش. | ||
* علیپور، پروین و همکاران، «تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی»، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. | * علیپور، پروین و همکاران، «تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی»، شماره ۲، ۱۳۹۶ش. | ||
* قاسمی، ابراهیم و رقیه، | * قاسمی، ابراهیم و جمالو، رقیه، «بررسی عدالت جنسیتی و تأثیر آن بر اشتغال»، در مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال دوم، شماره سوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش. | ||
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش. | * کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش. | ||
* محمدیان دارانی، مرضیه، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، مجموعه مقالات همایش ملی نقش حکمت اسلامی در انقلاب اسلامی، بیتا. | * محمدیان دارانی، مرضیه، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، مجموعه مقالات همایش ملی نقش حکمت اسلامی در انقلاب اسلامی، بیتا. | ||
* مشهدی نژاد، نفیسه، «گزارش کتاب: زن در آیینه جلال و جمال ـ حضرت آیت جوادی آملی»، کتاب نقد، شمارهٔ هفدهم، ۱۳۷۹ش. | * مشهدی نژاد، نفیسه، «گزارش کتاب: زن در آیینه جلال و جمال ـ حضرت آیت جوادی آملی»، کتاب نقد، شمارهٔ هفدهم، ۱۳۷۹ش. | ||
* مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، قم، صدرا، بیتا. | * مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، قم، صدرا، بیتا. | ||
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۷ش. | |||
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش. | |||
* میرخانی، عزتالسادات، «تحلیل عدالت جنسیتی در مناسبات عاطفی، اخلاقی و اقتصادی خانواده»، فصلنامه زن در فرهنگ و هنر، مرکز مطالعات و تحقیقات زنان، شماره ۱، ۱۳۹۲ش. | * میرخانی، عزتالسادات، «تحلیل عدالت جنسیتی در مناسبات عاطفی، اخلاقی و اقتصادی خانواده»، فصلنامه زن در فرهنگ و هنر، مرکز مطالعات و تحقیقات زنان، شماره ۱، ۱۳۹۲ش. | ||
* نهجالبلاغة، ترجمهٔ حسین انصاریان. | * نهجالبلاغة، ترجمهٔ حسین انصاریان. | ||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۴۷
عدالت جنسیتی؛ برابری زنان و مردان در برخورداری از امکانات اجتماعی.
فرودستی زنان نسبت به مردان و نیز وضعیت بالاتر مردان در بهرهبری از حقوق و موقعیتهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، زمینهساز توجه بیشتر به مفهوم عدالت در جوامع گوناگون شد که با قرارگرفتن در کنار ساختار جسمی و روانی زن و مرد، مفهوم عدالت جنسیتی از آن خلق شد. دو رویکرد مساواتی و استحقاقی به عدالت جنسیتی، ریشه در پذیرش یا عدم پذیرش تفاوت جنسی و جنسیتی بین زنان و مردان دارد.
مفهومشناسی
عدالت؛ بهمعنای انصاف، نهادن هر چیزی در جای خود و اعتدال در برابر ظلم است. امام علی در تعریفی، عدل را قرار گرفتن هر چیزی در جای خویش دانسته است. جنسیت نیز مفهومی برساختی است که برای بیان ویژگیهای دو جنس زن و مرد، در نتیجه تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی به کار میرود. جنسیت، موضوعی مرتبط با فرهنگ و جامعه است و طبقهبندی اجتماعی به زنانه و مردانه را توضیح میدهد. به مجموعهای از ویژگیها و رفتارهای مورد انتظار از زنان و مردان در جامعه، جنسیت گویند. در مقابل جنسیت، واژهٔ جنس قرار دارد که بیانگر تفاوتهای زیستشناختی زن و مرد، همچون تفاوت در اندام جنسی و کارکرد تولید مثل است.[۱] عدالت بهمعنای قرار گرفتن هر چیز در جایگاه شایستهٔ خویش بوده[۲] و در حوزهٔ جنسیت با رویکردهای متفاوتی همراه است؛ در نگرشی که عدالت به مساوات معنا میشود، عدالت جنسیتی عبارت است از حقوق، مسئولیتها و فرصتهای مساوی برای زن و مرد.[۳] در رویکرد دیگری که عدالت بهمعنای استحقاق تفسیر میشود، مراد از عدالت، رعایت تناسب زنان و مردان در دسترسی به امکانات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است، بهگونهای که در حق هیچکدام ستم نشود.[۴] عدالت جنسیتی بهمعنای رعایت تناسب زنان و مردان در دسترسی به همهٔ امکانات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است؛ به نحوی که هر یک از دو جنس، متناسب با ویژگیهای زنانه یا مردانه، از همهٔ امکانات برخوردار باشد و نسبت به در حق هیچکدام اجحافی صورت نگیرد.[۱]
عامل شکلگیری مفهوم عدالت جنسیتی، ساختارهای اجتماعی دنیای غرب دربارهٔ جنس زن و مرد در سدههای هفده و هجده میلادی است، در این دوران با تسلط بینش مردسالار،[۵] که عمدتاً ناشی از اندیشههای تحریفی یهودیت و مسیحیت بود، زن موجودی تبعی نسبت به مرد قلمداد میشد و استقلال او مورد سؤال بود در همین راستا نیچه قائل به آفرینش خدمتکارگونهٔ زنان است و شوپنهاور آنان را حیواناتی با گیسوان بلند و افکار کوتاه معرفی میکند؛[۶] لذا عدهای که بعدها فمینیست اثباتگرا نام گرفتند به دنبال اثبات شأنیت برای زنان بودند؛ پس از ایشان دستهٔ دیگری از فمینیستها با رویکرد مساواتطلبی ظهور کرد، ریشهٔ ظهور چنین جنبشهایی این بود که اگرچه زن دارای شأنیت مستقل شده بود؛ اما هنوز در وضعیت فرودست قرار داشت و از موقعیتهای اجتماعی همانند شغل و حقوق اجتماعی همانند حق رأی به دور بود، ازاینرو فمینیستهای مساوات طلب پیگیر وضع حقوق و جایگاه سیاسی برابر با مردان برای زنان بودند.[۷]
رویکردها
دربارهٔ عدالت جنسیتی، دو رویکرد کلی در این زمینه وجود دارد:[۸]
- عدالت جنسیتی مساواتی
- عدالت جنسیتی استحقاقی
در رویکرد عدالت جنسیتی مساواتی که رویکردی فمینیستی است، نوعی پیشداوری وجود دارد و عدالت جنسیتی را به برابری کامل زن و مرد تعبیر میکنند؛ اما در رویکرد عدالت جنسیتی استحقاقی، نابرابری را ضروری نمیداند، بلکه هر یک از برابری و نابرابری را محتمل دانسته، و زنان و مردان متناسب با ویژگیهای خاص زنانه و مردانه، استحقاق برخورداری از امکانات را دارند.
عدالت جنسیتی مساواتی
عدالت در این رویکرد علیرغم پذیرش دوگانگی زن و مرد به معنای تساوی و برابری است و تمایزهای طبیعی زنان و مردان، عامل تمایز در حقوق و فرصتهای آنها نمیشود. ذیل همین رویکرد گروهی هستند که قائل به عدم تأثیر تمایز طبیعی در تمایز حقوق هستند؛ اما انحصار جنسی زنانه و مردانه را نمیپذیرند و معتقد به مرزهای جنسی نامتعین هستند؛ درواقع معنای عدالت جنسیتی مساواتی در دسته دوم این است که اجناس مختلف در برابر حقوق یکسان هستند.[۹] در نگرش اسلامی؛ زنان و مردان بهطور مساوی از حقیقت انسانی برخوردار بوده و به مقتضای عدالت الهی هردو از کرامت تکوینی واحدی بهرهمند هستند و از این جهت انسانیت مردانه تفاوتی با انسانیت زنانه ندارد.[۱۰] زنان و مردان در کسب منزلتهای معنوی نیز از استعدادهای نسبتاً برابر برخوردار هستند.[۱۱] در مبانی اخلاق نیز هیچگونه تبعیضی میان زنان و مردان وجود ندارد، همانگونه که مرد دارای اختیار و اراده آزاد است زنان نیز اینگونه هستند و هردو میتوانند با فعل اختیاری خود، فضایل یا رذایل اخلاقی را کسب کنند. برخی تفاوتها که بسترساز تعهدات اخلاقی منحصر در زن یا مرد میشوند؛ از قبیل بارداری و شیردهی زن و تعهد مرد در قبال تأمین معیشت آنها بهخصوص در شرایطی که زن از توان تأمین معیشت خود عاجز است، به اختیاری بودن عمل آنها آسیب نمیرساند و در تمام اجتماعات انسانی، پذیرفته است.[۱۲] همچنین زنان و مردان بهطور یکسان دارای تکالیف و رسالت انسانی بوده و از پاداشهای مشابه الهی برخوردار هستند.[۱۳] اعلامیهٔ جهانی حقوق بشر نیز با همین رویکرد صادر شده است که طبق آن تمام افراد، فارغ از تمایزهای جنسی، رنگی، مذهبی، نژادی و عقیدهٔ سیاسی باید از تمامی حقوق و آزادیهای ذکرشده در اعلامیه بهرهمند باشند.[۱۴]
فمینیستها از جمله مدافعان این رویکرد هستند و دستهای از آنها دستیابی به عدالت جنسیتی را در اصلاحات قانونی دنبال میکنند؛ به این معنا که لحاظ نکردن اختلافات جنسی و جنسیتی در امر قانونگذاری، تحققبخش عدالت جنسیتی است. دستهٔ دیگری از فمینیستها اصلاحات قانونی را لازم، اما ناکافی دانستند چراکه وجود انتظارات جنسیتی جامعه از زنان که محصول تفکر پدرسالارانه است، عملاً زنان را از مشارکت در عرصههای سیاسی و اجتماعی کنار خواهد گذاشت؛ به همین دلیل علاوه بر پیگیری وضع قوانین مساوی، به عرصهٔ برابری در نتایج و راهکارهای وصول به آن نیز اندیشیدند و مشخصاً اصلاح افکار عمومی از طریق بررسی و بازخوانی ساختارهای اساسی ظلم و عوامل بنیادین وجودی آن؛ یعنی پدرسالاری را دنبال کردند.[۱۵] فمینیستها با تأکید بر عدالت مساواتی، دارای رویکردهای متفاوتی هستند؛ برخی از آنها دوگانه زن و مرد را بهرسمیت شناخته ولی این تمایز طبیعی را عامل هیچ تفاوتی در حقوق و فرصتها برای جامعه زنان و مردان نمیدانند، با تمایزات جنسیتی بهشدت مخالف بوده و معتقد به وضع قوانین برابر برای زن و مرد هستند. برخی دیگر برابری در وضع قانون را کافی نداسته، بر برابری زنان و مردان در مناسبات عینی جامعه تأکید میکنند و گروهی دیگر با انکار تفاوتهای جنسیتی خواستار برابری جنس زن و مرد هستند.[۱۶]
عدالت جنسیتی استحقاقی
طرفداران رهیافت استحقاقی معتقدند خصوصیات جنسیتی زنان و مردان تعیینکنندهٔ شرایط استحقاق حقوق است؛ بههمین دلیل گاهی برابری و گاهی نابرابری حقوق را مطلوب میدانند.[۱۷] در رهیافت عدالت استحقاقی که بر تناسب حقوق با جنسیت زنانه و مردانه تأکید میشود، برخی بهجای مفهوم برابری از مفاهیم استحقاق و تناسب استفاده میکنند و برخی بهصورت ترکیبی از دو مفهوم برابری و استحقاقی استفاده میکنند.[۱۸] در تقسیم دیگر؛ از رهیافت فمینیستی به تشابه جنسیتی و از رهیافت اسلامی به تساوی جنسیتی تعبیر شده است و با توجه به تفاوتهای طبیعی زن و مرد، تشابه جنسیتی ستم علیه زنان و تساوی جنسیتی منطبق با عدالت جنسیتی دانسته میشود.[۱۹]
تناسب حقوقی، معنای محوری عدالت جنسیتی بوده و ناظر به این است که هرکدام از زن و مرد باید به وظیفه خود پرداخته و از مزایای وجودی خویش بهرهمند شوند.[۲۰] از لوازم عدالت جنسیتی، عدم تشابه زن و مرد در پارهای از حقوق است.[۲۱] حق با وظیفه ملازم هم بوده و در هر جا وظیفهای وجود دارد در کنار آن حقی هم ثابت است، تناسب حقوقی یعنی تناسب جنسیت با حقوق و تکالیف.[۲۲] در اسلام، زنان و مردان متناسب با تفاوتهای طبیعی که دارند دارای وظایف و حقوق نسبتاً متفاوتی هستند.[۲۳] این تفاوتها یا تکوینا حقی برای جنسی ثابت میکند مثل پدیده مادری که حق تکوینی زن است و در مقابل، قوامیت و تأمین معیشت وظیفه مرد است، یا شرایط متفاوت روحی زنان و مردان نظام ارادی آنها را متأثر میسازد که هر کدام با دشواری بیشتری به تکالیف خود عمل کند، عملش دارای ارزش بیشتری است که باز تناسب میان وظایف، حقوق، تعهدات اخلاقی و پاداش آنها وجود دارد.[۲۴] از منظر عقلی نیز حتی اگر درصدی از تکالیف و تعهدات یک جنس بیشتر از جنس مقابل باشد، این امر هیچ منافاتی با عدالت جنسیتی ندارد؛ جنسی که تعهدات بیشتری دارداین تعهدات بر اساس استطاعت او وضع شده است و جنسی که حقوق بیشتری دارد، این حقوق از نوع حق اختیارند و صاحب حق در برابر چگونگی اعمال آنها در برابر دیگران و خداوند مسئولیت دارد.[۲۵]
عدالت جنسیتی در ادیان
در اسلام
عدالت در نگاه اسلام به معنای تقسیم حقوق با توجه به شایستگیهای موجود در ذات و سرشت یک پدیده است بهعبارتدیگر نحوهٔ خلقت موجودات بهرهبرداری آنها از حقوق را مشخص خواهد کرد؛ مثلاً اعضای بدن انسان هریک حقوقی دارند که حق یکی را به دیگری نمیتوان داد؛[۲۶] اما مقصود از جنسیت در واژهٔ مرکب عدالت جنسیتی بهدلیل عدم شکست طرح عدالت جنسیتی باید ناظر به جنس زنان و مردان باشد نه جنسیت؛[۲۷] ازاینرو عدالت جنسیتی در اسلام بهمعنای ملاحظهٔ تفاوتهای طبیعی و سرشتی زنان و مردان در تکالیف، وظایف و مجازات است.[۲۸] بهطور کلی، در اندیشه اسلامی، سه رویکرد برای عدالت بیان شده است: عدالت به مثابهٔ تناسب؛ عدالت به مثابهٔ تساوی؛ عدالت به مثابه انصاف.[۲۹] عدالت جنسیتی در آموزههای اسلام با دو مفهوم زیر پیوند دارد:
- تساوی زن و مرد در ارزشمندی؛ روح رکن اصلی وجود انسان است و بدن مادی صرفاً ابزاری در خدمت آن است؛ از طرفی روح انسان جنسیتبردار و قابلتقسیم هم نیست که نیمی زن و نیمی مرد باشد؛ از اینجهت زن و مرد در نگاه اسلام و برخلاف نگاه غربی دارای ارزش یکسانی هستند و هیچیک بر دیگری برتری ندارد؛ در نظریات غربی انسان مذکر و مؤنث متفاوت است و یکی بر دیگری برتری دارد که علت آن را در اصالتانگاری بدن انسان باید یافت.[۳۰] اثرات اجتماعی تبعیض بین زنان و مردان در پیروی زنان در ورود به دنیای کار، قدرت، ثروت و رها شدن از محدودیتهای طبیعی همچون تولیدمثل و همسانی با مردان در امور دیگر قابل مشاهده است، این در حالی است که تساوی ارزشمندی زن و مرد در اسلام در کنار توجه به تفاوتهای جنسی آنان موجب مساوی بودن ارزش فعالیتهای زنان و مردان شده است، بهعنوان مثال در احادیث اسلامی شوهرداری زنان، ارزشی برابر با جهاد مردان در میدان نبرد دارد.[۳۱]
- تناسب جنسیت با نقشها؛ اسلام معتقد است نقشهای جنسیتی باید مبتنی بر تفاوتهای جسمی و روانی زنان و مردان باشد[۳۲] درهمین راستا امام علی توصیهٔ به عدم واگذاری مسئولیتهای سنگین به زنان دارند چراکه موجب اخلال در راحتی، آرامش خاطر و ماندگاری زیبایی آنان است.[۳۳] از سوی دیگر توجه به اشتغال مردان در امر سیاستگذاری در کنار توجه به استثنائات آن همانند اشتغال زنان بهدلیل نبود سرپرست در اولویت است.[۳۴]
در بیان جایگاه عدالت جنسیتی، دو گفتمان اسلام و مدرن مطرح است. گفتمان اسلام قائل به عدالت بهمثابهٔ تناسب است، و گفتمان مدرن، قائل به عدالت بهمثابهٔ تساوی و همچنین عدالت بهمثابه انصاف است. عدالت جنسیتی در هر یک از این گفتمانها تعریف متفاوتی مییابد. در گفتمان مدرن، عدالت جنسیتی بهمعنای تساوی و برابری کامل میان زن و مرد در تمام حقوق و جایگاههای اجتماعی است. در گفتمان اسلام، عدالت جنسیتی در چارچوب طبیعت و شرع معنا مییابد. اسلام، تشابه، بهمعنای داشتن حقوق کاملاً یکسان میان زن و مرد را مردود میداند. این دیدگاه بر این باور است که چون استعدادهای طبیعی در آفرینش، میان زن و مرد متفاوت است؛ لذا حقوق طبیعی آن دو نمیتواند کاملاً مثل هم باشد. اندیشمندان اسلامپژوه بر این باورند که گفتمان مدرن با بیان ادعای برابری کامل میان زن و مرد، بدون در نظر گرفتن تفاوتهای طبیعی و زیستی آنها، نه تنها به نفع زنان نبوده، بلکه حق زن نیز تباه میشود.
دیدگاهها
در دیدگاه فمینیسم
کارشناسان بر این باورند که مبنای اندیشه فمینیسم، برابری جنسیتی است. بر همین اساس، در اسناد متعدد بینالملل بارها به این آموزه اشاره و تصریح شده است که «برابری جنسیتی هدف اصلی و نیازمند برنامه و ایجاد مهارت، تغییر، ابزار و تمرین است». عدالت جنسیتی، در تفکرات فمینیستی یا بهمعنای برابری زنان و مردان و فاصله گرفتن زنان از نقشهای زنانگی خود بوده و آنها را به از خود بیگانگی هویتی و آسیبهای روانی، خانوادگی و اخلاقی دچار میکند، یا در ستیز علیه جنس مردانه، بخشی از وجود خود را نفی کرده و موجب تزلزل خانواده و شکلگیری انحرافاتی همچون همجنسگرایی است.
تحقق عدالت جنسیتی
نگرش مردسالارنه، عنصر بنیادین تبعیض علیه زنان است. تا زمانی که زنان و مردان در چهره یکسان انسانیت نگریسته نشوند، عدالت جنسیتی نیز قابل تحقق نیست. برای ایجاد چنین تغییری، برخی تأکید بر تغییرات جدی در وضع قوانین مناسب و نظارت بر تفسیر و اجرای عادلانه قوانین دارند.[۳۵] برخی بر لزوم اصلاح ساختارهای اجتماعی نیز تأکید کرده و معتقدند روابط پیچیدة اجتماعی میان افراد جامعه و نهادهای خرد و کلانی که در آن وجود دارند و شبکه ارتباطی درهم تنیدهای که این اجزاء در جامعه ایجاد میکنند، لزوم توجه به اصلاحات ساختاری را نمایان میکند و تحقق عدالت جنسیتی مبتنی بر بسترسازی مناسب است که باید محقق شود.[۳۶]
در ایران
در برنامهٔ ششم توسعه، عدالت جنسیتی مورد بحث قرار گرفته است. مدلولهای «فرصتهای شغلی»، «سلامت و بهداشت»، «باسوادی زنان»، «اصلاح نظام حقوقی» و «مشارکت در تصمیمسازی و تصمیمگیری»، در عدالت جنسیتی مورد بررسی قرار گرفته است. این مفاهیم، به ترتیب دربرگیرندهٔ عدالت اقتصادی، عدالت بهداشتی، عدالت آموزشی، عدالت حقوقی و عدالت سیاسی است. شناسایی جایگاه زنان در برنامههای توسعهٔ پس از انقلاب، با تأکید بر عدالت جنسیتی و مقایسهٔ آن با شاخصهای جهانی، جایگاه ایران را در تحقق عدالت جنسیتی نشان میدهد. اجرای برنامهٔ ششم توسعه، سبب تحقق عدالت جنسیتی و حضور فعال زنان در جهت توسعه کشور میشود.
شاخصها و آمار
شاخصهای عدالت جنسیتی از اشتراک زن و مرد در هویت انسانی و تفاوتشان در جنسیت طبیعی برمیخیزد. برخی شاخصهای عدالت جنسیتی عبارتند از: تساوی در ارزشها، تناسب جنسیت با نقشهای اجتماعی، تقارن اخلاق و حقوق، عدم تبعیض در مزایا. بر مبنای این شاخصها، زن و مرد نهتنها به دو جنس فرادست و فرودست تقسیم نمیشوند بلکه هر دو از شانیت انسانی، اهلیت حقوقی و منزلت اجتماعی یکسان برخوردار بوده و تفاوتهای نسبی در نظام حقوقی و ارزشی، متناسب با تفاوتهای جسمی و روانی انکارناپذیر میان زن و مرد بوده و مقتضای عدالت جنسیتی است.[۳۷] هویت جنسیتی زن و مرد و نقشهای جنسیتی آنها در اسلام، شاخصها و ویژگیهایی دارد که نشاندهندهٔ عدالت جنسیتی است. این شاخصها وجود ارتباطی عمیق میان هویت انسانی زن و مرد و جنسیت طبیعی آنها با جنسیت اجتماعی ایشان را نشان میدهد. برخی از این شاخصهای عدالت جنسیتی عبارتاند از:[۳۸]
- تساوی در ارزشها؛ از دیدگاه اسلام، زن و مرد دارای هویت انسانی مشترک بوده و تنها ملاک برتری افراد، تقوا است. مردان بر زنان یا زنان بر مردان برتری ارزشی ندارند. برتری هر یک بر دیگری در انجام کاری، بیانگر توانمندی فرد در انجام آن کار است.
- تناسب جنسیتها با نقشها؛ یکی از شاخصهای عدالت جنسیتی، تناسب نقشها با جنسیت است. جنسیت مانند بلوغ، عقل و قدرت، از جانب طبیعت در وجود فرد قرار میگیرد. از دیدگاه اسلام باورها و هنجارهایی که سازندهٔ نقشهای جنسیتی است، با جنسیت متفاوت زن و مرد تناسب دارد.
- تقارن اخلاق و حقوق؛ از منظر اسلام، احکام حقوقی و نقشهای زن و مرد باید با اخلاق تقارن داشته باشد. حقوق و تکالیف نباید زمینهٔ ظلم اخلاقی در خانواده و جامعه را ایجاد کند.
- عدم تبعیض در مزایا؛ در مواردی که زنان، نقشهای اجتماعی را در جامعه میپذیرند، در شرایط همسان با مردان، باید دستمزد و مزایای برابری نیز دریافت کنند.
نهادهای مختلف اجتماعی از قبیل خانواده، اقتصاد، حکومت، تعلیم و تربیت و فعالیتهای تفریحی و هنری از مهمترین عرصههای حضور فرد با هویت جنسی است و عدالت جنسیتی در تمامی این عرصهها اجتنابناپذیر خواهد بود.[۳۹]
پیامدها و آثار
حقوق انسانها دارای سه حوزهٔ مدنی، سیاسی و اجتماعی با مصادیق فراوان است، داشتن آزادی در همهٔ زمینهها، برخورداری از حق مشارکت در امر سیاسی و رفاه و امنیت داشتن از جمله این مصادیق است.[۴۰]
به گفتهٔ پژوهشگران، در هر حوزهای که هویت جنسی مطرح شود، وجود عدالت جنسیتی ضرورت مییابد. نهادهای مختلف اجتماعی از قبیل مناسبات عاطفی، اخلاقی و اقتصادی خانواده، اشتغال، حکومت، تعلیم و تربیت، حقوق شهروندی، سیاست، توازن زندگی و کار، فعالیتهای تفریحی و هنری از مهمترین عرصههای حضور فرد با هویت جنسی است؛ لذا ظهور عدالت جنسیتی در همهٔ این عرصهها اجتنابناپذیر خواهد بود.[۴۱]
پانویس
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ آذربایجانی، «عدالت جنسیتی و اشتغال زنان»، 1388ش، ص4.
- ↑ . مکارمشیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج6، ص143.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص37.
- ↑ قاسمی و جمالو، «بررسی عدالت جنسیتی و تأثیر آن بر اشتغال»، 1398ش، ص81.
- ↑ افتخاری، «شکلگیری فمینیسم»، 1379ش.
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص10.
- ↑ افتخاری، «شکلگیری فمینیسم»، 1379ش.
- ↑ خطای یادکرد: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام:0وارد نشده است - ↑ شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص36 و 39.
- ↑ . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص115.
- ↑ مکارمشیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص158-157.
- ↑ . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص119.
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص37-36، .
- ↑ قاسمی و جمالو، «بررسی عدالت جنسیتی و تأثیر آن بر اشتغال زنان»، 1398ش، ص81.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص37 و 38.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص40-36.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص40.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص40.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص139.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص165-164.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص139.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص160.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1374ش، ج2، ص158-157.
- ↑ . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص119.
- ↑ . دیلمی، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، 1391ش، ص120-119.
- ↑ . مطهری، اسلام و نیازهای زمان، ج1، بیتا، ص188.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص48 و49.
- ↑ رودگر، «عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری»، 1388ش، ص67.
- ↑ خراسانی و احمدوند، «تأملی نظری در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1397ش، ص2.
- ↑ نفیسه مشهدی نژاد، «گزاررش کتاب: زن در آئینه جلال و جمال ـ حضرت آیت جوادلی آملی»، 1379ش.
- ↑ محمدیان دارانی، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، بیتا، ص62.
- ↑ محمدیان دارانی، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، بیتا، ص62.
- ↑ کلینی، الکافی، 1363ش، ج5، ص510.
- ↑ محمدیان دارانی، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، بیتا، ص62.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکرهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص39.
- ↑ شجریان، «بررسی رویکرهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، 1399ش، ص44.
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص44-42.
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص28-25.
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص45.
- ↑ عطار زاده، «عدالت جنسیتی، مرز تعامل جنسیت و سیاست»، 1388ش، ص229
- ↑ آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1388ش، ص29.
منابع
- آذربایجانی، مسعود، «عدالت جنسیتی و اشتغال زنان»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شماره ۴۶، ۱۳۸۸ش.
- آقاجانی، نصرالله، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، شماره ۴۶، ۱۳۸۸ش.
- افتخاری، اصغر، «شکلگیری فمینیسم»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ نهم، ۱۳۷۹ش.
- خراسانی، رضا و احمدوند، ولی محمد، «تأملی نظری در مفهوم عدالت جنسیتی»، فصلنامه قبسات، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، شماره ۹۰، ۱۳۹۷ش.
- دیلمی، احمد، «جنسیت و هنجار اخلاقی در قرآن و روایات»، در فصلنامه تخصصی اخلاق وحیانی، سال اول، شماره اول، پاییز ۱۳۹۱ش.
- رودگر، محمدجواد، «عدالت جنسیتی از دیدگاه علامه طباطبایی و شهید مطهری»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ چهل وششم، ۱۳۸۸ش.
- سلیمی، ناهید و همکاران، «تحلیل گفتمان، چارچوبی برای شناسایی ویژگیهای خط مشی گذاری عدالت جنسیتی در ایران»، دوفصلنامه مطالعات جنسیت و خانواده، پژوهشکده زن و خانواده، شماره ۲، ۱۳۹۸ش.
- شجریان، مهدی، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، در دو فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات اسلامی زنان و خانواده، سال هفتم، شماره دوازدهم، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
- شجریان، مهدی، «بررسی رویکردهای رایج در مفهوم عدالت جنسیتی»، مطالعات اسلامی زنان و خانواده، جامعه الزهرا (س)، شماره ۱۲، ۱۳۹۹ش.
- عباسزاده، سعیده، «بررسی تطبیقی پنج برنامه توسعه کشور، پیرامون دستیابی به عدالت جنسیتی با تأکید بر وضعیت آموزش عالی زنان در ایران و مقایسه آن با وضعیت جهانی»، شماره ۱، ۱۳۹۴ش.
- عطار زاده، مجتبی، «عدالت جنسیتی، مرز تعامل جنسیت و سیاست»، مطالعات راهبردی زنان، شمارهٔ چهل وششم، ۱۳۸۸ش.
- علاسوند لهبری، فریبا، «عدالت جنسیتی به مثابه یک مفهوم تفسیرپذیر و نامتعین»، دوفصلنامه مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، شماره۱، ۱۳۹۷ش.
- علیپور، پروین و همکاران، «تحلیل گفتمان عدالت جنسیتی در برنامه پنج ساله ششم توسعه اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی جمهوری اسلامی»، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
- قاسمی، ابراهیم و جمالو، رقیه، «بررسی عدالت جنسیتی و تأثیر آن بر اشتغال»، در مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده، سال دوم، شماره سوم، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
- محمدیان دارانی، مرضیه، «نقش انقلاب اسلامی در تحقق عدالت جنسیتی با تأکید بر دیدگاه رهبر انقلاب»، مجموعه مقالات همایش ملی نقش حکمت اسلامی در انقلاب اسلامی، بیتا.
- مشهدی نژاد، نفیسه، «گزارش کتاب: زن در آیینه جلال و جمال ـ حضرت آیت جوادی آملی»، کتاب نقد، شمارهٔ هفدهم، ۱۳۷۹ش.
- مطهری، مرتضی، اسلام و نیازهای زمان، قم، صدرا، بیتا.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار (نظام حقوق زن در اسلام)، تهران- قم، صدرا، ۱۳۷۷ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- میرخانی، عزتالسادات، «تحلیل عدالت جنسیتی در مناسبات عاطفی، اخلاقی و اقتصادی خانواده»، فصلنامه زن در فرهنگ و هنر، مرکز مطالعات و تحقیقات زنان، شماره ۱، ۱۳۹۲ش.
- نهجالبلاغة، ترجمهٔ حسین انصاریان.