ساختار خانواده: تفاوت میان نسخه‌ها

پس از تشکیل خانواده، موقعیت‌های سرپرستی، شوهری و بانویی شکل می‌گیرند و با تولّد نخستین فرزند، موقعیت‌های پدری، مادری و فرزندی و با تولد فرزند دوم موقعیت‌های خواهری یا برادری در خانواده ایجاد می‌شوند. اگر افرادِ دیگری در خانواده حضور داشته باشند، موقعیت‌های فرعی دیگری از قبیل جایگاه‌های پدربزرگی، مادربزرگی، عمو و عمه نیز به وجود می‌آیند. هر فرد در موقعیت خود، نقش‌های خاص به عهده داشته و متناسب با آن از اختیاراتی نیز برخوردار است.  

پایگاه به منزلت یک فرد در گروه و یا به رتبه یک گروه در مقایسه با گروه‌های دیگر، اطلاق می‌شود. پایگاه منزلتی فرد، حقوق و مزایای یک شخص و میزان دسترسی او به منابع نادر اجتماعی (قدرت، ثروت، منزلت و اطلاعات) را معین می‌کند. نقش به آن رفتاری اطلاق می‌شود که دیگران از دارنده یک موقعیت معین انتظار دارند. پایگاه‌های جنسیتی در خانواده ناظر به منزلت‌های متفاوت و حامل نقش‌هایی است که دیگران از اعضای خانواده به‌عنوان سرپرست، شوهر، بانو، پدر، مادر، پسر، دختر، خواهر و برادر انتظار دارند.<ref>. کوئن، درآمدی به جامعه شناسی، 1381ش، ص57.</ref> ‌

==رویکردهای هنجاری==

هنجارهای جنسیتی، مبتنی بر تفاوت‌های جنسی است. نگرش سنتی به برتری ذاتی مردان بر زنان تأکید داشته<ref>[http://shiastudies.com/fa/%D8%AC%D9%86%D8%B3%D9%8A%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A/ . «جنسییت در تربیت اسلامی»،  وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref> و زنان را بی‌بهره از حق مالکیت و حق تعیین سرنوشت می‌داند.<ref>. [https://andisha.af/fa/journals/68/Contemporary-thought-quarterly-for-political-studies-and-governance محبی، «زن در افغانستان.]</ref><ref> از انکار ماهیت انسانی تا نفی هویت زنانگی»،  1395ش، ص174-175.</ref> این رویکرد در عصر جدید مورد انتقاد قرار گرفته و موجب شکل‌گیری جنبش‌های فمینیستی شده است؛ فمینیست‌ها، هنجارهای جنیستی در خانواده را از عوامل مهم فرودستی زنان می‌دانند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/483008/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%D . احمدی و تشکری، «تاثیر خانواده در جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»،  1400ش، ص55.]</ref> [[جنسیت از منظر سیمون دوبوار|دوبوار]] با همین نگاه، پیشنهاد می‌کند که زنان نقش‌های همسری و مادری را رها کرده و در کار کردن با مردان رقابت کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/483008/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA%D . احمدی و تشکری، تاثیر خانواده در جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم، 1400، ص56.]</ref> برخی مطالعات نیز نشان می‌دهد که در اغلب خانواده‌ها تقسیم کار جنسیتی هم‌چنان پابرجا است.<ref>. بستان، جنسیت در خانواده از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی، 1397ش، ص43.</ref> پارسونز؛ تقسیم کار جنسیتی را دارای کارکرد می‌داند. از منظر وی زنان، نقش‌های تأمین مراقبت و امنیت برای کودکان و حمایت عاطفی از آنها را عهده‌دار باشند؛ و مردان باید با ایفای نقش‌های ابزاری نقش‌های ابزاری مردان سرشار از تنش و فشار است، بنابراین لازم است نقش‌های عاطفی و مراقبتی زنان دل‌گرمی و آسایش مردان را نیز تامین کند. این تقسیم کار که از تمایز زیست‌شناختی بین دو جنس سرچشمه می‌گیرد، انسجام و استحکام خانواده را تأمین می‌کند.<ref>. مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»،  1394ش، ص132.</ref> در رویکرد اسلامی؛ هنجارهای جنسیتی در خانواده، <ref>. بستان، «جنسیت در خانواده از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی»،  1397ش، ص43-44.</ref> با تاکید بر ظرفیت‌های یکسان هر دو جنس برای رسیدن به تکامل مورد توجه قرار گرفته است.<ref>[http://shiastudies.com/fa/%D8%AC%D9%86%D8%B3%D9%8A%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%8A/ . «جنسیت در تربیت اسلامی»،  وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>

سرپرستی خانواده بر عهده مرد است و مسئولیت‌هایی را برای او ایجاد می‌کند.<ref>. ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص186-185.</ref> هنجارهای این موقعیت بر هدایت، تامین معیشت و مشورت استوار هستند؛ مرد در جایگاه سرپرستی خانواده باید مراقب افراد تحت تکفل خود باشد؛ <ref>. سوره تحریم، آیه 6.</ref> آنها را به کارهای نیک امر کند، از اعمال زشت بازدارد؛ ‏<ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص442.</ref> معیشت آنها را از روزی حلال تامین کند، <ref>. سوره مؤمنون، آیه 51.</ref> از خست اجتناب کرده<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص384.</ref> و به آنها هدیه بدهد.<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص198.</ref> از اقتضائات عدالت جنسیتی آن است که سرپرست خانواده، اول هدیه دختر را بدهد.<ref>. صدوق‏، امالی صدوق، 1400ق، ص577.</ref> همچنین مرد موظف است که با مشورت، خانواده را سرپرستی کند،<ref>. مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، 1366-1353ش، ج‏3، ص370.</ref> همسر را در جایگاه مدیر خانواده، <ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص614.</ref> مشاور اصلی خود بداند و با او هم‌فکری کند.<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص156.</ref> در همین چارچوب، مرد در اداراه داخلی منزل مانند نوع خوراک و پوشاک و چیدمان منزل، تابع اعضای خانواده است.<ref>. طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص131.</ref>

جایگاه زن به‌عنوان کانون آرامش خانواده،<ref>. سوره روم، آیه 21.</ref> محور هنجارهای بانویی است. زن باید همسرش را نعمت الهی بداند و در حدود شرع، مطیع او باشد.<ref>ابن‌شعبه، تحف العقول، 1404ق، ص262.</ref> مهم‌ترین وظیفه او خوب همسرداری کردن است<ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص439.</ref> و باید با حمایت‌های عاطفی خود از فشارها و تنش‌های کاری مرد کاسته، موجب آسایش و پشتگرمی او شود.<ref>. مالیار، تقسیم کارجنسیتی، در فصلنامه علمی پژوهشی پوهنتون خصوصی غالب، 1394ش، ش2، ص132.</ref> زن به‌عنوان مدیر داخلی منزل از حقوق و اختیاراتی برخوردار است. <ref>[https://hadith.inoor.ir/fa/hadith/112316/translate?rownumber=NaN . کلینی، الکافی، 1407ق، ج‏5. ص86.]</ref> آراستگی و معطر بودن،<ref>. صدوق، الخصال، 1362ش، ج‏2، ص621.</ref> تمکین،<ref>. پاینده، نهج الفصاحه، 1382ش، ص296.</ref> رعایت حجاب و پرهیز از آرایش در برابر نامحرم،<ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج3، ص440.</ref> عمل به همه تعهدات و شرایط ضمن عقد، از جمله هنجارهای موقعیت بانویی است. همچنین او نباید از ترس حاملگی مانع کامجویی شوهر شود.<ref>. صدیق اورعی، بررسی ساختار اجتماعی در اسلام، 1382ش، ص96.</ref> باید به شوهرش عشق بورزد و و برای جلب رضایت او تلاش کند،<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص245.</ref> وقتی همسرش بیرون می‌رود او را بدرقه کرده و در هنگام وارد شدنش از او استقبال کند، اگر غصه‌‌ای دارد او را تسلی بخشد.<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص200.</ref> با وضع اقتصادی او سازگار باشد. اگر چیزی به او داده شود سپاس‌گزاری کند، اگر چیزی ندهد راضی باشد.<ref>. صابری یزدی، الحکم الزاهره، 1375ش، ص437.</ref> در ادبیات روایی جهاد زن، شکیبایی در برابر مشکلات و ناملایماتی است که از همسرش می‌بیند، <ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص439.</ref> بانو وظیفه دارد که در غیاب شوهرش، خود و اموال او را حفظ کرده<ref>. عطاردی، مسند امام رضا، 1406ق، ج2، ص256.</ref> و از آزار دادن او اجتناب کند.<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص248.</ref>

هنجارهای پدری معطوف به تربیت فرزندان صالح است.<ref>. طبرسی، مکارم الاخلاق، 1412ق، ص200-199.</ref> نخستین وظیفه مرد پذیرفتن فرزند‌آوری است.<ref>. سوره شعرا، آیه 133.</ref> پدر باید فرزندان خود را از خود دانسته<ref>. ابن‌شعبه، تحف العقول، 1404. ص263.</ref> و نسب‌ آنها را انکار نکند.<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج3، ص372.</ref> پدر وظیفه دارد که نیازهای عاطفی<ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص173.</ref> و مادی فرزندانش را تامین کرده<ref>. سوره مؤمنون، آیه 51.</ref> و زمینه ازدواج آنها را فراهم سازد.<ref>. حر عاملی، وسائل‏الشیعه، ‌1409ق‌، ج21، ص482.</ref> امکانات آموزشی و مهارتی بچه‌ها را در کودکی متناسب با سن و جنسیت آنها تهیه کند تا وقتی به سن تکلیف رسیده و وارد مناسبات اجتماعی می‌شوند، قادر به انجام دادن تکالیف خود باشند.<ref>. ابن ‌ابی‌الحدید، شرح ابن‌ابی الحدید، 1337ش، ج20، ص267.</ref>

مادری، نقشی است که متناسب با شاخصه‌های بیولوژیـک و جسـمانی زنـان از یک سو و خصیصۀ روانی و عاطفی آنها از سوی دیگر، به نحو طبیعـی بـر عهده زنـان نهاده شده است. مادری به مفهوم مراقبت از کودک به لحـاظ رشـد جسـمی، روانی، عـاطفی و تربیتـی او اسـت.<ref>. قاسم‌پور، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرداسلامی و جامعه‌شناختی»،  1397ش، ص77.</ref> از نخستین وظایف زن پذیرفتن فرزند‌آوری<ref>. ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏3، ص389.</ref> و شیر دادن به نوزاد است<ref>[https://quran.inoor.ir/fa/ayah/2/233/related-subject . سوره بقره، آیه 233.]</ref> چون هیچ شیری برای کودک با برکت‌تر از شیر مادر نیست.<ref>. حر عاملی، وسائل‏الشیعه، ‌1409ق‌، ج21، ص453.</ref> فراتر از تغذیه جسمی، مادر باید پناهگاه روحی و عاطفی فرزندان خود باشد تا در مواجهه با مشکلات در پناه او آرامش یابند.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1420154/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87 . «نقش مادر در خانواده» ‌، وب‌سایت راسخون.]</ref>

احسان به والدین، هنجار مبنایی در نظام هنجاری فرزندی است.<ref>[http://lib.eshia.ir/17001/1/84/36 . سوره نساء، آیه 36.]</ref> اولین هنجار توجه کردن به رنج‌های مادرانه و زحمت‌های پدرانه است؛ مادر دشواری‌های بارداری و تمام سختی‌های ایام کودکی فرزندش را با رضایت تحمل می‌کند تا او سختی نبیند.<ref>[https://www.hadithlib.com/hadithtxts/view/30022670 . ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، 1413ق، ج‏2، ص621.]</ref> پدر ریشه است و فرزند شاخه و هرچه از خوبی دارد سرچشمه آن پدرش است، پس باید قدردان آنها باشد.<ref>. ابن‌شعبه، تحف العقول، 1404. ص263.</ref> پدر حق ولایت بر فرزندان داشته و فرزند باید در چارچوب شرع بنا به خواست او رفتار کند، اما در ارائه خدمات و رفع نیازها مادر مقدّم است و فرزند نسبت به او در جایگاه خدمت‌گزاری قرار دارد که همیشه باید برای ارائه خدمات به او حتی پیش از این‌که مادر درخواست خود را بیان کند، آماده باشد.<ref>. ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص143.</ref> فرزندان باید به پاس زحمات والدین عصای دست‌شان باشند، مطیع بوده و اجازه ندارند که حتی در برار آنها «اف»<ref>. سوره اسراء، آیه 24.</ref> و کمتر از «اف» بگویند؛<ref>. نراقی، جامع السعادات‏، بی‌تا‌، ج2، ص258.</ref> آزارهای‌شان را تحمل کرده و از هرگونه بی‌احترامی خودداری کنند، <ref>. نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص199.</ref> زیرا خشنودی آنها خشنودی خدا و خشم‌شان خشم خدا است.<ref>. کلینی، الکافی، 1407ق، ج1، ص429.</ref> دختران باکره باید با اجازه پدر خود ازدواج کنند.<ref>[https://hadith.inoor.ir/fa/hadith/140646/translate . حر عاملی، وسائل‏الشیعه، ‌1409ق‌، ج‏20، ص270.]</ref> نمازهایی که از پدر قضا شده، پس از فوت او بر عهده پسر بزرگ خانواده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31317/%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87_%D8%AA%D9%88%D8%B6%DB%8C%D8%AD_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%84/%D8%A7%D8%AD%DA%A9%D8%A7%D9%85_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2_%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B2_%D9%82%D8%B6%D8%A7_ . رساله توضیح المسائل آیت‎الله خمینی، بخش نماز قضا، مسئله 1390]</ref>

*«نقش مادر در خانواده» ‌، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: 17 بهمن 1402ش.

*نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، قم، مؤسسه آل‌البیت، 1408ق. ‏