پرش به محتوا

پیش‌نویس:مغز زنان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۵۶ ویرایش‌ها
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۵۶ ویرایش‌ها
خط ۱۸: خط ۱۸:
بخش قابل توجهی از تفاوت‌های رفتاری در بزرگسالی در چارچوب هنجارهای فرهنگی و الگوهای تربیتی قابل توضیح است. محدود شدن یا تشویق افراد به فعالیت‌های خاص در دوران رشد می‌تواند مسیر رشد برخی توانایی‌ها را تغییر دهد. در چنین چارچوبی، تفاوت‌های مشاهده‌شده میان زنان و مردان همواره به‌معنای تفاوت‌های ذاتی مغزی تلقی نشده و اغلب بازتاب تجربه‌های اجتماعی متفاوت‌ هستند.<ref> [https://civilica.com/doc/460334/ اکبرزاده و یزدخواستی، «تحلیل جامعه‌شناختی فرآیند شکل‌گیری کلیشه‌های جنسیتی»، 1394ش، چکیده.]</ref>
بخش قابل توجهی از تفاوت‌های رفتاری در بزرگسالی در چارچوب هنجارهای فرهنگی و الگوهای تربیتی قابل توضیح است. محدود شدن یا تشویق افراد به فعالیت‌های خاص در دوران رشد می‌تواند مسیر رشد برخی توانایی‌ها را تغییر دهد. در چنین چارچوبی، تفاوت‌های مشاهده‌شده میان زنان و مردان همواره به‌معنای تفاوت‌های ذاتی مغزی تلقی نشده و اغلب بازتاب تجربه‌های اجتماعی متفاوت‌ هستند.<ref> [https://civilica.com/doc/460334/ اکبرزاده و یزدخواستی، «تحلیل جامعه‌شناختی فرآیند شکل‌گیری کلیشه‌های جنسیتی»، 1394ش، چکیده.]</ref>


== ویژگی‌های ساختاری و عملکردی ==
==سیم‌کشی منحصربه‌فرد و توانمندی‌های عملکردی==
ساختار ارتباطی مغز زنان، ویژگی‌های عملکردی متمایزی به آنها در زندگی روزمره می‌دهد؛ برای مثال،
در مغز زنان، ارتباطات میان نیم‌کره‌ها و هماهنگی لوب‌ها باعث افزایش توانایی‌های چندوظیفگی،<ref>Multitasking.</ref> حافظۀ کلامی و شناخت اجتماعی می‌شود.<ref>[https://sbmu.ac.ir/all_news/%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%BA%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DA%A9%D «تفاوت‌های ساختاری مغز زنان و مردان از زبان دکتر زالی»، خبرگزاری دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی شهید بهشتی تهران.]</ref> نواحی زبانی مغز زنان نیز گاهی فعال‌تر دیده شده‌اند اما این تفاوت‌ها کوچک و وابسته به زمینه‌ بوده و نمی‌توان ویژگی‌هایی مانند پرحرفی یا توانایی مطلق را به‌طور ذاتی به زنان نسبت داد.<ref>ریپون، مغز جنسیت‌زده، 1402ش، ص160-166.</ref> سایر ویژگی‌ها نیز شامل کنترل هیجانات، حساسیت به محرک‌های اجتماعی و تمایلات همدلی هستند که تحت تأثیر عوامل زیستی، هورمونی و محیطی قرار دارند.<ref> [https://beheshtiyan.ir/wp-content/uploads/2019/03/woman-brain-ecncryp.pdf بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص4.]</ref>
 
=== قدرت چندوظیفگی<ref>Multitasking</ref> ===
اتصالات بین دو نیمکرهٔ مغز در زنان قوی‌تر و متراکم‌تر است.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1366978 «تفاوت‌های مغز زنانه و مغز مردانه»، وب‌سایت راسخون.]</ref> این سیم‌کشی قوی، امکان استفادهٔ همزمان از نیمکره‌های استدلالی و شهودی و همچنین توانایی بالاتر در انجام همزمان چند وظیفه را فراهم می‌کند. در زندگی واقعی، این ویژگی، خود را در توانایی زنان برای رسیدگی همزمان به آشپزی، تماشای تلویزیون و توجه به فرزندان نشان می‌دهد.<ref>[https://sbmu.ac.ir/all_news/%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%BA%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DA%A9%D «تفاوت‌های ساختاری مغز زنان و مردان از زبان دکتر زالی»، خبرگزاری دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی شهید بهشتی تهران.]</ref>
 
=== برتری در کلام و زبان ===
مراکز کلامی و زبانی در مغز زنان بزرگ‌تر و فعال‌تر بوده و حدود ۱۱ درصد نورون بیشتر دارد. زنان به‌طور معمول ۲ تا ۳ برابر بیشتر از مردان در روز واژه به‌کار برده و دختران زودتر از پسران، زبان باز می‌کنند. حرف زدن برای زنان، تنها انتقال مفهوم نبوده بلکه نوعی لذت است که با ترشح هورمون دوپامین<ref>هورمون پاداش</ref> همراه می‌شود.<ref>[https://sbmu.ac.ir/all_news/%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%88%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%BA%D8%B2-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DA%A9%D «تفاوت‌های ساختاری مغز زنان و مردان از زبان دکتر زالی»، خبرگزاری دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی شهید بهشتی تهران.]</ref>
 
=== تمرکز و کنترل هیجانات ===
بخشی از مغز که مسئول استدلال منطقی، تمرکز و کنترل تکانه‌های هیجانی و خشونت بوده در زنان بزرگ‌تر است. این تفاوت موجب می‌شود زنان تمایل بیشتری به استفاده از روش‌های استدلالی و دوری از خشونت داشته باشند.<ref>[https://rasekhoon.net/lifestyle/show/1366978 «تفاوت‌های مغز زنانه و مغز مردانه»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
 
=== سازماندهی در برابر همدلی ===
مغز انسان در طول تکامل، در زنان به‌سمت نوع E یعنی نوع همدل و در مردان به‌سمت نوع S یعنی نوع نظم‌دهنده یا کنترل‌کننده تخصصی شده است. استعداد نسبی در همدلی در زنان برای درک سریع نیازهای نوزاد و ایجاد پیوندهای عاطفی قوی حیاتی بوده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/137104/ «رشد و تحول مغز زن و مرد»، وب‌سایت راسخون.]</ref>
 
=== نیازهای اجتماعی و استقلال ===
هورمون تستوسترون بالا در مردان، آنها را به‌سمت استقلال و انزوا سوق می‌دهد. در مقابل، برای زنان حفظ رابطه و حمایت، حیاتی بوده و تلاش زیادی برای آن می‌کنند. درک این تفاوت مهم است زیرا زنان باید به نیاز مرد به تنهایی احترام بگذارند اما مردان نیز باید بدانند که تنها گذاشتن بیش از حد همسر، او را مضطرب و افسرده می‌کند.<ref>[https://savadezendegi.com/fa/news/2082/در-مغز-زنان-چه-می-گذرد؟-چرا-خانم-ها-بیش-ا/ «در مغز زنان چه می‌گذرد؟ چرا خانم‌ها بیش از مردان حرف می‌زنند؟»، وب‌سایت سواد زندگی.]</ref>
 
=== حافظه و جزئیات عاطفی ===
زنان به‌دلیل بزرگ‌تر بودن بخش حافظه و احساسات مغز، در به یاد آوردن جزئیات کوچک خاطرات دور و مسائل عاطفی بسیار قوی‌تر از مردان عمل می‌کنند.<ref>[https://beheshtiyan.ir/wp-content/uploads/2019/03/woman-brain-ecncryp.pdf بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص4.]</ref>


== نوسانات هورمونی و چرخهٔ قاعدگی ==
== نوسانات هورمونی و چرخهٔ قاعدگی ==

نسخهٔ ۳ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۶:۴۶

مغز زنان؛ ساختاری با انعطاف‌پذیری عصبی بالا و متأثر از تعامل پیچیده زیست‌‌شناسی و تجربه.

مغز زنان به‌عنوان یک الگوی یگانه و ثابت زیستی تعریف نشده بلکه مجموعه‌ای از ویژگی‌های ساختاری و کارکردی است که در سطح آماری و با همپوشانی گسترده با مغز مردان مشاهده می‌شود. برخی تفاوت‌های میانگین‌محور در سازمان‌دهی ارتباطات عصبی، الگوهای پردازش هیجانی و تعاملات اجتماعی در تعامل عوامل زیستی، هورمونی، رشدی و اجتماعی شکل گرفته و در طول زندگی دستخوش تغییر می‌شوند. نوسانات هورمونی در دوره‌های مختلف زندگی می‌تواند با تغییراتی در کارکردهای شناختی و هیجانی همراه باشد اما این تغییرات یکنواخت یا تعیین‌کننده تلقی نمی‌شوند. توصیف مغز زنان در ادبیات علوم اعصاب معاصر، بر طیفی پویا از الگوهای مغزی دلالت داشته که در پیوند با تجربه‌های فردی و زمینه‌های اجتماعی شکل می‌گیرند.

بازنگری علمی در باورهای رایج

با پیشرفت علوم اعصاب، بسیاری از باورهای قدیمی دربارهٔ تفاوت‌های مغزی مورد تجدید نظر قرار گرفته‌اند:

اندازه مغز و هوش

مغز زنان و مردان از نظر ساختار کلی همپوشانی گسترده‌ای داشته و تفاوت‌های مشاهده‌شده در حجم کلی مغز بیشتر با تفاوت در اندازۀ بدن ارتباط دارد. این تفاوت‌ها به‌طور مستقیم به تفاوت پایدار در هوش یا توانایی‌های شناختی عمومی منجر نمی‌شوند. در برخی متون علمی به تفاوت‌هایی در سازمان‌دهی یا چگالی سلولی اشاره شده اما این یافته‌ها یکدست نبوده و تفسیر آنها همچنان محل بحث است. از این منظر، پیوند دادن اندازه یا وزن مغز به برتری شناختی، برداشت ساده‌شده‌ای از داده‌های پیچیدۀ عصب‌شناختی به‌شمار می‌آید.[۱]

ماهیت موزاییکی مغز

مغز انسان ترکیبی از ویژگی‌های متنوع ساختاری و کارکردی بوده که در هیچ فردی به‌صورت کامل زنانه یا مردانه ظاهر نشده است. برخی ویژگی‌ها در سطح میانگین جمعیتی در یک جنس فراوانی بیشتری دارند اما در سطح فردی، این ویژگی‌ها به‌صورت درهم‌تنیده و همپوشان دیده می‌شوند. این نگاه، دوگانه‌سازی سنتی میان مغز زنانه و مردانه را محدود کرده و بر تنوع فردی تأکید دارد.[۲]

انعطاف‌پذیری عصبی و تجربۀ زیسته

مغز انسان در طول زندگی تحت تأثیر یادگیری، تعامل اجتماعی و محیط دچار تغییر می‌شود. مهارت‌های زبانی، فضایی یا اجتماعی در بستر تجربه و تمرین شکل گرفته و تفاوت در فرصت‌ها و انتظارات اجتماعی می‌تواند به تفاوت در سازمان‌دهی شبکه‌های عصبی مرتبط با این مهارت‌ها بینجامد. از این‌رو، تمایز میان نقش عوامل زیستی و عوامل اجتماعی در تفاوت‌های مغزی همواره با عدم قطعیت همراه است.[۳]

تأثیر کلیشه‌ها و تجربیات اجتماعی

بخش قابل توجهی از تفاوت‌های رفتاری در بزرگسالی در چارچوب هنجارهای فرهنگی و الگوهای تربیتی قابل توضیح است. محدود شدن یا تشویق افراد به فعالیت‌های خاص در دوران رشد می‌تواند مسیر رشد برخی توانایی‌ها را تغییر دهد. در چنین چارچوبی، تفاوت‌های مشاهده‌شده میان زنان و مردان همواره به‌معنای تفاوت‌های ذاتی مغزی تلقی نشده و اغلب بازتاب تجربه‌های اجتماعی متفاوت‌ هستند.[۴]

سیم‌کشی منحصربه‌فرد و توانمندی‌های عملکردی

در مغز زنان، ارتباطات میان نیم‌کره‌ها و هماهنگی لوب‌ها باعث افزایش توانایی‌های چندوظیفگی،[۵] حافظۀ کلامی و شناخت اجتماعی می‌شود.[۶] نواحی زبانی مغز زنان نیز گاهی فعال‌تر دیده شده‌اند اما این تفاوت‌ها کوچک و وابسته به زمینه‌ بوده و نمی‌توان ویژگی‌هایی مانند پرحرفی یا توانایی مطلق را به‌طور ذاتی به زنان نسبت داد.[۷] سایر ویژگی‌ها نیز شامل کنترل هیجانات، حساسیت به محرک‌های اجتماعی و تمایلات همدلی هستند که تحت تأثیر عوامل زیستی، هورمونی و محیطی قرار دارند.[۸]

نوسانات هورمونی و چرخهٔ قاعدگی

مغز زنان به‌شدت تحت تأثیر نوسانات هورمون‌های زنانه قرار دارد، به‌طوری‌که بخش‌هایی از مغز در طول یک دورهٔ قاعدگی تا ۲۵ درصد تغییر حجم پیدا می‌کنند. این تغییرات بر احساسات، حافظه و انرژی روزانه تأثیر می‌گذارند:[۹]

  1. عملکرد مغز در طول ماه: حجم یا ضخامت نواحی خاصی از مغز، به‌ویژه در ناحیهٔ کنترل‌کنندهٔ احساسات و حافظه،[۱۰] همگام با تغییر سطح هورمون‌ها متحول می‌شود.[۱۱]
  2. استروژن (تقویت‌کننده): هورمون استروژن که سطح آن در نیمهٔ اول چرخه تا زمان تخمک‌گذاری افزایش می‌یابد، دارای اثرات انرژی‌زایی و نیز تقویت‌کنندگی خلق‌وخو و شادی است.[۱۲] این هورمون با بهبود ارتباطات عصبی و گسترش ناحیهٔ مسئول حافظه، عملکرد کلی مغز را بهتر می‌کند.[۱۳]
  3. پروژسترون (آرام‌بخش): هورمون پروژسترون[۱۴] آرام‌بخش و خواب‌آور است اما افزایش آن در دو هفتهٔ دوم قاعدگی می‌تواند با افت موقت عملکرد شناختی و افزایش تحریک‌پذیری همراه شود.[۱۵]
  4. تغییرات میانسالی (یائسگی): با کاهش شدید هورمون‌های زنانه در آستانهٔ یائسگی، نوسانات خلقی مرتبط با قاعدگی برطرف می‌شود. در این دوره، زنان احساس آزادی بیشتری پیدا کرده و تمایل به اولویت‌بندی خود و یافتن هدف جدید در زندگی دارند؛ این امر یکی از دلایل طرح بیشتر تقاضاهای طلاق در میانسالی از طرف زنان است.[۱۶]

مغز زنانه در روابط، عشق و مادری (سبک زندگی)

نحوهٔ سیم‌کشی مغز زنان، رفتار او در روابط عاطفی و چالش‌های مادری را شکل می‌دهد:

نیاز به کلام و ارتباط عاطفی

رابطهٔ کلامی برای زن به اندازهٔ رابطهٔ جنسی برای مرد مهم است.[۱۷] زنان برای حفظ پیوندهای اجتماعی، تلاش زیادی می‌کنند و هنگام صحبت، تمایل دارند از نشانه‌های غیرکلامی مانند لحن و چهره‌خوانی به‌طور مؤثرتری استفاده کنند.[۱۸] مردان برای تأمین نیاز روان‌شناختی همسران خود، هنگام گفت‌وگو بهتر است به چهرهٔ آنها نگاه کنند تا نیاز زنان به تماس چشمی و همراهی‌های غیرکلامی برآورده شود.[۱۹]

واکنش به استرس (تمایل و دوستی کردن)

مغز زنان هنگام رویارویی با فشار روانی، استراتژی تمایل و دوستی کردن یا مراقبت از خود و تشکیل پیوندهای گروهی را در پیش می‌گیرد، زیرا استروژن، اثر آرامش‌بخش هورمون اکسی‌توسین را افزایش می‌دهد.[۲۰]

عشق و دلبستگی

مدارهای مغزی فعال در عشق آتشین، همان مدارهایی هستند که در اعتیاد به مواد مخدر فعال می‌شوند. عشق آتشین حدود ۶ تا ۸ ماه در زنان دوام داشته و پس از آن، مدارهای تعلق خاطر فعال می‌شوند؛ به‌همین دلیل توصیه می‌شود مدت آشنایی قبل از ازدواج حداقل ۶ ماه باشد.[۲۱]

مغز مادرانه

بارداری، ساختار مغز زن را برای همیشه تغییر می‌دهد. در اوایل بارداری، افزایش حساسیت مغز به انواع بو برای محافظت از جنین، منجر به حالت تهوع یا همان ویار می‌شود. پس از زایمان، شیردهی باعث ترشح شدید هورمون‌های لذت‌بخش[۲۲] در مغز شده و وابستگی مادر به نوزاد را به‌شدت افزایش می‌دهد.[۲۳]

پیری و مقاومت مغز زنان

مطالعات جدید نشان می‌دهد که مغز زنان در برابر فرایند طبیعی پیری و تحلیل حجم، مقاوم‌تر بوده و مغز مردان اندکی سریع‌تر کوچک می‌شود. کاهش حجم در مردان در مناطق گسترده‌تری از قشر مغز رخ می‌دهد، در حالی‌که مغز زنان پایداری عصبی بیشتری نشان داده است. این مقاومت احتمالی به نقش محافظتی هورمون استروژن در برابر تحلیل بافت خاکستری نسبت داده می‌شود. به‌همین دلیل، این پژوهش فرضیهٔ قبلی را تغییر داده و نشان می‌دهد که شیوع بالاتر بیماری‌هایی مانند آلزایمر در زنان شاید ناشی از طول عمر بیشتر آنها باشد، نه آسیب‌پذیری ذاتی مغز آنها.[۲۴]

پانویس

  1. ↑ Ritchie, & et. Al, “sex differences in the adult human brain: evidence from 5216 UK Biobank participants”, V28, Issue 8, 2018, P2959–2975.
  2. ↑ Joel & et. Al, “sex beyond the genitalia: the human brain mosaic”, 2013.
  3. ↑ ریپون، مغز جنسیت‌زده، 1402ش، ص140-145.
  4. ↑ اکبرزاده و یزدخواستی، «تحلیل جامعه‌شناختی فرآیند شکل‌گیری کلیشه‌های جنسیتی»، 1394ش، چکیده.
  5. ↑ Multitasking.
  6. ↑ «تفاوت‌های ساختاری مغز زنان و مردان از زبان دکتر زالی»، خبرگزاری دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی شهید بهشتی تهران.
  7. ↑ ریپون، مغز جنسیت‌زده، 1402ش، ص160-166.
  8. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص4.
  9. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص4.
  10. ↑ سیستم لیمبیک.
  11. ↑ شهدوست، «عملکرد مغز زنان در چرخۀ قاعدگی دچار چه تغییراتی می‌شود؟»، وب‌سایت هرلایف.
  12. ↑ «معرفی و دانلود کتاب مغز زنانه: علوم نوین دربارهٔ توانمندسازی زنان برای به حداکثر رساندن سلامت شناخت و پیشگیری از بیماری آلزایمر»، وب‌سایت کتابراه.
  13. ↑ شهدوست، «عملکرد مغز زنان در چرخۀ قاعدگی دچار چه تغییراتی می‌شود؟»، وب‌سایت هرلایف.
  14. ↑ اوج در نیمه دوم چرخهٔ قاعدگی.
  15. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص7 و 9.
  16. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص23-24.
  17. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص8.
  18. ↑ «تفاوت‌های مغز زنانه و مغز مردانه»، وب‌سایت راسخون.
  19. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص15.
  20. ↑ «تفاوت‌های مغز زنانه و مغز مردانه»، وب‌سایت راسخون.
  21. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص13.
  22. ↑ دوپامین و اکسی‌توسین
  23. ↑ بهشتیان، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، ص17-20.
  24. ↑ آل‌یاسین، «مغز مردان سریع‌تر از مغز زنان کوچک می‌شود»، خبرگزاری آنا.

منابع

  • آل‌یاسین، ستایش، «مغز مردان سریع‌تر از مغز زنان کوچک می‌شود»، خبرگزاری آنا، تاریخ بارگذاری: ۲۹ مهر ۱۴۰۴ش.
  • بهشتیان، محمد، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، وب‌سایت دکتر محمد بهشتیان.
  • «تفاوت جالب مغز زنان و مردان»، خبرگزاری دنیای اقتصاد، تاریخ بارگذاری: ۴ دی ۱۴۰۲ش.
  • «تفاوت‌های ساختاری مغز زنان و مردان از زبان دکتر زالی»، خبرگزاری دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی شهید بهشتی تهران، تاریخ بارگذاری: ۲۵ مهر ۱۴۰۰ش.
  • «تفاوت‌های مغز زنانه و مغز مردانه»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بارگذاری: ۱۳ اسفند ۱۳۹۶ش.
  • «چرا فکر می‌کنیم مغز زنان و مردان با هم فرق دارد؟»، وب‌سایت ترجمان، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۴۰۴ش.
  • «حقایقی دربارهٔ تفاوت مغز زنان و مردان که نمی‌دانید»، وب‌سایت روان‌آموز، تاریخ بارگذاری: ۲۱ تیر ۱۴۰۴ش.
  • «در مغز زنان چه می‌گذرد؟ چرا خانم‌ها بیش از مردان حرف می‌زنند؟»، وب‌سایت سواد زندگی، تاریخ بارگذاری: ۲ ژوئن ۲۰۱۸م.
  • «رشد و تحول مغز زن و مرد»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بارگذاری: ۹ تیر ۱۳۸۸ش.
  • شهدوست، نیلوفر، «عملکرد مغز زنان در چرخهٔ قاعدگی دچار چه تغییراتی می‌شود؟»، وب‌سایت هرلایف، تاریخ بارگذاری: ۱۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
  • «معرفی و دانلود کتاب مغز زنانه: علوم نوین دربارهٔ توانمندسازی زنان برای به حداکثر رساندن سلامت شناخت و پیشگیری از بیماری آلزایمر»، وب‌سایت کتابراه، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۴۰۴ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:مغز_زنان&oldid=5091»