پیش‌نویس:نشانه‌های ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>نشانه‌های ظهور امام مهدی؛</big>''' رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیش‌بینی‌شده پیش از قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان.

نشانه‌های ظهور امام مهدی، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی مهدی امام دوازدهم شیعیان رخ می‌دهند. در منابع اسلامی، نشانه‌ها به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، قیام یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی که بدون تحقق آنها هم امکان ظهور امام مهدی وجود دارد، تقسیم می‌شوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگی‌ها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانه‌های جعل‌ناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالش‌هایی مانند شایعه‌سازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهم‌ترین ملاحظات اخلاقی و روش‌شناختی در پژوهش نشانه‌های ظهور امام مهدی به شمار می‌رود.

== '''مفهوم‌شناسی''' ==

نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.</ref> و معادل عربی آن علامت و آیه است.<ref>عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.</ref> در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با ظهور مهدی آخرین امام شیعیان رخ می‌دهند.<ref>آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.</ref>  

== '''اقسام نشانه‌های ظهور''' ==

نشانه‌های ظهور در منابع اسلامی از یک منظر به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده،<ref>صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.</ref> مقید و مشروط، زمان و مکان وقوع،<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_194545.html محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.]</ref> و نوع رویداد تقسیم شده است،<ref>صادقی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.</ref> ولی تقسیم دو دسته زیر در متون علمی پربسامد است.<ref>مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.</ref>  

== '''نمادگرائی در نشانه‌های ظهور''' ==

 

* نخست، گروهی زبان این نشانه‌ها را کاملاً نمادین و مجازی می‌دانند؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1192156/%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%88-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.]</ref> هرچند منتقدان بر این باورند که رمزی‌دانستن علائم، با ظاهر احادیث در تضاد است<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.</ref> و کارکرد اصلی آن‌ها، یعنی تشخیص مدعیان دروغین، را بی‌اثر می‌کند.<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.</ref>

* سوم، گروهی که قائل به رویکردی میانه بوده و زبان نشانه‌های ظهور را ترکیبی از تعابیر عرفی (حقیقی) و نمادین (مجازی) می‌دانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122931/%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 الهی‌نژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.]</ref>

مضامین مرتبط با نشانه‌های ظهور در شعر فارسی و عربی نیز بازتاب یافته است. شاعران با تکیه بر تفاسیر و روایات، نشانه‌های حتمی؛ نظیر صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، یمانی و خسف بیداء و نشانه‌های غیرحتمی؛ مانند گسترش ظلم، ضعیف شدن اعتقادات، رواج بی‌دینی، سستی ایمان، بحران‌های جوامع اسلامی، حاکمان ناشایست و طلوع خورشید از مغرب را در آثار خود به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1720692/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.]</ref> از نمونه‌های این رویکرد می‌توان به اشعار محمد بن حسام خوسفی درباره فراگیری ستم پیش از ظهور و سروده‌های سید حیدر حلی در وصف نابودی ستمگران در عصر ظهور اشاره کرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1233984/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AC%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%81-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C قائمی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.]</ref>

== '''کارکردها''' ==

'''کارکردهای مثبت:''' پژوهشگران برای نشانه‌های ظهور کارکردهای چندگانه‌ای قائل‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> از مهم‌ترین این موارد، کارکردهای راهبردی و تمدنی عنوان شده است که ترسیم‌کننده مسیر مسلمانان در زمان غیبت و حرکت در مسیر ظهور است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721131/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%AA%D8%B5%D9%88%DB%8C%D8%B1%D9%BE%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%DB%8C%DA%A9-%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86%DB%8C همایون، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.]</ref> در این چارچوب، این علائم از طریق امیدبخشی، آگاهی‌دهی، پیشگیری از انحرافات، تسهیل شناخت موعود و ارتقای آمادگی اعتقادی، نقش مؤثری در آماده‌سازی جامعه ایفا می‌کنند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> همچنین، اشتراک بسیاری از نشانه‌های حتمی در منابع معتبر شیعه و اهل‌سنت، از زمینه‌های همگرایی اسلامی در این موضوع به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721224/%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1-%D9%81%D8%B1%DB%8C%D9%82%DB%8C%D9%86 موحدی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.]</ref>

'''کارکردهای منفی:''' پژوهشگران پیامدهای مواجهه نادرست با نشانه‌های ظهور را شامل زمینه‌سازی برای سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، تعیین زمان ظهور امام مهدی و تشخیص نادرست، رواج شایعات و ارائه تحلیل‌های بی‌اساس می‌دانند.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/325883/%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲]؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1122932/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%86%D8%AF%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AE%D8%B1%D8%A8-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.]</ref> این رویکردها می‌تواند به بروز ناامیدی، تردید و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر در میان معتقدان،<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> دو دلی و شک، اضطراب و خودفریبی منجر شود.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/401384/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D8%A6%D9%85-%D9%88-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%88%DB%8C%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82%DB%8C فلاح، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.]</ref> بر اساس این پژوهش‌ها، برای پیشگیری از این موارد، بر رعایت معیارهایی چون یقین‌پذیری، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، و سنجش با نشانه‌های جعل‌ناپذیر تأکید شده است.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/318184/%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 آیتی، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.]</ref> کارشناسان توجه به اصل بداء، پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با رویدادهای جاری، تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی و تمرکز بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی به جای تمرکز صرف بر نشانه‌ها را مطرح کرده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2837918/%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D8%A7-%D9%88%D9%82%D8%A7%DB%8C%D8%B9-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D8%AE%D8%A7%D9%88%D8%B1%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D9%88-%DA%AF%D9%88-%D8%A8%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.]</ref>

در تاریخ تشیع، شرایط دشوار اجتماعی و امید به گشایش، همواره موجب شده تا برخی باورمندان و محدثان، رخدادهای زمانه خود را بر نشانه‌های ظهور تطبیق دهند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11680/7/450 محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، 1393ش، ج7، ص 450.]</ref> مهم‌ترین نمونه‌های تاریخی تطبیق‌های ناصحیح عبارتند از:  

 

* دوره معاصر: احتمال انطباق نفس زکیه بر قتل سید محمدباقر صدر و تطبیق احادیث قیام زمینه‌سازان از مشرق بر انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ش ایران از سوی برخی عالمان.<ref>[https://lib.eshia.ir/11680/7/452 محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدى بر پايه قرآن، 1393ش، ج7، ص 452-456.]</ref>

از منظر مبانی اعتقادی شیعه، هرگونه تطبیق قطعی که به تعیین زمان ظهور بینجامد، نامعتبر است.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/73315/%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%82-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88-%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88)-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8A-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D8%AD%D9%8A%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%8A%D8%A7-%D8%AE%D9%8A%D8%B1?CID=4873 «آيا تعيين مصاديق شخصيت‌های عصر ظهور که در روايات آمده است(مانند سيد خراسانی و سفيانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحيحی است يا خير؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.]</ref> از دیدگاه سید علی خامنه‌ای این تطبیق‌ها صرفاً برداشت‌های احتمالی، شخصی و فاقد قطعیت علمی است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=12889 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغ‌التحصیلان تخصصی مهدویت»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> محققان در مواجهه با سؤال از تطبیق نشانه‌ها، بر زمینه‌سازی ظهور امام مهدی تأکید دارند.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/73315/%D8%A2%D9%8A%D8%A7-%D8%AA%D8%B9%D9%8A%D9%8A%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D9%82-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%D9%8A%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%A9%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA(%D9%85%D8%A7%D9%86%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D9%8A%D8%AF-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88-%D8%B3%D9%81%D9%8A%D8%A7%D9%86%D9%8A-%D9%88)-%D9%88-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D9%8A-%D8%A2%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B1%D9%85-%DA%A9%D8%A7%D8%B1-%D8%B5%D8%AD%D9%8A%D8%AD%D9%8A-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%8A%D8%A7-%D8%AE%D9%8A%D8%B1?CID=4873 «آيا تعيين مصاديق شخصيت‌های عصر ظهور که در روايات آمده است(مانند سيد خراسانی و سفيانی و...) و معرفی آنها به مرم کار صحيحی است يا خير؟»، وب‌سایت مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات دینی.]</ref>

محدثان شیعه و اهل‌سنت از قرون نخستین اسلامی به گردآوری و نقل روایات این حوزه پرداخته‌اند:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.]</ref>  

'''شیعه:''' در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانه‌های ظهور ذکر شده است.<ref>[https://thaqalain.ir/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D9%87%D9%84-%D8%B3%D9%86%D8%AA-%D9%88-%D8%AA%D8%B4/ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین.]</ref> منابع شیعی معاصر، دو رویکرد دارند: رویکرد گردآوری روایی بدون تحلیل؛ مانند معجم احادیث المهدی و نوائب الدهور و رویکرد تحلیلی و انتقادی؛ نظیر عصر الظهور، موسوعة الإمام المهدی اثر سید محمد صدر و دراسة فی علامات الظهور اثر جعفر مرتضی عاملی.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>

'''اهل‌سنت:''' در منابع اهل‌سنت مباحث مربوط به نشانه‌های ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته‌ شده است.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref> قدیمی‌ترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D8%A7%DB%8C%D9%85-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی<ref>محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.</ref> و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.<ref>[https://www.porseman.com/article/%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D9%88-%D9%83%D8%A7%D8%B1%D9%83%D8%B1%D8%AF-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%D9%8A-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1/190657 «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان.]</ref>