ابرابزار |
زهرا غلامی (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
تابآوری اجتماعی به ظرفیت تعاملات درونشبکهای میان سیستمهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی در مواجهه با چالشها اشاره دارد. این مفهوم، فرایندی پویا است که از تعامل میان مؤلفههای انسانی، سازمانی و محیطی شکل گرفته و حرکت | تابآوری اجتماعی به ظرفیت تعاملات درونشبکهای میان سیستمهای اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی در مواجهه با چالشها اشاره دارد. این مفهوم، فرایندی پویا است که از تعامل میان مؤلفههای انسانی، سازمانی و محیطی شکل گرفته و حرکت روبهرشد جامعه را حفظ میکند.<ref>[https://civilica.com/note/17426/ رام برزینی، «مؤلفههای تابآوری اجتماعی»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> این ویژگی بر ظرفیت مجموعههای انسانی برای پیشبینی، مقاومت و بازیابی در مواجهه با شوکها دلالت داشته و بر توانایی تطبیق سیستم در عین حفظ کارکردهای اصلی تأکید میکند.<ref>[https://www.resiliency.ir/social-resilience/ مقدسی، «تابآوری اجتماعی چیست؟»، وبسایت خانۀ تابآوری.]</ref> | ||
این اصطلاح در سال دو هزار میلادی توسط ونیل نیل | این اصطلاح در سال دو هزار میلادی توسط ونیل نیل آدگر، مطرح شد و با شاخصهای کلانی مانند وضعیت اشتغال، نرخ جرم و میزان مهاجرت پیوند خورد تا میزان دوام شبکههای اجتماعی در برابر مخاطرات سنجیده شود.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/10/رابطه-حمایت-اجتماعی-و-تاب-آوری-اجتماعی/ «رابطۀ حمایت اجتماعی و تابآوری اجتماعی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> برخلاف تابآوری روانشناختی که بر رفتار شخص تمرکز دارد، محور تحلیل در تابآوری اجتماعی بر منابع مشترک و روابط بینگروهی استوار است.<ref>[https://iraniansocialworkers.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%DA%86%D8%A7%D8%B1%DA%86%D9%88%D8%A8-%D9%87%D8%A7-%D9%85%D8%A4%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D8%A7%D9%85%D8%A «تابآوری اجتماعی: چارچوبها، مؤلفهها و الزامات»، وبسایت مددکاری اجتماعی ایرانیان.]</ref> در بستر جامعه، این ظرفیت در سطوح فردی، خانوادگی و اجتماعی مانع از فروپاشی ساختاری شبکههای روابط در برابر مخاطرات شده و مسیر بازسازی جمعی را حفظ میکند.<ref>[https://www.migna.ir/news/68816/تاب-آوری-اجتماعی-ایران «تابآوری اجتماعی در ایران»، پایگاه خبری علمی و تخصصی میگنا.]</ref> | ||
=== ارتباط با آسیبپذیری اجتماعی === | === ارتباط با آسیبپذیری اجتماعی === | ||
تابآوری یک ویژگی فرایندی و مداوم بوده که در هر سه حوزهٔ پیشگیری، مداخلات حین بحران و بازسازی | تابآوری یک ویژگی فرایندی و مداوم بوده که در هر سه حوزهٔ پیشگیری، مداخلات حین بحران و بازسازی پساز آن کارکرد دارد.<ref>[https://www.resiliency.ir/social-resilience/ مقدسی، «تابآوری اجتماعی چیست؟»، وبسایت خانۀ تابآوری.]</ref> به همین دلیل، تفکیک تقدم یا تأخر زمانی میان تابآوری و بحران، مبنای عینی ندارد. آسیبپذیری اجتماعی، شاخصترین عاملی است که با تابآوری اجتماعی رابطهٔ معکوس دارد.<ref>[https://sayeh-news.com/fa/Main/Detail/157779/%D8%AA%D8%A7%D8%A8%E2%80%8C%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C%D8%9B-%D8%B8%D8%B1%D9%81%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8% «تابآوری اجتماعی؛ ظرفیتی برای بازیابی از شوکها و استرسها»، وبسایت روزنامۀ سراسری سایه.]</ref> | ||
=== پایداری ساختاری در شرایط فشار خارجی و تحریمهای اقتصادی === | === پایداری ساختاری در شرایط فشار خارجی و تحریمهای اقتصادی === | ||
در شرایط فشارهای خارجی و بحرانهای اقتصادی مکرر، تابآوری اجتماعی بهعنوان یک دارایی راهبردی برای حفظ پایداری ساختار کلان جامعه شناخته میشود. این وضعیت بر چهار محور ساختاری استوار است: شفافیت ساختارهای رسمی و مدیریت بهینهٔ جریان اطلاعات برای مهار شایعات و کاهش اضطراب | در شرایط فشارهای خارجی و بحرانهای اقتصادی مکرر، تابآوری اجتماعی بهعنوان یک دارایی راهبردی برای حفظ پایداری ساختار کلان جامعه شناخته میشود. این وضعیت بر چهار محور ساختاری استوار است: | ||
# شفافیت ساختارهای رسمی و مدیریت بهینهٔ جریان اطلاعات برای مهار شایعات و کاهش اضطراب جمعی؛ | |||
# عدالت معیشتی از طریق حمایت از اقشار آسیبپذیر و تضمین دسترسی به کالاهای اساسی؛ | |||
# وفاق اجتماعی با پرهیز از دوقطبیسازی؛ | |||
# ارتقای کارآمدی نهادی و بهبود خدمات عمومی. | |||
این ارکان، ظرفیت انطباقی کل سیستم را در برابر تکانههای خارجی تضمین میکنند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/2209957/%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8% «تابآوری اجتماعی سرمایۀ راهبردی عبور ایران از جنگ تحمیلی سوم»، خبر آنلاین.]</ref> | |||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
ریشهٔ نظریه تابآوری به دو حوزهٔ روانشناسی و بومشناسی بازمیگردد. این مفهوم در روانشناسی برای تبیین سرسختی فردی و در بومشناسی برای بررسی پایداری اکوسیستمها | ریشهٔ نظریه تابآوری به دو حوزهٔ روانشناسی و بومشناسی بازمیگردد. این مفهوم در روانشناسی برای تبیین سرسختی فردی و در بومشناسی برای بررسی پایداری اکوسیستمها به کار میرفت. سیر تکوینی این اصطلاح، نشاندهندهٔ تغییر دیدگاه از ویژگی ذاتی و تکبعدی شخص بهسمت یک فرایند پویا، چندوجهی و حاصل تعاملات مستمر میان انسان و محیط اجتماعی است.<ref>[https://civilica.com/note/7600/ بیگلربیگی، ««تابآوری اجتماعی»، وبسایت سیویلیکا.]</ref> نگاه سنتی به این نظریه، جامعه را عاملی خطرزا و پدیدآورندهٔ فقر و جرم میدانست که پایداری گروهها را تهدید میکند. در مقابل، دیدگاه مدرن جامعه را بستر اصلی شکلگیری عوامل محافظتکننده میشناسد.<ref>[https://www.hsu.ac.ir/resiliency/2025/01/10/رابطه-حمایت-اجتماعی-و-تاب-آوری-اجتماعی/ «رابطۀ حمایت اجتماعی و تابآوری اجتماعی»، وبسایت دانشگاه حکیم سبزواری.]</ref> | ||
== لایههای ساختاری == | == لایههای ساختاری == | ||
این ظرفیت در نگاه یکپارچه به سیستمهای انسانی، در سه لایهٔ ساختاری و عملیاتی ظاهر میشود: | این ظرفیت در نگاه یکپارچه به سیستمهای انسانی، در سه لایهٔ ساختاری و عملیاتی ظاهر میشود: | ||
# لایهٔ نخست، پایداری است که بر تحمل ضربه و حفظ شکل اولیهٔ جامعه تمرکز دارد. هدف این لایه، جذب شوکها بدون تغییر در ماهیت سیستم بوده و در سیاستگذاری به مدیریت بحران و امدادرسانی اضطراری منجر میشود. | # لایهٔ نخست، پایداری است که بر تحمل ضربه و حفظ شکل اولیهٔ جامعه تمرکز دارد. هدف این لایه، جذب شوکها بدون تغییر در ماهیت سیستم بوده و در سیاستگذاری به مدیریت بحران و امدادرسانی اضطراری منجر میشود. | ||
# لایهٔ دوم، ظرفیت تطبیقی است که بر اصلاحات ساختاری برای هماهنگی جامعه با تغییرات آینده تأکید میکند و پیامد آن، برنامهریزی انعطافپذیر و اصلاحات گامبهگام است. | # لایهٔ دوم، ظرفیت تطبیقی است که بر اصلاحات ساختاری برای هماهنگی جامعه با تغییرات آینده تأکید میکند و پیامد آن، برنامهریزی انعطافپذیر و اصلاحات گامبهگام است. | ||
