پرش به محتوا

دریای عمان: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱۰: خط ۱۰:
'''ابعاد و مساحت:''' گسترۀ عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطۀ رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.]</ref> طول دریای عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است.<ref>[https://www.amnautical.com/blogs/the-mariners-blog/gulf-of-oman-facts?srsltid=AfmBOooRIUckUK3r7FQ157_RR2O4TvbyYmL5VEhwU5oeCLZ5QIoE6ipM .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"]</ref> مساحت این دریا ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.]</ref>  
'''ابعاد و مساحت:''' گسترۀ عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطۀ رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.]</ref> طول دریای عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است.<ref>[https://www.amnautical.com/blogs/the-mariners-blog/gulf-of-oman-facts?srsltid=AfmBOooRIUckUK3r7FQ157_RR2O4TvbyYmL5VEhwU5oeCLZ5QIoE6ipM .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"]</ref> مساحت این دریا ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.]</ref>  


'''مرزهای ساحلی:''' در میان کشورهای ساحلی دریای عمان، ایران، عمان و امارات متحده عربی از موقعیت مناسبی برای دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان برخوردارند و به‌ترتیب بیشترین طول ساحلی را در این دریا دارند؛ در مقابل، پاکستان کمترین طول ساحلی را دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.]</ref>  
'''مرزهای ساحلی:''' در میان کشورهای ساحلی دریای عمان، ایران، عمان و امارات متحده عربی از موقعیت مناسبی برای دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان برخوردارند و به‌ترتیب بیشترین طول ساحلی را در این دریا دارند؛ در مقابل، پاکستان کمترین طول ساحلی را دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.]</ref>
 
'''شهرهای ساحلی و بنادر:''' در میان شهرهای ساحلی مهم دریای عمان می‌توان به چابهار و جاسک در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران، بندر گوادر در پاکستان، بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.]</ref>


== نام‌گذاری ==
== نام‌گذاری ==
'''پیشینه نام:''' پیشینۀ تاریخی نام‌گذاری این پهنۀ آبی نشان می‌دهد که در منابع کهن، از عنوان دریای مکران برای اشاره به این منطقه استفاده می‌شده است. در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار بخش‌هایی از منطقۀ مکران که پیش‌تر در قلمرو ایران قرار داشت، از ایران جدا شد و به‌عنوان «مکران هند» به هندوستان و سپس پاکستان امروزی ضمیمه شد. انگلستان با هدف تأمین منافع خود در هند و تسلط بر منابع آبی اقیانوس هند و دریاهای پیرامون، کوشید نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر دهد. در همین راستا، نمایندگانی نیز به دربار ناصرالدین‌شاه فرستاد تا این نام جدید به رسمیت شناخته شود. هم‌زمان، در منابع و نقشه‌های اروپایی نام دریای عمان به‌تدریج برای بخش جنوبی آب‌های پیرامون ایران رواج یافت. پس از شكل‌گيری كشور عمان در قرن هجدهم توسط خاندان ابوسعيد با همكاری مستقيم انگليس و تحت سلطه قرار دادن آن، حضور و نفوذ بریتانیا در منطقه افزایش یافت و نام آن در برخی منابع جغرافیایی و رسانه‌ای اروپایی بیشتر به کار رفت. برخی دولت‌های عربی که این نام را بر دریای پارس ترجیح می‌دادند، خود نیز در گسترش آن کوشیدند. پژوهشگران و نویسندگان ایرانی این نام‌گذاری را نتیجۀ مداخلات سیاسی و استعماری دانسته‌اند و بر نام‌ تاریخی برای این پهنه آبی تأکید کرده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/959034/en ابوالقاسمی و همکاران، «درياي مكران در اسناد و منابع تاريخي »، ۱۴۰۰ش، ص۱۲.]</ref>


=== پیشینه نام ===
'''واژه‌شناسی عمان:''' دیدگاه‌های مختلفی درباره واژه‌شناسی نام عمان وجود دارد. بر اساس برخی تحلیل‌ها، این نام از دو ریشه ساخته شده است؛ “ow” به‌معنای آب و “man” در زبان پهلوی به‌معنای ماندن یا خانه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2013904/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86 میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۸.]</ref>
پیشینۀ تاریخی نام‌گذاری این پهنۀ آبی نشان می‌دهد که در منابع کهن، از عنوان دریای مکران برای اشاره به این منطقه استفاده می‌شده است. در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار بخش‌هایی از منطقۀ مکران که پیش‌تر در قلمرو ایران قرار داشت، از ایران جدا شد و به‌عنوان «مکران هند» به هندوستان و سپس پاکستان امروزی ضمیمه شد. انگلستان با هدف تأمین منافع خود در هند و تسلط بر منابع آبی اقیانوس هند و دریاهای پیرامون، کوشید نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر دهد. در همین راستا، نمایندگانی نیز به دربار ناصرالدین‌شاه فرستاد تا این نام جدید به رسمیت شناخته شود. هم‌زمان، در منابع و نقشه‌های اروپایی نام دریای عمان به‌تدریج برای بخش جنوبی آب‌های پیرامون ایران رواج یافت. پس از شكل‌گيری كشور عمان در قرن هجدهم توسط خاندان ابوسعيد با همكاری مستقيم انگليس و تحت سلطه قرار دادن آن، حضور و نفوذ بریتانیا در منطقه افزایش یافت و نام آن در برخی منابع جغرافیایی و رسانه‌ای اروپایی بیشتر به کار رفت. برخی دولت‌های عربی که این نام را بر دریای پارس ترجیح می‌دادند، خود نیز در گسترش آن کوشیدند. پژوهشگران و نویسندگان ایرانی این نام‌گذاری را نتیجۀ مداخلات سیاسی و استعماری دانسته‌اند و بر نام‌ تاریخی برای این پهنه آبی تأکید کرده‌اند.<ref>[https://sid.ir/paper/959034/en ابوالقاسمی و همکاران، «درياي مكران در اسناد و منابع تاريخي »، ۱۴۰۰ش، ص۱۲.]</ref>
 
=== واژه‌شناسی عمان ===
دیدگاه‌های مختلفی درباره واژه‌شناسی نام عمان وجود دارد. بر اساس برخی تحلیل‌ها، این نام از دو ریشه ساخته شده است؛ “ow” به‌معنای آب و “man” در زبان پهلوی به‌معنای ماندن یا خانه است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2013904/%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D9%88%D9%86-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%DA%A9%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%DA%A9%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86 میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۸.]</ref>


== پیشینه ==
== پیشینه ==
خط ۳۵: خط ۳۴:


همچنین، بر خلاف محدودیت‌های ساختاری خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند بستری مناسب برای تبدیل شدن ایران به یک قدرت نظامی میان‌اقیانوسی است. در همین راستا، توسعه پایگاه هوایی چابهار، گسترش رزمایش‌های دریایی فراتر از خلیج فارس و انعقاد قراردادهای دوجانبه با کشورهایی نظیر هند و چین، در مسیر احیای نقش راهبردی سواحل دریای عمان در ابعاد نظامی و اقتصادی صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D8%B7-%D9%85%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳].</ref>
همچنین، بر خلاف محدودیت‌های ساختاری خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند بستری مناسب برای تبدیل شدن ایران به یک قدرت نظامی میان‌اقیانوسی است. در همین راستا، توسعه پایگاه هوایی چابهار، گسترش رزمایش‌های دریایی فراتر از خلیج فارس و انعقاد قراردادهای دوجانبه با کشورهایی نظیر هند و چین، در مسیر احیای نقش راهبردی سواحل دریای عمان در ابعاد نظامی و اقتصادی صورت می‌گیرد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2268858/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%AE%D8%B7-%D9%85%D8%B4%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳].</ref>
== شهرهای ساحلی و بنادر ==
در میان شهرهای ساحلی مهم دریای عمان می‌توان به چابهار و جاسک در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران، بندر گوادر در پاکستان، بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1189965/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AF-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AD%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D8%B3%D8%A8%D9%87-%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DB%8C%DB%8C راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.]</ref>


== محیط زیست دریای عمان ==
== محیط زیست دریای عمان ==

نسخهٔ ۲۲ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۰۰

دریای عمان؛ آبراهی میان خلیج فارس و دریای عرب.

دریای عمان در شمال‌غرب دریای عرب قرار دارد و به اقیانوس هند و از سوی دیگر از طریق تنگه هرمز به خلیج فارس متصل می‌شود. این دریا میان ایران، عمان، امارات متحده عربی و پاکستان گسترده است و در دوره‌های مختلف تاریخی کانون تجارت و رقابت‌های ژئوپلیتیکی بوده است. امروزه به‌دلیل عبور بخش مهمی از ترانزیت جهانی انرژی و کالا، وجود بنادر مهم، تنوع زیستی بالا و در عین حال چالش‌هایی مثل آلودگی و مخاطرات امنیتی کشتیرانی اهمیت ویژه دارد. دریای عمان با دسترسی اقیانوسی و تسلط بر شاهراه‌های انرژی، فرصتی برای تبدیل ایران به یک قدرت ترانزیتی و نظامی در سطح جهانی فراهم کرده است.

معرفی

پیشینه زمین‌شناسی: دریای عمان در زبان‌های مختلف و در اسناد سازمان‌های بین‌المللی با عنوان خلیج عمان شناخته می‌شود. این دریا، بازماندۀ اقیانوس باستانی نئوتتیس است که در پی برخورد ورقۀ عربی با اوراسیا، مساحت آن کاهش یافته است.[۱]

مختصات و موقعیت جغرافیایی: از منظر مختصات جغرافیایی، دریای عمان در محدودۀ طول‌های جغرافیایی ۵۶ تا ۶۲ درجۀ شرقی و عرض‌های جغرافیایی ۲۲ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۲۶ درجۀ شمالی قرار دارد. بخش عمده‌ای از این دریا در شمال مدار رأس‌السرطان و بخشی از آن در جنوب این مدار واقع شده است. از نظر موقعیت نسبی، دریای عمان همچون بازویی در شمال غربی دریای عرب قرار گرفته که از این طریق به اقیانوس هند متصل می‌شود؛ همچنین تنگه هرمز در شمال غربی آن واقع شده و ارتباط دریای عمان با خلیج فارس را برقرار می‌سازد. مرزهای خشکی این دریا در شمال با کشور ایران، در غرب با بخش‌هایی از سواحل عمان و امارات متحده عربی و در جنوب و جنوب غربی با سواحل کشور عمان تعیین می‌شود.[۲]

ابعاد و مساحت: گسترۀ عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطۀ رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است.[۳] طول دریای عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است.[۴] مساحت این دریا ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است.[۵]

مرزهای ساحلی: در میان کشورهای ساحلی دریای عمان، ایران، عمان و امارات متحده عربی از موقعیت مناسبی برای دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان برخوردارند و به‌ترتیب بیشترین طول ساحلی را در این دریا دارند؛ در مقابل، پاکستان کمترین طول ساحلی را دارد.[۶]

شهرهای ساحلی و بنادر: در میان شهرهای ساحلی مهم دریای عمان می‌توان به چابهار و جاسک در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران، بندر گوادر در پاکستان، بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است.[۷]

نام‌گذاری

پیشینه نام: پیشینۀ تاریخی نام‌گذاری این پهنۀ آبی نشان می‌دهد که در منابع کهن، از عنوان دریای مکران برای اشاره به این منطقه استفاده می‌شده است. در زمان سلطنت ناصرالدین‌شاه قاجار بخش‌هایی از منطقۀ مکران که پیش‌تر در قلمرو ایران قرار داشت، از ایران جدا شد و به‌عنوان «مکران هند» به هندوستان و سپس پاکستان امروزی ضمیمه شد. انگلستان با هدف تأمین منافع خود در هند و تسلط بر منابع آبی اقیانوس هند و دریاهای پیرامون، کوشید نام دریای مکران را به دریای عمان تغییر دهد. در همین راستا، نمایندگانی نیز به دربار ناصرالدین‌شاه فرستاد تا این نام جدید به رسمیت شناخته شود. هم‌زمان، در منابع و نقشه‌های اروپایی نام دریای عمان به‌تدریج برای بخش جنوبی آب‌های پیرامون ایران رواج یافت. پس از شكل‌گيری كشور عمان در قرن هجدهم توسط خاندان ابوسعيد با همكاری مستقيم انگليس و تحت سلطه قرار دادن آن، حضور و نفوذ بریتانیا در منطقه افزایش یافت و نام آن در برخی منابع جغرافیایی و رسانه‌ای اروپایی بیشتر به کار رفت. برخی دولت‌های عربی که این نام را بر دریای پارس ترجیح می‌دادند، خود نیز در گسترش آن کوشیدند. پژوهشگران و نویسندگان ایرانی این نام‌گذاری را نتیجۀ مداخلات سیاسی و استعماری دانسته‌اند و بر نام‌ تاریخی برای این پهنه آبی تأکید کرده‌اند.[۸]

واژه‌شناسی عمان: دیدگاه‌های مختلفی درباره واژه‌شناسی نام عمان وجود دارد. بر اساس برخی تحلیل‌ها، این نام از دو ریشه ساخته شده است؛ “ow” به‌معنای آب و “man” در زبان پهلوی به‌معنای ماندن یا خانه است.[۹]

پیشینه

دورۀ ایران باستان: دریای عمان و سرزمین‌های پیرامون آن، در طول تاریخ از مهم‌ترین نواحی بندری به‌ شمار می‌رفته‌اند. این منطقه در منابع جغرافیایی، بخشی از دریای پارس دانسته شده و از دیرباز نقش چشمگیری در تحولات اقتصادی و تجاری ایفا کرده است. نواحی جنوبی دریای پارس (سرزمین عمان و سواحل آن) در سال 326م در زمان کورش کبیر به تصرف هخامنشیان درامد.[۱۰] هخامنشیان با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک منطقه و ایجاد ناوگان، نخستین پایه‌های تسلط ایران بر دریای عمان را بنا نهادند. پس از یک دورۀ افول طولانی، صفویان به‌ویژه در دورۀ شاه‌عباس با اخراج پرتغالی‌ها و با کمک انگلیسی‌ها، حاکمیت ایران را احیا کردند. این روند در دورۀ نادرشاه افشار با ایجاد یک نیروی دریایی متمرکز تداوم یافت. اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای عمان به‌عنوان گذرگاه تجاری شرق و غرب، توجه قدرت‌های استعماری به‌ویژه انگلیس را جلب کرد.[۱۱]

دورۀ قاجار و پهلوی: در عصر قاجار، با وجود اهمیت راهبردی و تجاری بنادر و جزایر دریای عمان، ضعف نیروی دریایی، محدودیت‌های انگلیس، واگذاری برخی بنادر به بیگانگان و کمبود زیرساخت‌ها مانع رشد اقتصادی این منطقه شد. در دوره پهلوی اول، دولت ایران با وجود موانع داخلی و خارجی، تلاش‌هایی برای تقویت نقش اقتصادی سواحل جنوبی آغاز کرد و نسبت به اواخر قاجار پیشرفت بیشتری نشان داد. در دوره پهلوی دوم، به‌ویژه با تضعیف بریتانیا و شکل‌گیری دکترین نیکسون، ایران به‌عنوان ژاندارم منطقه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان مطرح شد و نفوذ خود را در اقیانوس هند گسترش داد.[۱۲]

اهمیت

جایگاه ژئوپلیتیک و اهمیت جهانی دریای عمان: دریای عمان به‌عنوان پیوندگاه حیاتی میان خلیج فارس و اقیانوس هند، از منظر اقتصادی، نظامی و راهبردی برای کشورهای ساحلی و تجارت جهانی اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد. این دریا در شمال غربی اقیانوس هند واقع شده و به‌دلیل این‌که نزدیک‌ترین مسیر برای خروج انرژی و کالای جهان از تنگه هرمز به مقصد اقیانوس هند، آسیای شرقی و اروپا است، به بخشی لاینفک از امنیت انرژی جهان تبدیل شده است. علاوه بر ترانزیت، ذخایر انرژی در بستر دریا و ظرفیت‌های شیلاتی که از دیرباز مورد بهره‌برداری بوده‌اند، از مهم‌ترین منافع اقتصادی این دریا به شمار می‌آیند.[۱۳]

ظرفیت‌های ترانزیتی و اقتصادی برای ایران: ایران با برخورداری از کرانه‌های مکران، از موقعیت جغرافیایی ویژه‌ای برای بهره‌برداری از این ظرفیت‌های بین‌المللی برخوردار است. این دسترسی اقیانوسی، پیامدهای ژئواستراتژیک گسترده‌ای در زمینه‌های حمل‌ونقل، کشتیرانی و مدیریت منابع دریایی برای ایران دارد و این کشور را به عضوی مؤثر در سازمان همکاری‌های اقتصادی کشورهای اقیانوس هند بدل کرده است.

ایران با تکیه بر این مزیت و استفاده از کریدورهای حیاتی مانند «شمال-جنوب»، «مسیر ترانزیتی ایران» و «هند-ایران-افغانستان»، در پی تبدیل پتانسیل‌های بالقوه به امکاناتی بالفعل است. با توجه به تردد روزانه میلیون‌ها بشکه نفت و حجم عظیمی از کالا در این مسیر، حضور در آب‌های اقیانوسی می‌تواند حجم مبادلات تجاری، درآمدهای گمرکی و قدرت کشتیرانی ایران را افزایش دهد. بدین ترتیب، سواحل مکران نه تنها دروازه ارتباطی کشورهای محصور در خشکی آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا است، بلکه می‌تواند پس از نفت و گاز، به یکی از ستون‌های اصلی درآمدی اقتصاد ایران بدل شود.[۱۴]

اهمیت امنیتی و نظامی: از دیدگاه سیاسی-امنیتی، موقعیت ایران در این کرانه‌ها، کنترل حیاتی بر مبادی ورودی خلیج فارس و اقیانوس هند را تضمین کرده و با ایجاد بازدارندگی، نفوذ بیگانگان را به حداقل می‌رساند. خط ساحلی ۲۳۱ کیلومتری و آب‌های کم‌عمق ساحلی، پدافندی طبیعی در برابر تهدیدات فراهم آورده و سیطره بر بخش شمالی دریای عمان و جغرافیای سیستان و بلوچستان، امنیت منطقه‌ای را ارتقا داده است.

همچنین، بر خلاف محدودیت‌های ساختاری خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند بستری مناسب برای تبدیل شدن ایران به یک قدرت نظامی میان‌اقیانوسی است. در همین راستا، توسعه پایگاه هوایی چابهار، گسترش رزمایش‌های دریایی فراتر از خلیج فارس و انعقاد قراردادهای دوجانبه با کشورهایی نظیر هند و چین، در مسیر احیای نقش راهبردی سواحل دریای عمان در ابعاد نظامی و اقتصادی صورت می‌گیرد.[۱۵]

محیط زیست دریای عمان

اکوسیستم دریایی: دریای عمان با بیش از ۵۳۰ گونه ماهی ثبت‌شده، از اکوسیستم‌های دریایی متنوع برخوردار است؛ از جمله ماهی تن، مارلین، پومفریت، ماهی شمشیر، ماکرل و سیل‌فیش، کوسه‌های آبی، کوسه‌های ابریشمی، کوسه‌های سرچکشی و کوسه‌های ترشر چشم‌بزرگ، همچنین گونه‌هایی از لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها و انواع بی‌مهرگان. ماهیگیری سنتی همچنان برای جوامع ساحلی در عمان و ایران مهم است، اگرچه عملیات تجاری و فشارهای محیطی در دهه‌های اخیر بر ذخایر ماهی تأثیر گذاشته است.[۱۶]

تغییرات اقلیمی: دانشمندان در سال ۲۰۱۸م تأیید کردند که دریای عمان یکی از بزرگترین مناطق مرده دریایی جهان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای با کمبود شدید اکسیژن. شرایط کم‌اکسیژن ناشی از روان‌آب‌های کشاورزی است که نیتروژن و فسفر را از زمین‌های اطراف به دریای عمان منتقل می‌کنند. این مواد باعث رشد جلبکی می‌شوند که پس از مرگ و در حین تجزیه، اکسیژن محلول در آب را مصرف می‌کنند. تحقیقات منتشر شده در سال ۲۰۲۴م نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و آلودگی‌های مداوم، همچنان در حال افزایش است. موجودات دریایی قادر به بقا در مناطقی با شدت آلودگی بالا نیستند که این امر پیامدهای اکولوژیکی در سراسر زنجیرۀ غذایی ایجاد کرده و عملیات صید تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.[۱۷]

ملاحظات امنیتی

تنش‌های منطقه‌ای بین ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، همراه با اختلافات بین‌المللی، نگرانی‌های امنیتی برای کشتیرانی تجاری در این منطقه ایجاد می‌کند. اپراتورهای کشتی که از دریای عمان عبور می‌کنند باید توصیه‌های امنیتی را زیر نظر داشته باشند و اقدامات حفاظتی را در نظر بگیرند. این ملاحظات عبارت است از:

  • تشدید رویه‌های نگهبانی با استفاده از دیدبان‌های اضافی؛
  • رعایت کد ISPS در سطوح امنیتی بالاتر؛
  • ارتباط با مقامات دولت صاحب پرچم؛
  • اطلاع‌رسانی به بیمه در خصوص عبور از دریای عمان؛
  • هماهنگی با نیروهای دریایی در صورت درخواست؛
  • رویه‌های «کشتی خاموش» در صورت اقتضای عملیاتی؛

درک الزامات کد ISPS و نگهداری مستندات به‌روزِ انطباق با دولت صاحب پرچم، به اپراتورهای شناور کمک می‌کند تا در شرایط متغیر امنیتی به دریانوردی ادامه دهند.[۱۸]

پانویس

  1. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119.
  2. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.
  3. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.
  4. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  5. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.
  6. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص136.
  7. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص119-121.
  8. ↑ ابوالقاسمی و همکاران، «درياي مكران در اسناد و منابع تاريخي »، ۱۴۰۰ش، ص۱۲.
  9. ↑ میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۸.
  10. ↑ میرشاهی، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، ۱۴۰۱ش، ص۴۵۶ و ۴۶۰.
  11. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۷۶-۷۹.
  12. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۰-۸۱.
  13. ↑ راستی و اشرفی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، 1395ش، ص121؛ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  14. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳.
  15. ↑ معلومی و علیخانی، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۳ش، ص۸۱-۸۳.
  16. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  17. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"
  18. ↑ .10key Facts About the Gulf of Oman", amnautical website"

منابع

  • ابوالقاسمی، محسن و همکاران، «درياي مكران در اسناد و منابع تاريخي»، پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شمارۀ ۲۸، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
  • راستی، عمران و اشرفی، علی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، شمارۀ 3، بهار 1395ش.
  • معلومی، فاطمه‌السادات و علیخانی، حمیدرضا، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال سوم، شمارۀ چهارم، زمستان ۱۴۰۳ش.
  • میرشاهی، سینا، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، مطالعات ایرانی، شماره 42، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
  • "10 Key Facts About the Gulf of Oman” website amnautical,Date of upload: 10 Febuary 2026.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=دریای_عمان&oldid=52211»