پرش به محتوا

مجلس شورای ملی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
تفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
زهرا فاضل (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۲۲۱ ویرایش‌ها
صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانون‌گذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.<br> مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین و محوری‌ترین نهاد قانون‌گذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوان‌سالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این...» ایجاد کرد
 
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
<big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانون‌گذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.<br>
<big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانون‌گذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.<ref group="دیدگاه">برخی از مطالبی که از قلم افتاده است و نیاز به تدارک دارد:
 
۱. رویدادهای مهم: بررسی نقش مجلس در بحران‌های بزرگ مانند به توپ بستن مجلس (استبداد صغیر)، جنگ جهانی اول و دوم، ملی شدن صنعت نفت و رویدادهای منتهی به کودتای ۲۸ مرداد و....(اجمالا در جدول پایانی اشاره شده است ولی این ها رویدادهای مهمی هستند که مجلس نقش مهمی در آنها داشته است و هر کدام باید در حد یا دو خط گزارش شود)
 
۲. ساختمان و مکان فیزیکی مجلس: تاریخچه، معماری و تحولات عمارت بهارستان که نماد فیزیکی مجلس بوده است.
 
۳. حضور زنان در مجلس: تاریخچه اعطای حق رأی به زنان و ورود نخستین نمایندگان زن به مجلس در ادوار متأخر. (به صورت پراکنده در مقاله آمده است ولی نیاز است که یکجا جمع شود و در یک بند گزارش شود)
 
۴. سرانجام و انحلال مجلس: توضیح مشخص درباره روزهای پایانی مجلس، انحلال آن در جریان پیروزی انقلاب و فرایند جایگزینی آن با مجلس شورای اسلامی»
 
5. همانطور که در مقاله ویکی خمینی بخشی را به افراد تأثیر گذار اختصاص داده استت، شما نیز میتواند از این افراد در محل مناسبی نام ببرید منظور این نیست که لزوما بخش مستقلی برای آنها ایجاد شود.
 
6. بحث بسیار مهم روایط شاهان با مجلس است که در مقاله باید حتما گزارش شود.</ref>


مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین و محوری‌ترین نهاد قانون‌گذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوان‌سالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکل‌گیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمام‌نمای چالش‌های ساختاری، رقابت‌های حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحران‌های ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد.
مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین و محوری‌ترین نهاد قانون‌گذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوان‌سالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکل‌گیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمام‌نمای چالش‌های ساختاری، رقابت‌های حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحران‌های ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد.
==مفهوم‌شناسی و جایگاه حقوقی==
==مفهوم‌شناسی و جایگاه حقوقی<ref group="دیدگاه">مطالب زیر همه مفید و خوب هستند ولی انسجام و خط روایی و ارتباط بین آنها مفقود است. همچنین گاهی یک مضمون با عبارات مختلفی تکرار شده است. این متن را ببینید آیا کمبودی دارد؟ و آیا شما را به عنوان خواننده به مفهوم روشنی میرساند:
مجلس شورای ملی به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد برآمده از انقلاب مشروطه، مبنای تعریف ساختار سیاسی جدید ایران قرار گرفت. قانون اساسی مشروطه مصوب سال ۱۳۲۴ق در ۵۱ اصل خود، بخش عمدۀ قوانین را به سازوکار تشکیل، حدود اختیارات، وظایف نمایندگان و تکالیف این نهاد اختصاص داد. بر این اساس، مجلس مرجع اصلی تجلی ارادۀ عمومی و قانون‌گذاری تبیین شد که نظارت بر عملکرد قوۀ مجریه و تصویب مقدرات مالی و سیاسی کشور را بر عهده داشت.<ref>  [https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>   
 
مجلس شورای ملی مهم‌ترین نهاد قانون‌گذاری برآمده از انقلاب مشروطه در ایران بود که بر پایه قانون اساسی ۱۳۲۴ق تشکیل شد و به‌عنوان نماینده اراده عمومی، وظیفه تصویب قوانین، نظارت بر عملکرد دولت و تعیین امور مالی و سیاسی کشور را بر عهده داشت. این نهاد رکن اصلی قوه مقننه به‌شمار می‌رفت و هرچند قانون اساسی ساختار دو مجلسی شامل مجلس شورای ملی و مجلس سنا را پیش‌بینی کرده بود، به‌دلیل تأخیر در تشکیل سنا تا سال ۱۳۲۸ش، مجلس شورای ملی عملاً به‌تنهایی وظایف قانون‌گذاری کشور را انجام می‌داد.</ref>==
مجلس شورای ملی به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد برآمده از انقلاب مشروطه، مبنای تعریف ساختار سیاسی جدید ایران قرار گرفت. قانون اساسی مشروطه مصوب سال ۱۳۲۴ق در ۵۱ اصل خود، بخش عمدۀ قوانین را به سازوکار تشکیل، حدود اختیارات، وظایف نمایندگان و تکالیف این نهاد اختصاص داد. بر این اساس، مجلس مرجع اصلی تجلی ارادۀ عمومی و قانون‌گذاری تبیین شد که نظارت بر عملکرد قوۀ مجریه و تصویب مقدرات مالی و سیاسی کشور را بر عهده داشت.<ref>  [https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref><ref group="دیدگاه">من با خواندن این متن تعریفی از مجلس شورای ملی در ذهنم شکل نگرفت</ref>   
===حدود اختیارات و وظایف تقنینی===
===حدود اختیارات و وظایف تقنینی===
این نهاد رکن اصلی قوۀ مقننۀ ایران را تشکیل می‌داد. حدود وظایف اصلی این ارگان شامل وضع قوانین عمومی، پیشنهاد تجدید نظر در قانون اساسی، نظارت بر عملکرد وزرا، تصویب بودجه و امور مالی، استقراض داخلی و خارجی و تصویب عهدنامه‌ها و امتیازات تجاری و صنعتی بود.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref>  
این نهاد رکن اصلی قوۀ مقننۀ ایران را تشکیل می‌داد. حدود وظایف اصلی این ارگان شامل وضع قوانین عمومی، پیشنهاد تجدید نظر در قانون اساسی، نظارت بر عملکرد وزرا، تصویب بودجه و امور مالی، استقراض داخلی و خارجی و تصویب عهدنامه‌ها و امتیازات تجاری و صنعتی بود.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref><ref group="دیدگاه">ارجاع به ویکی ممنوع است. به منبع دیگری ارجاع دهید
===ساختار دو مجلسی و تعطیلی سنا===
 
در تمام مقاله رعایت شود</ref>  
===ساختار دو مجلسی و تعطیلی سنا<ref group="دیدگاه">عنوان خوبی نیست.</ref>===
هرچند در قانون اساسی ساختار قانون‌گذاری بر پایۀ سیستم دو مجلسی شامل مجلس شورای ملی و مجلس سنا پیش‌بینی شده بود اما تشکیل مجلس سنا به‌دلیل موانع سیاسی تا سال ۱۳۲۸ش به تعویق افتاد.<ref>فرهنگ قهرمانی، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دوره ۲۴ قانون‌گذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی، ۲۵۳۶شاهنشاهی، ص۲۱۰ و ۳۳۳.</ref> برای پیشگیری از بن‌بست تقنینی در این دورۀ طولانی، بر اساس اصل ۴۷ قانون اساسی، مصوبات مجلس شورای ملی به‌عنوان تنها رکن مقننه، پس از امضای پادشاه واجد اعتبار و اجرای قانونی در سراسر کشور بود. بدین ترتیب این نهاد تا دورۀ شانزدهم به‌طور مستقل وظایف تقنینی را بر عهده داشت.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref>   
هرچند در قانون اساسی ساختار قانون‌گذاری بر پایۀ سیستم دو مجلسی شامل مجلس شورای ملی و مجلس سنا پیش‌بینی شده بود اما تشکیل مجلس سنا به‌دلیل موانع سیاسی تا سال ۱۳۲۸ش به تعویق افتاد.<ref>فرهنگ قهرمانی، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دوره ۲۴ قانون‌گذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی، ۲۵۳۶شاهنشاهی، ص۲۱۰ و ۳۳۳.</ref> برای پیشگیری از بن‌بست تقنینی در این دورۀ طولانی، بر اساس اصل ۴۷ قانون اساسی، مصوبات مجلس شورای ملی به‌عنوان تنها رکن مقننه، پس از امضای پادشاه واجد اعتبار و اجرای قانونی در سراسر کشور بود. بدین ترتیب این نهاد تا دورۀ شانزدهم به‌طور مستقل وظایف تقنینی را بر عهده داشت.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref>   
===آمار ادوار و تحولات ساختاری===
===آمار ادوار و تحولات ساختاری<ref group="دیدگاه">چرا ذیل مفهوم و جایگاه آمده است؟ فکر میکنم ابتدایا مقاله جای خوبی برای این مطالب نیست</ref>===
در طول ۷۲ سال فعالیت نظام مشروطه، در مجموع ۲۴ دورۀ مجلس شورای ملی تشکیل شد که تحولات ساختاری آن به این شرح است:
در طول ۷۲ سال فعالیت نظام مشروطه، در مجموع ۲۴ دورۀ مجلس شورای ملی تشکیل شد که تحولات ساختاری آن به این شرح است:
# مدت فعالیت: مدت قانونی هر دورۀ مجلس تا پایان دورۀ هجدهم دو سال بود و از دورۀ نوزدهم به چهار سال افزایش یافت.
# مدت فعالیت: مدت قانونی هر دورۀ مجلس تا پایان دورۀ هجدهم دو سال بود و از دورۀ نوزدهم به چهار سال افزایش یافت.
# تشکیل نظام دو مجلسی: از سال ۱۳۲۸ش با تشکیل مجلس سنا، ۷ دوره فعالیت هم‌زمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد.
# تشکیل نظام دو مجلسی: از سال ۱۳۲۸ش با تشکیل مجلس سنا، ۷ دوره فعالیت هم‌زمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد.
# مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست‌وچهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد ۱۳۳۲ش و ماه‌های پایانی دورۀ بیست‌وچهارم با وقوع انقلاب هم‌زمان شد.<ref>  [https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>   
# مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست‌وچهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد ۱۳۳۲ش و ماه‌های پایانی دورۀ بیست‌وچهارم با وقوع انقلاب هم‌زمان شد.<ref>  [https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>   
==پیشینه و بسترهای تاریخی شکل‌گیری==
==پیشینه و بسترهای تاریخی شکل‌گیری<ref group="دیدگاه">چرا هیچ نامی از نهضت مشروطه در اینجا به میان نیامده است؟ </ref>==
===ریشه‌های ساختاری و سیر تحول مفهوم مجلس===
===ریشه‌های ساختاری و سیر تحول مفهوم مجلس===
الگوی نوین مجالس مشورتی در جهان به دگرگونی‌های سیاسی پس از رنسانس در بریتانیا طی قرن هفدهم میلادی بازمی‌گردد.<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، 1380ش، ص11 و 462.</ref> در ایران، از دهۀ ۱۲۷۰ق، دارالشورای کبرای دولتی یا مجلس‌الوزرا با حضور رجال مملکتی تشکیل شد که در دورۀ صدارت میرزاحسین‌خان سپهسالار در سال ۱۲۹۸ق توسعه یافت؛ هرچند این نشست‌ها که در کاخ گلستان برگزار می‌شد، فاقد حضور مردمی و تنها به‌عنوان جلسات هیئت دولت بود. با آغاز جنبش مشروطه‌خواهی در دهه‌های نخست سدۀ چهاردهم قمری تحت تأثیر تحولاتی چون تأسیس دارالفنون، توسعۀ مدارس جدید، انتشار روزنامه‌ها و گسترش ایده‌های روشنگرانه، شعار افتتاح دارالشورا و برقراری قانون با هدف کاهش قدرت درباریان و واگذاری حق قانون‌گذاری به نمایندگان مردم همگانی شد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/724929/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین.]</ref>  تهران کانون اصلی این تحولات و بستر برگزاری نخستین دورۀ انتخابات شد.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref>  
الگوی نوین مجالس مشورتی در جهان به دگرگونی‌های سیاسی پس از رنسانس در بریتانیا طی قرن هفدهم میلادی بازمی‌گردد.<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، 1380ش، ص11 و 462.</ref> در ایران، از دهۀ ۱۲۷۰ق، دارالشورای کبرای دولتی یا مجلس‌الوزرا با حضور رجال مملکتی تشکیل شد که در دورۀ صدارت میرزاحسین‌خان سپهسالار در سال ۱۲۹۸ق توسعه یافت؛ هرچند این نشست‌ها که در کاخ گلستان برگزار می‌شد، فاقد حضور مردمی و تنها به‌عنوان جلسات هیئت دولت بود. با آغاز جنبش مشروطه‌خواهی در دهه‌های نخست سدۀ چهاردهم قمری تحت تأثیر تحولاتی چون تأسیس دارالفنون، توسعۀ مدارس جدید، انتشار روزنامه‌ها و گسترش ایده‌های روشنگرانه، شعار افتتاح دارالشورا و برقراری قانون با هدف کاهش قدرت درباریان و واگذاری حق قانون‌گذاری به نمایندگان مردم همگانی شد.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/724929/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین.]</ref>  تهران کانون اصلی این تحولات و بستر برگزاری نخستین دورۀ انتخابات شد.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref>  
===فرمان تأسیس و چالش نام‌گذاری===
===فرمان تأسیس و چالش نام‌گذاری===
فرآیند تأسیس این نهاد با فرمان مظفرالدین‌شاه در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ش آغاز شد. در سیر تحولات آن زمان، نوسان‌هایی در نام‌گذاری میان عنوان‌های شورای ملی و شورای اسلامی وجود داشت<ref>صدراعظم وقت، شیخ فضل‌الله نوری و امیربهادر وزیر دربار خواستار عنوان مجلس شورای اسلامی بودند. در مقابل، مشروطه‌خواهانی چون میرزا محمدصادق طباطبایی در نشست صاحبقرانیه استدلال کردند که به‌دلیل حق ارسال نماینده از سوی اقلیت‌های دینی شامل یهودیان، ارامنه و زرتشتیان، لفظ اسلامی با ساختار ورود آنها همخوانی نداشته و عنوان ملی مناسب‌تر است.</ref> اما در نهایت عنوان مجلس شورای ملی در نظام‌نامۀ انتخاباتی تثبیت شد و به امضای پادشاه رسید.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref> در این انتخابات که بر اساس نظام‌نامۀ طبقاتی برگزار شد، وکلای اصناف و طبقات مختلف جامعه از پایتخت و سایر ایالات به این نهاد راه یافتند. تشکیل این مجلس فرآیند تکثر سیاسی را پایه‌گذاری کرد و به‌عنوان نخستین تجربۀ پارلمانی در منطقه، بر نظام‌های حقوقی کشورهای همجوار تأثیر گذاشت.<ref> [https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref>  
فرآیند تأسیس این نهاد با فرمان مظفرالدین‌شاه در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ش آغاز شد. در سیر تحولات آن زمان، نوسان‌هایی در نام‌گذاری میان عنوان‌های شورای ملی و شورای اسلامی وجود داشت<ref>صدراعظم وقت، شیخ فضل‌الله نوری و امیربهادر وزیر دربار خواستار عنوان مجلس شورای اسلامی بودند. در مقابل، مشروطه‌خواهانی چون میرزا محمدصادق طباطبایی در نشست صاحبقرانیه استدلال کردند که به‌دلیل حق ارسال نماینده از سوی اقلیت‌های دینی شامل یهودیان، ارامنه و زرتشتیان، لفظ اسلامی با ساختار ورود آنها همخوانی نداشته و عنوان ملی مناسب‌تر است.</ref><ref group="دیدگاه">پانویس توضیحی در ویکی معنا ندارد. اگر مطلب مفید است باید در متن اصلی تأمین شود و الا حذف</ref> اما در نهایت عنوان مجلس شورای ملی در نظام‌نامۀ انتخاباتی تثبیت شد و به امضای پادشاه رسید.<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref> در این انتخابات که بر اساس نظام‌نامۀ طبقاتی برگزار شد، وکلای اصناف و طبقات مختلف جامعه از پایتخت و سایر ایالات به این نهاد راه یافتند. تشکیل این مجلس فرآیند تکثر سیاسی را پایه‌گذاری کرد و به‌عنوان نخستین تجربۀ پارلمانی در منطقه، بر نظام‌های حقوقی کشورهای همجوار تأثیر گذاشت.<ref> [https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref>  
==ساختار اداری و نظام انتخابات==
==ساختار اداری و نظام انتخابات==
روند گزینش نمایندگان و شرایط حاکم بر انتخابات مجلس شورای ملی در طول ۲۴ دوره دچار تغییرات ساختاری شد:  
روند گزینش نمایندگان و شرایط حاکم بر انتخابات مجلس شورای ملی در طول ۲۴ دوره دچار تغییرات ساختاری شد:  
# دورۀ نخست (انتخابات طبقاتی): انتخابات به‌صورت طبقاتی در شش طبقه شامل شاهزادگان قاجار، علما و طلاب، اعیان، تجار، ملاکان و اصناف برگزار شد. شرایط نامزدی شامل تابعیت ایران، جنسیت مرد، سواد فارسی، سن بین ۳۰ تا ۷۰ سال و داشتن شهرت محلی بود. معیارهای مالی سنگین برای مالکان، تجار و اصناف، اقشار کم‌درآمد جامعه و همچنین زنان را از حق رأی محروم کرد.<ref>مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌تا، ص۷.</ref>  
# دورۀ نخست (انتخابات طبقاتی): انتخابات به‌صورت طبقاتی در شش طبقه شامل شاهزادگان قاجار، علما و طلاب، اعیان، تجار، ملاکان و اصناف برگزار شد. شرایط نامزدی شامل تابعیت ایران، جنسیت مرد، سواد فارسی، سن بین ۳۰ تا ۷۰ سال و داشتن شهرت محلی بود. معیارهای مالی سنگین برای مالکان، تجار و اصناف، اقشار کم‌درآمد جامعه و همچنین زنان را از حق رأی محروم کرد.<ref>مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌تا، ص۷.</ref> <ref group="دیدگاه">قسمت اخیر مبهم است. آیا معیارهای مالی جزو شرایط نامزدی بوده؟ منظور چیه که این معیارها باعث شد زنان از حق رأی محروم بشن</ref>
# دورۀ دوم (انتخابات دو مرحله‌ای): ملاک طبقاتی حذف و انتخابات به‌صورت دو مرحله‌ای در سراسر کشور اجرا شد.<ref>صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.</ref>  وکلای منتخب اولیه، از میان خود یک‌سوم را برای ورود به بهارستان برمی‌گزیدند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref>  
# دورۀ دوم (انتخابات دو مرحله‌ای): ملاک طبقاتی حذف و انتخابات به‌صورت دو مرحله‌ای در سراسر کشور اجرا شد.<ref>صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.</ref>  وکلای منتخب اولیه، از میان خود یک‌سوم را برای ورود به بهارستان برمی‌گزیدند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref>  
# دوره سوم به بعد (انتخابات عمومی): نظام انتخابات به‌صورت عمومی و یک مرحله‌ای تبدیل شد.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> محرومیت زنان از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن تا دوره‌های پایانی پهلوی ادامه داشت<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref> و در چهار دورۀ آخر فعالیت مجلس، ۳۶ نمایندۀ زن به این نهاد راه یافتند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره1.</ref>  
# دوره سوم به بعد (انتخابات عمومی): نظام انتخابات به‌صورت عمومی و یک مرحله‌ای تبدیل شد.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> محرومیت زنان از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن تا دوره‌های پایانی پهلوی ادامه داشت<ref>[https://fa.wiki.khomeini.ir/wiki/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C#cite_note-6 «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.]</ref> و در چهار دورۀ آخر فعالیت مجلس، ۳۶ نمایندۀ زن به این نهاد راه یافتند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره1.</ref>  
==چالش‌ها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت==
==چالش‌ها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت==
سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>   بررسی ادوار قانون‌گذاری نشان‌دهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دوره‌های مختلف به‌ویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درون‌ساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دوره‌ها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزم‌های نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس هم‌زمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابل‌های اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس به‌عنوان رکن تقنینی حفظ شود اما مصوبات آن در جهت تثبیت سیاست‌های یکپارچه دولت‌ها و حذف نظام‌مند جریان‌های منتقد پیش برود؛ فرآیندی که در نهایت منجر به کاهش پایگاه عمومی این نهاد در دهه‌های پایانی مشروطیت شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref><br>
سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> بررسی ادوار قانون‌گذاری نشان‌دهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دوره‌های مختلف به‌ویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درون‌ساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دوره‌ها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزم‌های نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس هم‌زمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابل‌های اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس به‌عنوان رکن تقنینی حفظ شود اما مصوبات آن در جهت تثبیت سیاست‌های یکپارچه دولت‌ها و حذف نظام‌مند جریان‌های منتقد پیش برود؛ فرآیندی که در نهایت منجر به کاهش پایگاه عمومی این نهاد در دهه‌های پایانی مشروطیت شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref>
    
    
تحولات تقنینی، تغییرات کادر مدیریتی و رویدادهای اداری برآمد از هر دوره در جدول زیر گزارش شده است:
تحولات تقنینی، تغییرات کادر مدیریتی و رویدادهای اداری برآمد از هر دوره در جدول زیر گزارش شده است:

نسخهٔ ۲۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۸

مجلس شورای ملی؛ نخستین کانون قانون‌گذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.[دیدگاه ۱]

مجلس شورای ملی به‌عنوان نخستین و محوری‌ترین نهاد قانون‌گذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوان‌سالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکل‌گیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمام‌نمای چالش‌های ساختاری، رقابت‌های حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحران‌های ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد.

مفهوم‌شناسی و جایگاه حقوقی[دیدگاه ۲]

مجلس شورای ملی به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد برآمده از انقلاب مشروطه، مبنای تعریف ساختار سیاسی جدید ایران قرار گرفت. قانون اساسی مشروطه مصوب سال ۱۳۲۴ق در ۵۱ اصل خود، بخش عمدۀ قوانین را به سازوکار تشکیل، حدود اختیارات، وظایف نمایندگان و تکالیف این نهاد اختصاص داد. بر این اساس، مجلس مرجع اصلی تجلی ارادۀ عمومی و قانون‌گذاری تبیین شد که نظارت بر عملکرد قوۀ مجریه و تصویب مقدرات مالی و سیاسی کشور را بر عهده داشت.[۱][دیدگاه ۳]

حدود اختیارات و وظایف تقنینی

این نهاد رکن اصلی قوۀ مقننۀ ایران را تشکیل می‌داد. حدود وظایف اصلی این ارگان شامل وضع قوانین عمومی، پیشنهاد تجدید نظر در قانون اساسی، نظارت بر عملکرد وزرا، تصویب بودجه و امور مالی، استقراض داخلی و خارجی و تصویب عهدنامه‌ها و امتیازات تجاری و صنعتی بود.[۲][دیدگاه ۴]

ساختار دو مجلسی و تعطیلی سنا[دیدگاه ۵]

هرچند در قانون اساسی ساختار قانون‌گذاری بر پایۀ سیستم دو مجلسی شامل مجلس شورای ملی و مجلس سنا پیش‌بینی شده بود اما تشکیل مجلس سنا به‌دلیل موانع سیاسی تا سال ۱۳۲۸ش به تعویق افتاد.[۳] برای پیشگیری از بن‌بست تقنینی در این دورۀ طولانی، بر اساس اصل ۴۷ قانون اساسی، مصوبات مجلس شورای ملی به‌عنوان تنها رکن مقننه، پس از امضای پادشاه واجد اعتبار و اجرای قانونی در سراسر کشور بود. بدین ترتیب این نهاد تا دورۀ شانزدهم به‌طور مستقل وظایف تقنینی را بر عهده داشت.[۴]

آمار ادوار و تحولات ساختاری[دیدگاه ۶]

در طول ۷۲ سال فعالیت نظام مشروطه، در مجموع ۲۴ دورۀ مجلس شورای ملی تشکیل شد که تحولات ساختاری آن به این شرح است:

  1. مدت فعالیت: مدت قانونی هر دورۀ مجلس تا پایان دورۀ هجدهم دو سال بود و از دورۀ نوزدهم به چهار سال افزایش یافت.
  2. تشکیل نظام دو مجلسی: از سال ۱۳۲۸ش با تشکیل مجلس سنا، ۷ دوره فعالیت هم‌زمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد.
  3. مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست‌وچهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد ۱۳۳۲ش و ماه‌های پایانی دورۀ بیست‌وچهارم با وقوع انقلاب هم‌زمان شد.[۵]

پیشینه و بسترهای تاریخی شکل‌گیری[دیدگاه ۷]

ریشه‌های ساختاری و سیر تحول مفهوم مجلس

الگوی نوین مجالس مشورتی در جهان به دگرگونی‌های سیاسی پس از رنسانس در بریتانیا طی قرن هفدهم میلادی بازمی‌گردد.[۶] در ایران، از دهۀ ۱۲۷۰ق، دارالشورای کبرای دولتی یا مجلس‌الوزرا با حضور رجال مملکتی تشکیل شد که در دورۀ صدارت میرزاحسین‌خان سپهسالار در سال ۱۲۹۸ق توسعه یافت؛ هرچند این نشست‌ها که در کاخ گلستان برگزار می‌شد، فاقد حضور مردمی و تنها به‌عنوان جلسات هیئت دولت بود. با آغاز جنبش مشروطه‌خواهی در دهه‌های نخست سدۀ چهاردهم قمری تحت تأثیر تحولاتی چون تأسیس دارالفنون، توسعۀ مدارس جدید، انتشار روزنامه‌ها و گسترش ایده‌های روشنگرانه، شعار افتتاح دارالشورا و برقراری قانون با هدف کاهش قدرت درباریان و واگذاری حق قانون‌گذاری به نمایندگان مردم همگانی شد.[۷] تهران کانون اصلی این تحولات و بستر برگزاری نخستین دورۀ انتخابات شد.[۸]

فرمان تأسیس و چالش نام‌گذاری

فرآیند تأسیس این نهاد با فرمان مظفرالدین‌شاه در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ش آغاز شد. در سیر تحولات آن زمان، نوسان‌هایی در نام‌گذاری میان عنوان‌های شورای ملی و شورای اسلامی وجود داشت[۹][دیدگاه ۸] اما در نهایت عنوان مجلس شورای ملی در نظام‌نامۀ انتخاباتی تثبیت شد و به امضای پادشاه رسید.[۱۰] در این انتخابات که بر اساس نظام‌نامۀ طبقاتی برگزار شد، وکلای اصناف و طبقات مختلف جامعه از پایتخت و سایر ایالات به این نهاد راه یافتند. تشکیل این مجلس فرآیند تکثر سیاسی را پایه‌گذاری کرد و به‌عنوان نخستین تجربۀ پارلمانی در منطقه، بر نظام‌های حقوقی کشورهای همجوار تأثیر گذاشت.[۱۱]

ساختار اداری و نظام انتخابات

روند گزینش نمایندگان و شرایط حاکم بر انتخابات مجلس شورای ملی در طول ۲۴ دوره دچار تغییرات ساختاری شد:

  1. دورۀ نخست (انتخابات طبقاتی): انتخابات به‌صورت طبقاتی در شش طبقه شامل شاهزادگان قاجار، علما و طلاب، اعیان، تجار، ملاکان و اصناف برگزار شد. شرایط نامزدی شامل تابعیت ایران، جنسیت مرد، سواد فارسی، سن بین ۳۰ تا ۷۰ سال و داشتن شهرت محلی بود. معیارهای مالی سنگین برای مالکان، تجار و اصناف، اقشار کم‌درآمد جامعه و همچنین زنان را از حق رأی محروم کرد.[۱۲] [دیدگاه ۹]
  2. دورۀ دوم (انتخابات دو مرحله‌ای): ملاک طبقاتی حذف و انتخابات به‌صورت دو مرحله‌ای در سراسر کشور اجرا شد.[۱۳] وکلای منتخب اولیه، از میان خود یک‌سوم را برای ورود به بهارستان برمی‌گزیدند.[۱۴]
  3. دوره سوم به بعد (انتخابات عمومی): نظام انتخابات به‌صورت عمومی و یک مرحله‌ای تبدیل شد.[۱۵] محرومیت زنان از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن تا دوره‌های پایانی پهلوی ادامه داشت[۱۶] و در چهار دورۀ آخر فعالیت مجلس، ۳۶ نمایندۀ زن به این نهاد راه یافتند.[۱۷]

چالش‌ها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت

سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.[۱۸] بررسی ادوار قانون‌گذاری نشان‌دهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دوره‌های مختلف به‌ویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درون‌ساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دوره‌ها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزم‌های نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس هم‌زمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابل‌های اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس به‌عنوان رکن تقنینی حفظ شود اما مصوبات آن در جهت تثبیت سیاست‌های یکپارچه دولت‌ها و حذف نظام‌مند جریان‌های منتقد پیش برود؛ فرآیندی که در نهایت منجر به کاهش پایگاه عمومی این نهاد در دهه‌های پایانی مشروطیت شد.[۱۹]

تحولات تقنینی، تغییرات کادر مدیریتی و رویدادهای اداری برآمد از هر دوره در جدول زیر گزارش شده است:

دورۀ مجلس رئیس/ رؤسای مجلس اقدامات اداری و مصوبات کلیدی دوره
اول(1285-1287ش)
  • مرتضی‌قلی‌خان‌هدایت (صنیع‌الدوله)
  • محمودعلامیر(احتشام‌السلطنه)
  • میرزااسماعیل‌خان ممتازالدوله
  • تدوین قانون اساسی (۵۱ اصل) و متمم آن، مخالفت با استقراض خارجی، تصویب طرح تأسیس بانک ملی و اخراج مستشاران خارجی.[۲۰]
  • تصویب نظام‌نامه انتخابات و تعیین حقوق ثابت نمایندگی به میزان ماهی ۱۰۰ تومان.
  • ایجاد نظم اداری و ممنوعیت دخالت تماشاچیان.[۲۱]
  • تقابل با محمدعلی‌شاه به‌دلیل تلاش مجلس برای محدود کردن اختیارات شاه.[۲۲]
  • تأثیر فتاوای علمای نجف در تحریم همکاری با مخالفان مشروطه.[۲۳]
  • دستور شاه مبنی بر برقراری حکومت نظامی و به توپ بستن ساختمان مجلس، مسجد سپهسالار و مقرهای انجمن‌های حامی مشروطه نظیر انجمن آذربایجان، انجمن مردمی تبریز[۲۴] و انجمن مظفری توسط کلنل لیاخوف.
  • پایان دوره با کشته شدن نزدیک به ۲۰۰ نفر،[۲۵] زخمی شدن ۵۰۰ نفر، بازداشت و تبعید برخی نمایندگان و انسداد کامل رسانه‌ای.[۲۶]
دوم(1288-1290ش)
  • میرزا صادق مستشارالدوله
  • میرزااسماعیل‌خان ممتازالدوله
  • محمدعلی فروغی
  • استقراری صندلی و تریبون برای نمایندگان در صحن مجلس.
  • اعطای رسمی لقب سردار و سالار ملی به ستارخان و باقرخان.
  • تصویب استخدام مستشاران مالی خارجی.[۲۷]
  • اجرای اولیه و ناقص اصل دوم متمم قانون اساسی مبنی بر تشکیل هیئت مجتهدان تراز اول برای نظارت بر قوانین.[۲۸]
  • تنش پافشاری نمایندگان در مواجهه با اولتیماتوم دولت روسیه برای اخراج مورگان شوستر مستشار مالی آمریکایی.
  • تصویب مصوبه تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی برای جلوگیری از ایجاد وقفه تقنینی در مواجهه با ناامنی‌ها.
  • پایان دوره با انحلال مجلس توسط دولت در پی اولتیماتوم روسیه و آغاز وقفه تقنینی سه ساله که سبب عدم تجدید انتخابات شد.[۲۹]
سوم(1293-1294ش) حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)
  • گشایش مجلس با حضور ۶۸ نماینده از ۱۳۶ کرسی قانونی و برگزاری ۷۹ جلسه عمومی.
  • اعلام بی‌طرفی رسمی ایران در جنگ جهانی اول.
  • نسخ قانون اختیارات خزانه‌دار کل، تشکیل وزارت مالیه و قانون تفتیش و نظارت مالیه.
  • وضع مالیات بر مستغلات و دخانیات، معرفی اسکناس بانک شاهنشاهی و منع خروج طلا و نقره.
  • تصویب قانون سربازگیری و قانون پستی.
  • تحت تاثیر قرار گرفتن کارکرد اداری در پی پیشروی نیروهای نظامی بیگانه.
  • مهاجرت اکثریت نمایندگان به مقصد قم در پی نزدیکی قوای روسیه به پایتخت و تشکیل کمیته دفاع ملی.
  • انحلال مجلس در کمتر از یک سال به دلیل از اکثریت افتادن جلسات و آغاز یک فاصله تعطیلی طولانی.[۳۰]
چهارم(1300-1302ش) حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)
  • لغو قرارداد ۱۹۱۹م در صحن علنی.
  • واگذاری نفت شمال به شرکت استاندارد اویل.
  • رای به استخدام مستشاران آمریکایی جهت اصلاح امور مالی کشور.
  • تصویب عضویت رسمی ایران در جامعه ملل.[۳۱]
پنجم(1302-1304ش) میرزا حسن خان مستوفی
  • افزایش بی‌سابقه مداخلۀ وزارت جنگ و شخص رضاخان در گزینش نامزدهای دلخواه بر صندوق‌های رای ایالات.[۳۲]
  • تصویب قانون نظام وظیفه عمومی و تغییر تقویم رسمی کشور به هجری شمسی.
  • تصویب ماده واحدۀ تغییر سلطنت، اعلام انقراض سلسلۀ قاجار و واگذاری حکومت موقت به رضاخان در ۹ آبان ۱۳۰۴ش.[۳۳]
ششم(1305-1307ش)
  • سید محمد تدین
  • حسین پیرنیا
  • ورود اقلیتی اندک از نمایندگان واقعی در پی افزایش مداخله قوه مجریه و نهادهای نظامی در انتخابات.[۳۴]
  • لغو مصونیت قضایی اتباع خارجی یا کاپیتولاسیون.
  • تصویب قانون تأسیس بانک ملی ایران.
  • افزایش اختیارات وزیر عدلیه و تصویب قانون محاکمه وزرا.[۳۵]
هفتم تا نهم

(1307-1313ش)

حسین دادگر (عدل‌الملک)
  • تبدیل مجلس به نهادی همسو با حاکمیت رضاشاه، حذف مکانیزم‌های نظارتی مانند سوال و استیضاح، و تصویب بدون مخالفت لوایح دولتی.[۳۶]
  • تصویب قانون ثبت احوال و اجباری شدن سجل و نام خانوادگی.
  • تصویب قانون متحدالشکل کردن لباس مردان.
  • الغای امتیازنامه نفت دارسی و تمدید قرارداد نفت در دورۀ هشتم.
  • تصویب قانون تاسیس دانشگاه تهران[۳۷] و اجازۀ چاپ اسکناس در دوره نهم.[۳۸]
دهم تا سیزدهم

(1314-1322ش)

میرزا حسن اسفندیاری (محتشم‌السلطنه)
  • رسمیت یافتن نام ایران به جای پرشیا در اسناد بین‌المللی.
  • تصویب پیمان سعدآباد با کشورهای همسایه.
  • اعطای تابعیت ایرانی به فوزیه جهت ازدواج با ولیعهد.
  • خاتمه سلطنت رضاشاه در اواخر دوره دوازدهم و قرائت سوگندنامه جانشین او در صحن مجلس در ۲۵ شهریور ۱۳۲۰ خورشیدی.
  • تصویب نظام‌وظیفه اجباری و اعلام جنگ به آلمان در دوره سیزدهم.
  • تصویب قانون انتشار کوپن ارزاق عمومی در پی قحطی ناشی از اشغال متفقین.[۳۹]
چهاردهم (1322-1324ش) سید محمدصادق طباطبایی
  • پدیدار شدن فضای سیاسی نسبتاً باز در ۱۲ سال نخست سلطنت محمدرضاشاه پهلوی.
  • رای اعتماد به ۹ کابینه و ۱۱۰ وزیر در پی تکثر احزاب در بهارستان.[۴۰]
  • تاثیر اعمال نفوذ مراجع قدرت داخلی و سفارتخانه‌های خارجی بر فرآیند صندوق‌های رای.
  • تصویب قانون ممنوعیت دولت از مذاکره و عقد قرارداد نفتی با بیگانگان تا پایان اشغال نظامی.
  • تصویب طرح خروج نیروهای خارجی از کشور.[۴۱]
پانزدهم

(1326-1328ش)

رضا حکمت (سردار فاخر)
  • تحریم انتخابات مجلس تا زمان خروج کامل نیروهای متفقین.
  • الزام دولت به گفتگو جهت استیفای حقوق نفتی ایران.
  • تصویب تشکیل مجلس مؤسسان دوم برای اصلاح قانون اساسی در پی ترور شاه.[۴۲]
شانزدهم و هفدهم

(1328-1332ش)

  • سید حسن امامی
  • آیت‌الله کاشانی
  • عبدالله معظمی
  • تشکیل هم‌زمان مجلس سنا برای نخستین بار در سال ۱۳۲۸ش.
  • تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت در مجلس شانزدهم تحت تاثیر فشار افکار عمومی.[۴۳]
  • تصویب قانون اداره کشور بدون نفت و قطع روابط دیپلماتیک با بریتانیا در دوره هفدهم.
  • تعطیلی و انحلال بدنه پارلمان دوره هفدهم از طریق برگزاری رفراندوم توسط نخست‌وزیر دکتر محمد مصدق و هموار شدن مسیر کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش.[۴۴]
هجدهم تا بیستم

(1332-1340ش)

رضا حکمت سردار فاخر
  • درون‌ساختاری شدن سیستم گزینش نامزدها و تبدیل کادر نمایندگان به برگزیدگان حکومت.[۴۵]
  • تصویب واگذاری امتیاز استخراج نفت به کنسرسیوم بین‌المللی و پرداخت غرامت به شرکت نفت انگلیس در دوره هجدهم.[۴۶]
  • تصویب تأسیس ساواک و افزایش طول دوره قانونی مجلس از ۲ به ۴ سال در دوره نوزدهم.[۴۷]
  • تصویب پیمان نظامی سنتو و موافقت‌نامه دفاعی ایران و آمریکا.[۴۸]
بیست‌ویکم

(1342-1346ش)

دکتر عبدالله ریاضی
  • تغییر مکانیزم ورود نمایندگان؛ نامزدها همگی منتخب فهرست خروجی کنگره آزادزنان و آزادمردان بودند.
  • اعطای حق رای به زنان و ورود نخستین نمایندگان زن به مجلس.
  • تصویب لایحه مصونیت قضایی کارگزاران نظامی آمریکا یا کاپیتولاسیون.[۴۹]
بیست‌ودوم و بیست‌وسوم

(1346-1354ش)

دکتر عبدالله ریاضی
  • دستچین شدن تمامی نمایندگان از میان احزاب رسمی و دولتی شامل حزب مردم، حزب ایران نوین و پان‌آیرانیست[۵۰] طی پروسه‌های تشریفاتی.
  • تصویب لایحۀ جدایی بحرین از ایران در دوره بیست‌ودوم.
  • تصویب الحاق حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی در دوره بیست‌ودوم.
  • تاسیس وزارتخانه‌های جدید و محدود شدن کارکرد اداری مجلس به تصویب لوایح مصوب قدرت حاکمه.[۵۱]
بیست‌وچهارم

(1354-1357ش)

دکتر جواد سعید
  • اختصاص کامل تمامی کرسی‌های پارلمان به اعضای حزب واحد رستاخیز به فرمان شاه در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ش[۵۲] و حذف کامل اصوات مخالف.[۵۳]
  • تلاش اداری برای کنترل بحران ناآرامی‌های سال ۱۳۵۶ش و ۱۳۵۷ش با رای اعتماد به کابینه‌های شریف‌امامی، ازهاری و بختیار.[۵۴]
  • لغو قانون تقویم شاهنشاهی، انحلال اداری ساواک و تصویب لایحه محاکمه وزرای اسبق جهت همراهی با افکار عمومی.
  • وقوع موج استعفای نمایندگان در پی اعلام غیرقانونی بودن مجالس پهلوی از سوی امام خمینی.
  • اعلام استعفای رسمی جواد سعید در شب ۲۱ بهمن ۱۳۵۷ش و اعلام همبستگی نمایندگان با روند جدید.
  • تسخیر ساختمان بهارستان در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش، انحلال فیزیکی و خاتمه کامل فعالیت ۲۴ دوره مجلس شورای ملی.[۵۵]

پانویس

  1. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  2. ↑ «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.
  3. ↑ فرهنگ قهرمانی، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دوره ۲۴ قانون‌گذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی، ۲۵۳۶شاهنشاهی، ص۲۱۰ و ۳۳۳.
  4. ↑ «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.
  5. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  6. ↑ دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، 1380ش، ص11 و 462.
  7. ↑ «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین.
  8. ↑ «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.
  9. ↑ صدراعظم وقت، شیخ فضل‌الله نوری و امیربهادر وزیر دربار خواستار عنوان مجلس شورای اسلامی بودند. در مقابل، مشروطه‌خواهانی چون میرزا محمدصادق طباطبایی در نشست صاحبقرانیه استدلال کردند که به‌دلیل حق ارسال نماینده از سوی اقلیت‌های دینی شامل یهودیان، ارامنه و زرتشتیان، لفظ اسلامی با ساختار ورود آنها همخوانی نداشته و عنوان ملی مناسب‌تر است.
  10. ↑ «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.
  11. ↑ «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.
  12. ↑ مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌تا، ص۷.
  13. ↑ صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.
  14. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.
  15. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.
  16. ↑ «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.
  17. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره1.
  18. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  19. ↑ نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.
  20. ↑ «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی.
  21. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  22. ↑ ملک‌زاده، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، ۱۳۸۳ش، ص۵۶۳؛ آجودانی، مشروطه ایرانی، ۱۳۸۶ش، ص۲۱.
  23. ↑ کسروی، تاریخ مشروطه ایران، ۱۳۸۳ش، ص۶۱۴-۶۱۵.
  24. ↑ کریمی، انقلاب مشروطه در بوته نقد، ۱۳۸۳ش، ص۷۹.
  25. ↑ آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ۱۳۸۹ش، ص۱۰۱.
  26. ↑ «به توپ بستن مجلس شورای ملی»، ویکی شیعه.
  27. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  28. ↑ حائری، اسناد روحانیت و مجلس، ۱۳۷۴ش، ج1، ص31.
  29. ↑ «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
  30. ↑ «نگاهی به عملکرد مجلس شورای ملی در دوران جنگ جهانی اول»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
  31. ↑ هاشمیان، «دوره چهارم مجلس شورای ملی (پروگرام افتتاح مجلس شورای ملی دوره چهارم توسط احمدشاه)»، ۱۳۸۸ش، ص۹۹۳ـ۹۹۴.
  32. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  33. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره۵.
  34. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  35. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  36. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  37. ↑ دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون،1380ش، ص11 و 462.
  38. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  39. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  40. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  41. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  42. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره16.
  43. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره16.
  44. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  45. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  46. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره18.
  47. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره21.
  48. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره19.
  49. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  50. ↑ ایدئولوژی حزب پان‌ایرانیست که بنیاد گرفته از مکتب پان‌ایرانیسم است، براین باور است که تمامی مردمان ایرانی‌تبار باید زیر یک پرچم و در کشوری واحد به نام ایران زندگی کنند. این حزب که حزبی ملی‌گرا به‌حساب می‌آید، پان‌ایرانیسم را همان ملی‌گرایی ایرانی می‌داند.
  51. ↑ «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.
  52. ↑ شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.
  53. ↑ نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.
  54. ↑ لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره۲۴.
  55. ↑ خوشزاد، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، 1390ش، ص۲۹۲ـ۲۹۶.

منابع

  • آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، به‌ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، نی، چ4، ۱۳۸۹ش.
  • آجودانی، ماشاءالله، مشروطه ایرانی، تهران، اختران، چ8، ۱۳۸۶ش.
  • «به توپ بستن مجلس شورای ملی»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش.
  • «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش.
  • «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1390ش.
  • حائری، عبدالحسین، اسناد روحانیت و مجلس، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، چ1، ۱۳۷۴ش.
  • خوشزاد، اکبر، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، تهران، سورۀ مهر، چ1، 1390ش.
  • دورانت، ویلیام جیمز و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، به‌ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی و علی‌اصغر بهرام بیگی، تهران، علمی و فرهنگی، چ7، 1380ش.
  • «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 25 خرداد 1405ش.
  • «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1393ش.
  • شاهدی، مظفر، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1395ش.
  • صالح، پاشا علی، سرگذشت قانون، تهران، دانشگاه تهران، چ2، ۱۳۸۳ش.
  • کریمی، علیرضا، انقلاب مشروطه در بوته نقد، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صداوسیما، ۱۳۸۳ش.
  • کسروی، احمد، تاریخ مشروطه ایران، تهران، نگاه، ۱۳۸۳ش.
  • فرهنگ قهرمانی، عطاءالله، اسامی نمایندگان مجلس شورای ملی از آغاز مشروطیت تا دوره ۲۴ قانون‌گذاری و نمایندگان مجلس سنا در هفت دوره تقنینیه از ۲۵۰۸ تا ۲۵۳۶ شاهنشاهی، بی‌جا، بی‌نا، ۲۵۳۶شاهنشاهی.
  • لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، تهران، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی ـ مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی، بی‌تا.
  • ملک‌زاده، مهدی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تهران، سخن، چ1،۱۳۸۳ش.
  • «مجلس شورای ملی»، ویکی خمینی، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش.
  • مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌جا، وزارت کشور، بی‌تا.
  • «نگاهی به عملکرد مجلس شورای ملی در دوران جنگ جهانی اول»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: 31 اردیبهشت 1405ش.
  • نوروزی چلیچه، مجتبی و محمدی مصیری، علی، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، پژوهش‌های سیاست اسلامی، سال 13، شمارۀ 27، 1404ش، ص21-23.
  • هاشمیان، هادی، «دوره چهارم مجلس شورای ملی (پروگرام افتتاح مجلس شورای ملی دوره چهارم توسط احمدشاه)»، مجله پیام بهارستان، دوره2، شماره۳، ۱۳۸۸ش.


خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «دیدگاه» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="دیدگاه"/> یافت نشد.

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=مجلس_شورای_ملی&oldid=53278»