پیش‌نویس:امام محمد تقی

۱	نام	محمد بن‌علی بن‌موسی	۵	نام پدر و مادر	پدر: امام رضا(ع)/ مادر: سبیکه	۹	مدت عمر	۲۵ سال	۱۳	همسران	سمانه مغربیه- ام‌فضل
۲	نسب	بنی‌هاشم - قریش	۶	تاریخ تولد	۱۹ رمضان یا ۱۰ رجب، سال ۱۹۵هجری	۱۰	تاریخ شهادت	۲۹ ذی‌القعده یا ۵ و ۶ ذی‌الحجه، سال ۲۲۰هجری	۱۴	فرزندان	علی(ع)- موسی- فاطمه و امامه
۳	کنیه	اباجعفر ثانی – ابوعلی- ابوعبدالله	۷	محل تولد	مدینه	۱۱	نام قانل	معتصم عباسی	۱۵	خلفای هم‌عصر	۱۵ سالِ با مأمون و ۲ سال با معتصم
۴	لقب	تقی- جواد- قانع- زکی- منتجب- مرتضی- ابن‌الرضا و غیره	۸	مدت امامت	۱۷ سال (از سال ۲۰۳ تا سال ۲۲۰هجری)	۱۲	محل دفن	کاظمین

امام جواد علیه‌السلام؛ محمد بن‌علی بن‌موسی علیه‌السلام و امام نهم شیعیان اثنی‌عشری.

محمد بن‌علی بن‌موسی(ع)(۱۹۵–۲۲۰ قمری)، امام نهم شیعیان است. القاب وی جواد و تقی و کنیه معروف ایشان اباجعفر ثانی است. امام در سن هفت سالگی عهده‌دار مقام امامت شد و آغاز امامت در خردسالی، علاوه ‌بر ایجاد شبهه در بین شیعیان، موجی از تردید و پرسش را در میان برخی از معاصران برانگیخت. در بستر آن عصر، جریان‌های فکری در دو گروه عمده جریان‌های اسلامی و غیراسلامی دسته‌بندی می‌شد. در چنین فضایی، رویکرد امام در موقعیت‌هایی نظیر مناظره‌ها و مواجهه با خلفا مأمون و معتصم عباسی و جریان‌های فکری مبتنی بر مؤلفه‌هایی همانند نداشتن‌ تنش در مناسبات سیاسی، حُسن خُلق، تصحیح باورهای کلامی توأم با احترام، تمسک به قرآن و سنت و برائت از افراط‌گرایی اسلامی بوده است. امام به‌علت سعایت معتصم عباسی و به دست همسرش ام‌فضل به شهادت رسید. آرامگاه ایشان در کنار جدّ بزرگوارشان، امام موسی بن‌جعفر(ع)، در قبرستان قریش واقع در کاظمین قرار دارد.

زندگی‌نامه

امام جواد(ع) در سال ۱۹۵هجری و در شهر مدینه به دنیا آمد. درباره زندگی امام جواد(ع) با توجه به محدودیت‌های سیاسی حکومت عباسی، تقیه و شیوه های پنهانی مبارزه و عمر کوتاه امام اطلاعات چندانی در منابع تاریخی نیامده است و درباره روز و ماه ولادت ایشان اختلاف است. ولادت ایشان بنابر قول مشهور در ۱۰ رجب و بنابر نقل بیشتر منابع در ۱۹ رمضان ذکر شده است. نام پدرش علی بن‌موسی(ع) ملقب به امام رضا(ع) بود. مادرش سَبیکه نوبیه، از اهالی‌ نَوْبه و مملکت حبشه در آفریقا و از کنیزان امام رضا(ع) بود که ‌در منابع ‌با نام‌های‌ گوناگون از جمله دُرّه، ریحانه، مرّیسه ‌از او یاد شده‌ است‌. امام رضا(ع) نیز او را خیزران نامید که هرکدام از این نام‌ها سبب و مصلحتی دارد. نسب مادر امام جواد(ع) را به خاندان ماریه قبطیه، همسر رسول خدا(ص)، نسبت داده‌اند.

نسب، کنیه و القاب

امام جواد(ع) از نوادگان رسول خدا(ص)، با شش واسطه از نسل امام علی(ع) و از قبیله بنی‌هاشم، یکی از طایفه‌های قبیله قریش بود. نام ایشان، محمد و کنیه‌های آن حضرت نیز ابوعبدالله، ابوعلی و اباجعفر ثانی است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با امام باقر(ع) که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد(ع) با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند. مشهورترین القاب آن حضرت، جواد، تقی و ابن‌الرضا است و با عنوان جواد الائمه نیز شناخته می‌شوند.

در منابع روایی و تاریخی، القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار، مرتضی و مُنتَجَب، متوکل، صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین، قانع،  نجیب و هادی برای آن حضرت ذکر شده که میان شیعیان و اهل‌سنت شهرت دارد.

همسر و فرزندان

ازدواج امام جواد(ع) با ام‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲هجری یا ۲۱۵هجری به درخواست مأمون صورت گرفت. انگیزه مأمون از این وصلت، بر اساس گزارش‌ها، ترکیبی از انگیزه‌های سیاسی نظیر کنترل امام، جلب رضایت علویان، عوام‌فریبی و آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی امام، علیرغم سن کم ایشان، ذکر شده است. این ازدواج با مخالفت برخی درباریان عباسی مواجه شد؛ زیرا از انتقال خلافت عباسیان به علویان می‌ترسیدند. امام مهریه را معادل مهریه حضرت فاطمه زهرا(س) یعنی ۵۰۰درهم تعیین کرد و از این ازدواج صاحب فرزندی نشد.

همسر دیگر امام، سمانه مغربیه بود که به دستور امام خریداری شد. بنا بر مشهورترین قول، تمام فرزندان امام از این بانو متولد شدند و نقش محوری در تداوم نسل امامت داشتند.

در همه‌ منابع‌ از دو پسر امام‌ به ‌نام‌های‌ علی(ع) و موسی‌ مُبَرقَع‌ یاد شده ‌است‌. نام‌های دختران در منابع با اختلاف ذکر شده‌اند. بر اساس گزارش شیخ مفید دو دختر به نام‌های فاطمه و امامه و در منابع دیگر نام‌هایی چون حکیمه، خدیجه و ام‌کلثوم ثبت شده است.

انکار امامت امام جواد(ع)

امامت امام جواد(ع) در سال ۲۰۳هجری آغاز و مدت زمان ۱۷سال به طول انجامید که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود. امامت امام جواد (علیه السلام) با چالش‌ها و شبهات متعددی مواجه شد که شکاکان را می‌توان در سه دسته اصلی جای داد: نخست، گروه واقفیه یا توقف‌کنندگان بر امام کاظم(ع) که پس از شهادت امام کاظم(ع) بر امامت ایشان توقف کرده و امامت امام رضا(ع) و امام جواد(ع) را نپذیرفتند. دوم، معتقدان به امامت امام رضا(ع) و توقف بر ایشان که شامل شیعیانی سست ‌ایمان بود که ابتدا امام رضا(ع) را پذیرفته بودند، اما با مشاهده سن کم امام جواد(ع) دچار تردید شدند. سوم، معاندان و دشمنان از بنی‌امیه و بنی‌عباس که به دلیل دشمنی دیرینه با خاندان پیامبر(ص)، هرگونه مشروعیت را از ایشان سلب می‌کردند.

ریشه این شک و تردید‌ها در سه زمینه اصلی قابل دسته‌بندی است. تداوم جریان وقف که بنیان فکری شک را استمرار بخشید. بدون فرزند ماندن امام رضا(ع) تا بعد از چهل سالگي که از سوی مخالفان به‌عنوان نشانه‌ای نادرست از عدم امامت ایشان تفسیر شد و مهم‌تر از همه، کودکي امام جواد(ع) هنگام رحلت پدر بود.

ادله اثباتی امام رضا(ع) درباره امامت امام جواد(ع)

امام رضا(ع) به فراخور زمان و مکان و از طرق مختلف از جمله بشارت‌های امام رضا(ع) درباره ولادت امام جواد(ع)، معرفی و نص بر امامت امام جواد(ع) به ‌عنوان امام بعدی هم قبل از سفر خراسان در مدینه و هم بعد از سفر به خراسان در طوس، رضایت به انجام قیافه‌شناسی از سوی منکران، ارجاع شیعیان در امور مختلف به امام جواد(ع)، لعن و نفرین بر وقف‌کنندگان و مخالفان، معرفی واقفیان و منکران به‌عنوان کافر و مشرک، طرد واقفیان و قراردادن ایشان در انزوای اجتماعی و اقتصادی و همچنین ردّ و انکار شبهات واقفیه با دلایل قرآنی و عقلی شامل از دنیا نرفتن امام موسی کاظم(ع)، مهدی بودن امام هفتم، وجوب غسل امام قبلی به وسیله امام بعدی، عقیم بودن امام رضا(ع)، عدم امکان امامت در سن کودکی، عدم امکان امامت عمو و برادر به دنبال پاسخ‌گویی به شبهات به وجود آمده درباره امامت امام جواد(ع) برآمدند.[36]

اوضاع سياسي عصر امام جواد(ع)

مأمون پس از ورود به بغداد در سال ۲۰۴هجری، مرکز حکومت را به این شهر انتقال داد تا هم تحرکات رومیان را کنترل کند و هم از خراسان که به دلیل شهادت امام رضا(ع) به کانونی پرتنش علیه او تبدیل شده بود، فاصله بگیرد. مأمون در سال ۲۱۵هجری به سرزمین روم لشکر کشید و امام‌جواد(ع) در این هنگام‌ از مدینه ‌به ‌بغداد رسید. امام‌ تا رسیدن‌ موسم‌ حج ‌در بغداد حضور داشتند، سپس همراه با همسرش‌ ام‌فضل برای ‌اعمال‌ حج‌ ابتدا به‌ مکه‌ و از آنجا به‌ مدینه‌ بازگشتند‌.[37] در سرزمین‌های اسلامی نیز وقوع شورش‌هایی مانند قیام خرم‌دینان، حکومت را مشغول ساخته بود.[38]

شورش‌ها در دوران خلافت معتصم نیز ادامه یافت. مهم‌ترین شورش‌های داخلی در زمان او، قیام بابک خرم‌دین، شورش مازیار و خروج خوارج بود. در عرصه خارجی، لشکرکشی به روم و فتح عموریه از وقایع مهم به شمار می‌رفت.[39] با ورود ترکان به دستگاه خلافت توسط معتصم، آنان به قطب اصلی سیاست‌گذاری تبدیل شدند. نارضایتی مردم بغداد از ترکان، معتصم را ناگزیر به تأسیس شهر سامرا و انتقال پایتخت به آنجا در سال ۲۲۰هجری کرد.[40]

اوضاع فرهنگی عصر امام جواد(ع)

مأمون با بنیان نهادن بیت‌الحکمه و رصدخانه شماسیه در بغداد و اعزام هیأتی برای آوردن کتب علمی از بیزانس، به توسعه فعالیت‌های علمی و ترجمه پرداخت. بدین ترتیب بیت‌الحکمه وارث مراکز علمی جندی‌شاپور و اسکندریه گردید.[41] او علاقه‌مند به گفتگوی علمی با مذاهب، نحله‌ها و ادیان گوناگون بود و برقراری مجالس مناظره در مرو با حضور امام رضا(ع) و در بغداد با حضور امام جواد(ع) در راستای تحقق این علاقه صورت گرفت.[42]

گرایش مأمون به معتزله و پذیرش عقیده خلق قرآن، منجر به مخالفت‌هایی از سوی حنابله و سخت‌گیری حکومت نسبت به آنان شد؛ تا جایی که حنابله این دوره را دوره محنه نامیدند.[43] در این ایام، جریان کلامی معتزله چالش‌های فکری خطرناکی برای شیعه به وجود آورد و خردسالی امام جواد(ع) دست‌آویزی شد تا آنان به مبانی عقیدتی شیعه و اصل امامت که سبب استحکام تشیع بود، خرده بگیرند.[44] امام جواد(ع) با بیانی مستدل به شبهات پاسخ می‌دادند، در حالیکه بیش از ده سال نداشتند.[45]

جریان‌های فکری عصر امام جواد(ع)

جریان‌های فکری عصر امام‌جواد(ع) در قالب دو گروه عمده جریان‌های اسلامی و غیراسلامی دسته‌بندی می‌شد.[46]

جریان‌های اسلامی

جریان‌های فکری شیعی مانند زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، غُلات و دیگر گروه‌ها که پیدایش آنان ماحصل کم‌ظرفیتی سیاسی و گاه رقابت‌هایی در میان فرزندان ائمه و پیروانشان بود. جریان‌های فکری اهل‌سنت که بدنه اصلی جامعه را تشکیل می‌دادند و شامل دو گروه عمده بودند. گروه نخست؛ جریان‌های فقهی اهل‌سنت، شامل جریان‌های شافعی، مالکی، حنبلی و حنفی که در منابع تاریخی با اسامی خاصی نظیر اهل‌حدیث، جماعت و عامه معروف بودند و با گذشت زمان، همگی با نام اهل‌سنت شناخته شده‌اند.[47] گروه دوم؛ جریان‌های کلامی اهل‌سنت که شامل خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه بودند و امام جواد(ع) نیز در مواجهه با آنان، به تبیین موضوع‌های کلامی نظیر مسئله خلق قرآن، جبر و اختیار، حقانیت و تحریف‌نکردن قرآن تأکید داشتند.[48]

جریان‌های غیراسلامی

جریان‌های دینی غیراسلامی شامل یهود، نصارا و مجوس است. اهل‌کتاب از دوره فتوحات اسلامی، در میان مسلمانان به نشر روایات، قصه‌های خرافی و غیرمستند و شبهه‌های متفاوتی می‌پرداختند و از نظر فکری بر مسلمانان تأثیر چشمگیری داشتند. برخورد امام جواد(ع) با آنها با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و به دور از خشونت بود.[49] دیگر جریان‌های غیردینی، شامل مکاتب فکری زنادقه و دهریه بود که برای رواج فساد و سست‌کردن عقاید دینی مردم درباره توحید شبهه‌افکنی می‌کردند.[50] برخورد امام جواد(ع) با این گروه، حکیمانه و بردبارانه بود.[51]

مناظرات امام جواد(ع)

  مناظرات امام جواد(ع) با بزرگان اهل‌سنت و معتزله، در محوریت موضوعات فقهی و کلامی بوده است.[52] فهرست مناظرات امام شامل مناظره امام و عمویش با فردی برای پاسخ حکم فقهی در باب طلاق زن، مناظرات امام جواد(ع) و یحیی بن‌اکثم قاضی‌القضات بغداد در چهار موضوع صید در حرم، کیفیت حلال و حرام شدن یک زن در روز در چند نوبت، فضایل غالیانه درباره ابوبکر و عمر و علائم امامت و مباحث مربوط به توحید، مناظره بین ابوهاشم داوود بن‎هاشم جعفری با امام در باب معنای احد و لایدرکه الأبصار و صفات و اسماء الهی، عبدالعظیم حسنی از نوادگان امام حسن(ع) با امام جواد(ع) درباره حضرت مهدی(عج)، مناظره احمد بن‌أبوداوود قاضی‌القضات معتصم در سامرا در زمینه حد بریدن دست دزد و در نهایت مناظره امام در جهت توطئه معتصم علیه ایشان می‌باشد.[53]

خلفا با اهدافی چون مبراکردن خود از اتهام قتل امام رضا(ع)، آرام‌کردن شیعیان در برابر واﻗﻌه شهادت آن حضرت، سرگرم کردن مردم به مناظرات علمی و در نتیجه بی‌توجهی به قیام‌های علوی، به چالش کشیدن علم و مقام امام‌جواد(ع) در جامعه، ایجاد تردید در بین شیعیان نسبت به امام، انزوای امامت و ولایت اهل‌بیت(ع) در جامعه و محدود نمودن ایشان به دربار به برپایی مناظرات روی آوردند.[54]

امام جواد(ع) نیز در راستای این مناظرات علاوه بر دفع شبهات و روشن نمودن افکار درباره تعالیم اسلامی و شیعه در زمینه‌های اعتقادی چون توحید، نبوت، امامت و قرآن، استفاده از فرصت‌های مناسب در تبلیغ و ترویج آیین اسلام و تبیین راهی برای شناخت حق از باطل، نشان دادن طریقه درست برخورد منطقی و عقلانی در مناظرات خویش و شکوفایی علمی و بازگردانی تمدن اسلامی به جایگاه اصلی خویش، درصددِ نزدیکی مذاهب اسلامی، عمل می‌کردند.[55]

کرامات امام

در منابع شیعی، برای امام جواد(ع) کرامات فراوانی نوشته شده است که همگی مؤید مقام الهی و امامت ایشان است و علاوه بر اعتقاد و احترام قلبی شیعه به آن امام، اهل‌سنت نیز آن را باور دارند. بیان کرامات امام در منابع شیعی امری طبیعی و هم‌راستا با باورهای مذهبی است؛ اما ذکر این کرامات در منابع تاریخی و روایی اهل سنت، نشان از انکارناپذیری عظمت، علم و مقام معنوی آن امام دارد.[56] از کرامات امام سخن گفتن در هنگام ولادت[57]، طی‌الارض از مدینه به خراسان برای خاکسپاری پیکر امام رضا(ع)[58]، حاضر جوابی امام جواد(ع) در برابر مأمون در سنین کودکی[59]، بارور شدن درخت سدر[60]، رهایی از زندان سامرا[61]، شفای بیماران[62]، استجابت دعا برای یاران و علیه دشمنان[63]، آگاهی از اسرار درونی افراد و پیشگویی خبر دادن از رویدادهای آینده[64] و خبر امام از زمان وفات خویش است.[65]

اصحاب امام جواد(ع)

اصحاب امام جواد(ع) راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه از ایشان نام برده شده‌اند. تعداد این یاران بنا بر فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده ‌است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گستره زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است.[66] شیخ طوسی در رجال خود ۱۱۳ نفر[67]، عطاردی در مسند الامام الجواد(ع) ۱۲۱ نفر[68]، قرشی در حیاه الامام محمد الجواد(ع) ۱۳۲ نفر[69]، شبستری در سُبُلُ الرَّشاد ۱۹۳ نفر[70] و قزوینی در الامام الجواد من المهد الی اللحد تا ۲۷۶ نفر[71] از صحابی امام را نام برده‌اند. لازم به ذکر است جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا(ع) تا امام هادی(ع)، هستند.[72]

تبارشناسی

بررسی تبارشناسی اصحاب امام جواد (علیه‌السلام) نشان می‌دهد که از میان ۲۶۶ نفر شناسایی‌شده، تبار حدود ۱۲۵ نفر حدود ۴۷٪ در منابع مجهول مانده‌ است. از ۱۴۱ نفری که اصالت آنان مشخص است، ۶۷٪ حدود ۹۵ نفر عجم به‌معنای غیرعرب و عمدتاً ایرانی و ۳۳٪ حدود ۴۶ نفر عرب بوده‌اند. همچنین، ۴۴ نفر حدود ۱۶٫۵٪ از موالی چون غیرعربانی که تحت حمایت قبیله‌ای عرب قرار داشتند، محسوب می‌شده‌اند.[73]

پراکندگی جغرافیایی

از نظر پراکندگی جغرافیایی، محل سکونت حدود ۴۰٪ حدود ۱۰۵ نفر از اصحاب نامعلوم است. از میان ۱۶۱ نفر باقی‌مانده، سهم ایران با ۸۱ نفر حدود ۵۰٪ از معلوم‌ها، قابل توجه است و پس از آن عراق با ۶۹ نفر حدود ۴۳٪ قرار دارد. تنها تعداد انگشت‌شماری در جزیره‌العرب حدود ۷ نفر و شامات حدود ۴ نفر ساکن بودند. این توزیع، تمرکز اصلی جامعه شیعی امامی آن دوره در فلات ایران و بین‌النهرین را به وضوح نشان می‌دهد.[74]

مشاغل

اطلاعات درباره مشاغل اصحاب بسیار محدود است و تنها برای ۲۴ نفر حدود ۹٪ ثبت شده‌است. بیشترین فعالیت اقتصادی اصحاب امام، در حوزه تجارت و خرید و فروش مانند عطار، بیاع‌السابری، بیاع‌الأنماط، بیاع‌الزطی، متمرکز بوده و پس از آن، صحابی بیشتر در صنایعی مانند خیاطی، قلانسی کلاه‌دوزی، قراطیسی، کاغذسازیاش شاغل بودند. همچنین افراد کمی نیز در امور اداری و کشوری مانند کاتب و قاضی اشتغال داشته‌اند.[75]

آثار امام

از امام جواد(ع) آثاری چند باقی مانده است. آن حضرت در پاسخ به سؤالات یارانشان روایاتی را بیان کردند که شمارشان به ۲۵۰ می‌رسد. روایات امام بیشتر در موضوعات فقهی، عقیدتی و تفسیری نقل شده است.[76] همچنین از امام چندین رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است.[77]

شهادت

هنگامی که معتصم عباسی به خلافت رسید، از جانب امام جواد(ع) احساس خطر کرد و به والی مدینه دستور داد امام و همسرش ام‌فضل را به بغداد اعزام کند.[78] امام در ۲۸ محرم سال ۲۲۰هجری، وارد بغداد شد.[79] معتصم زمانی که نتوانست با توسل به راه‌های گوناگونی همانند برگزاری جلسات مناظره با بزرگان مذاهب گوناگون، جوسازی و تحریک و شهادت دروغین علیه آن حضرت، شخصیت امام را تخریب کند، تصمیم به قتل ایشان گرفت. ام‌فضل ‌دختر مأمون، به ‌تحریک‌ معتصم‌ عباسی ‌ و برادر تنی خود جعفر و از روی‌ حسادت ‌ به‌ همسر دیگر امام، امام‌ را مسموم‌ کرد.[80] ایشان در ۲۹ ماه ذی‌القعده[81] یا ۵ ماه ذی‌الحجه[82] یا ۶ ماه ذی‌الحجه[83] همان سال در بغداد به شهادت رسیدند. پیکر امام جواد(ع) در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدشان، امام موسی بن‌جعفر(ع)، به خاک سپرده شد.[84] سن ایشان در زمان شهادت را ۲۵ سال گزارش کرده‌اند.[85]

منابع

ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.

ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.

ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.

ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت،‌ دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.

ابن‌ندیم، محمد بن‌اسحاق، الفهرست، ترجمه محمدرضا تجدد، تهران، بانک بازرگانی ایران، ۱۳۴۶ش.

اخوان مقدم، زهره، «علل و گونه‌های تأکید امام‌ رضا(ع) بر امامت جوادالائمه(ع)»، کلام تطبیقی شیعه، دوره۴، شماره۶، ۱۴۰۱ش.

اشعری، سعد بن‌عبداللّه‌‌،‌المقالات ‌و الفرق‌، ‌ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.

بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد(ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.

پاکتچی، احمد، اهل‌سنت و جماعت در دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش.

پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۳۷۹ش.

تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.

حرانی، ابومحمد، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ترجمه صادق حسن‌زاده، قم، آل‌علی، ۱۳۸۵ش.

حسینی شیرازي، سیدمحمد، امهات المؤمنین. لبنان، دار الأولیاء للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۲۵ق.

خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الإمام الجواد(ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر(عج)، ۱۴۱۹ق.

خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب‌السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.

دینوری، ابوحنیفه احمد‌ بن‌داود، اخبار الطوال، ترجمه محمود مهدوی دامغانی، تهران، نی، ۱۳۷۱ش.

سلمیانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام‌ جواد علیه‌السلام»، پژوهش‌های تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.

شبستری، عبدالحسین، سبل الرشاد الی اصحاب الامام الجواد، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ، ۱۴۲۱ق.

صدوق، محمد بن‌علی، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.

طبرسی، احمد‌بن‌علی، الاحتجاج، مشهد، مرتضی، ۱۴۰۳ق.

طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.

طبسی، محمدمحسن، «فضایل و کرامات امام جواد(ع) به روایت اهل‌سنت»، فرهنگ زیارت، سال۴، شماره15، ۱۳۹۲ش.

طوسی، محمد بن‌حسن، رجال طوسی، نجف، حیدریه، ۱۳۸۱ق.

طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.

طوسی، محمد بن‏حسن، مصباح المتهجد، مصحح علی‌اصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت، مؤسسه فقه الشيعه، ۱۴۱۱ق.

عطاردی، عزیزالله، مسند الإمام الجواد(ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۰ق.

فتال نیشابوری، محمد بن‌احمد، روضه الواعظین، قم، منشورات الشریف‌الرضی، ۱۳۷۵ق.

قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد(ع)، بی‌جا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.

قزوینی، سید محمدکاظم، الإمام الجواد علیه‌السلام من المهد إلی اللحد، بیروت، دار العلوم، ۱۴۲۹ق.

قطب‌الدین راوندی، سعید، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام‌مهدی(عج)، ۱۴۰۹ق.

قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.

کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.

مالکی، ابن‌صباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.

مجلسی، محمد‌باقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.

مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.

مسعودی، علی ‌بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.

مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

مقدسی، مطهر بن‌طاهر، البدأ و التاریخ(آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.

میرخواند، محمد بن‌خاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش

نعیبی‌، محمد بن‌‌طلحه، مطالب ‌السؤول‌ فی‌ مناقب ‌ال‌الرسول‌، محقق ‌ماجد بن‌احمد عطیه‌، بیروت‌،  مؤسسه ام‌القری للتحقيق و النشر، ۱۴۲۰ق.

نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.

واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.

یعقوبی، ابن‌واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت، دارصادر، بی‌تا.