حنا: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۴۰: / خط ۴۰: @@
 == تاریخچه استفاده از حنا ==
+=== پیشینه باستانی و کهن ===
-=== پیشینه‌ باستانی و کهن ===
+استفاده از حنا به دوره نوسنگی (حدود ۷۰۰۰ سال پیش‌از میلاد) بازمی‌گردد. تمدن‌های باستانی چون بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از این گیاه برای رنگ‌آمیزی استفاده می‌کردند. در مصر باستان، حنا نه‌تنها برای خضاب دست و پای فراعنه پیش‌از مومیایی به کار می‌رفت، بلکه پارچه‌های رنگ‌شده با آن در مراسم تدفین نیز استفاده می‌شد. صنعت آرایش با حنا در تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل ریشه دارد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref>
-استفاده از حنا به دوره‌ نوسنگی (حدود ۷۰۰۰ سال پیش‌از میلاد) بازمی‌گردد. تمدن‌های باستانی چون بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از این گیاه برای رنگ‌آمیزی استفاده می‌کردند. در مصر باستان، حنا نه‌تنها برای خضاب دست و پای فراعنه پیش‌از مومیایی به کار می‌رفت، بلکه پارچه‌های رنگ‌شده با آن در مراسم تدفین نیز استفاده می‌شد. صنعت آرایش با حنا در تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل ریشه دارد.<ref>سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص۳۳.</ref>
 === جایگاه حنا در اسلام و روایات دینی ===
-توجه ویژۀ حضرت محمد و پیشوایان دین اسلام به این گیاه،<ref>علامهٔ حلی، تذکرهٔ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref> نقش مهمی در رواج بیشتر آن میان مسلمانان داشت. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین شخصی معرفی شده است که با حنا خضاب کرده است.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref>
+توجه ویژهٔ حضرت محمد و پیشوایان دین اسلام به این گیاه،<ref>علامهٔ حلی، تذکرهٔ الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج2، ص253-254؛ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۸ش، ج4، ص161.</ref> نقش مهمی در رواج بیشتر آن میان مسلمانان داشت. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین شخصی معرفی شده است که با حنا خضاب کرده است.<ref>سیوطی، الدر المنثور، ۱۳۱۴ق، ج1، ص115.</ref>
-=== تاریخچه‌ حنا در ایران ===
+=== تاریخچه حنا در ایران ===
-کشت حنا در ایران از سدۀ دهم میلادی آغاز شد. وجود گزارش‌هایی از گران‌شدن حنا در دوره‌ مغول، نشان‌دهندۀ کاربرد و اهمیت آن در آن زمان است. در دوره صفویه، حنا از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران به‌شمار می‌رفت.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135- 136.]</ref> مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران، استفاده از حنا را در این دوره گزارش کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/%D8%AD%D9%86%D8%A7 علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> همچنین در سفرنامه‌های جهانگردان، جزئیات دقیقی دربارۀ روش‌های تهیه و کاربرد حنا، به‌ویژه در دوران صفویه، ثبت شده است.<ref>سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹–۸۰.</ref> در دوره زندیه نیز نقاشی‌های به‌جای‌مانده از این دوران، رواج گستردۀ به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در اوایل دوره قاجار حنا بستن امری ضروری و واجب تلقی می‌شد<ref>سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.</ref> و در اواخر این دوره نیز حنا به‌عنوان یکی از کالاهای وارداتی عمده به شهر اصفهان محسوب می‌شد.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.</ref>
+کشت حنا در ایران از سدهٔ دهم میلادی آغاز شد. وجود گزارش‌هایی از گران‌شدن حنا در دوره مغول، نشان‌دهندهٔ کاربرد و اهمیت آن در آن زمان است. در دوره صفویه، حنا از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران به‌شمار می‌رفت.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20120426190042-5201-91.pdf عباسی دمشهری، «حنا در هرمزگان»، 1386ش، ص135- 136.]</ref> مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران، استفاده از حنا را در این دوره گزارش کرده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> همچنین در سفرنامه‌های جهانگردان، جزئیات دقیقی دربارهٔ روش‌های تهیه و کاربرد حنا، به‌ویژه در دوران صفویه، ثبت شده است.<ref>سانسون، سفرنامه، ۱۳۷۷ش، ص۷۹–۸۰.</ref> در دوره زندیه نیز نقاشی‌های به‌جای‌مانده از این دوران، رواج گستردهٔ به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در اوایل دوره قاجار حنا بستن امری ضروری و واجب تلقی می‌شد<ref>سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، ۱۳۷۴ش، ج9، ص7129.</ref> و در اواخر این دوره نیز حنا به‌عنوان یکی از کالاهای وارداتی عمده به شهر اصفهان محسوب می‌شد.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۶ش، ص۱۴ و ۹۳.</ref>
 حنای کرمان به عنوان مرغوب‌ترین نوع حنا در ایران شناخته می‌شد و به سایر نقاط جهان، به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادرات گسترده‌ای داشت.<ref>جمال‌زاده، گنج شایگان، ۱۳۶۲ش، ص۳۶.</ref> این محصول صادراتی در سفرنامه‌های جهانگردان نیز مورد اشاره قرار گرفته است.<ref>ژوبر، مسافرت در ارمنستان و ایران، ۱۳۴۷ش، ص221.</ref> رواج حنا در ایران، به ایجاد مشاغل خاصی انجامید، مانند:
+# '''حناسایی''': به فرایند ساییدن و پودر کردن برگ‌های حنا گفته می‌شد<ref>تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.</ref> که بر روی سنگی به نام حناساب انجام می‌گرفت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حنا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا.]</ref>
-# '''حناسایی''': به فرآیند ساییدن و پودر کردن برگ‌های حنا گفته می‌شد<ref>تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸.</ref> که بر روی سنگی به نام حناساب انجام می‌گرفت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حنا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا.]</ref>
 # '''مازاری''': به مراکز فروش حنا در بازارهای قدیمی اطلاق می‌شد.<ref>تحققی و وجدانی، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، ۱۳۶۶ش، ص۲۶۸-269.</ref>
@@ خط ۶۶: / خط ۶۴: @@
 == کاربردهای حنا ==
 حنا در بخش‌های گوناگونی همچون برگ، ریشه و گل کاربرد دارد و از دیرباز در حوزه‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127؛ عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، ۱۳۷۸ش، ج2، ص51-52.</ref>
 * '''کاربرد آرایشی''': پُرکاربردترین کاربرد حنا در جهان، به حوزهٔ آرایش و زیبایی اختصاص دارد. مردم در سرزمین‌های گوناگون، از گذشته‌های دور، برای رنگ‌آمیزی دست و موی سر از حنا بهره می‌برده‌اند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ سمسار، «آرایش و هنر»، ۱۳۴۲ش، ص33. Schlimmer, Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, 1970, P342.</ref> حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری بالایی روی مو دارد؛ هرچند که با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو، به‌تدریج از بین می‌رود. برای تسریع در حذف رنگ حنا از مو، می‌توان از روش دکوپاژ استفاده کرد.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>
+* '''کاربرد صنعتی''': حنا در صنایع گوناگون نیز کاربرد دارد. ازجملهٔ این کاربردها می‌توان به منبت‌کاری برای رنگ‌آمیزی چوب‌های سفید و ایجاد رنگ آکاژو، رنگرزی پشم و چرم، و صنعت عطرسازی اشاره کرد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ فروتن، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳.</ref> افزون‌بر این، مقدار معینی از حنا، چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ، از رشد کپک در مرکب خوشنویسی جلوگیری می‌کند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref> در گذشته نیز از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، چرم‌سازی و عطرسازی استفاده می‌شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
-* '''کاربرد صنعتی''': حنا در صنایع گوناگون نیز کاربرد دارد. ازجملهٔ این کاربردها می‌توان به منبت‌کاری برای رنگ‌آمیزی چوب‌های سفید و ایجاد رنگ آکاژو، رنگرزی پشم و چرم، و صنعت عطرسازی اشاره کرد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج1، ص649 و 651؛ فروتن، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، ۱۳۶۴ش، ص۳۳.</ref> افزون‌بر این، مقدار معینی از حنا، چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ، از رشد کپک در مرکب خوشنویسی جلوگیری می‌کند.<ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20160 سلطانی و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعۀ موردی حنا و نمک»، 1394ش، ص146.]</ref> در گذشته نیز از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، چرم‌سازی و عطرسازی استفاده می‌شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
 * '''کاربرد درمانی''': گل حنا به رنگ سرخ مایل به سفید است و بویی خوش دارد. روغن حاصل از آن در داروسازی سنتی به کار می‌رود.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۴۵ش، ص۹۶؛ جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص128؛ میرحیدر، معارف گیاهی، ۱۳۷۳ش، ج3، ص21.</ref> حنا در طب سنتی نیز جایگاهی والا داشته و بسیاری از دانشمندان ایرانی و یونانی به خواص آن اشاره کرده‌اند.<ref>المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ۱۹۵۲م، ص89-90؛ ابن‌بیطار، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، ۱۹۹۰م، ص130-131.</ref> ازجمله خواص درمانی حنا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: تسکین درد در ترکیب با سایر داروهای گیاهی،<ref>Bașer, Herb Drugs and Herbalists in Turkey, 1986, P203.</ref> درمان [[شپش]] و خارش سر به‌دلیل طبع سرد و خشک،<ref>حکیم می‌سری، دانشنامه در علم پزشکی، ۱۳۶۶ش، ص۳۱ و ۱۸۵ و ۲۰۹–۲۱۰.</ref> و کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان با مالیدن حنا بر کف پای کودک. حنا به‌دلیل خاصیت ضدباکتریایی و ضدقارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مؤثر است. همچنین در گذشته، هنگام شیوع بیماری‌هایی چون وبا و طاعون، مصرف حنا به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی بسیار توصیه می‌شد.<ref>جزایری، زبان خوراکی‌ها، ۱۳۶۱ش، ج3، ص127-128.</ref> از دیگر کاربردهای درمانی حنا می‌توان به کمک به درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۳۶9.</ref> امروزه نیز از حنا در تولید لوسیون‌ها و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۴۵ش، ج2، ص356.</ref>
 * '''طراحی با حنا''': مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست، پیشینه‌ای پنج‌هزارساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و نیز در برخی شهرها و روستاهای جنوبی ایران رایج است. طرح حنای ایرانی با نقوش زیبای خود به فرهنگ‌های دیگر نیز راه یافته است. در این طرح‌ها، نقوش الهام‌گرفته از طبیعت همچون طاووس، نیلوفر آبی، بته‌جقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم می‌خورد که هر یک نماد مفاهیمی چون عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت، قدرت، فراوانی نعمت و تولدی دوباره هستند. مهندی با ایجاد نقوشی موقت بر روی پوست، به زیبایی و آراستگی آن کمک می‌کند. این هنر به‌دلیل صرفهٔ اقتصادی، طرفدارانی در جامعه دارد و بیشترین کاربرد آن در مراسم عروسی و حنابندان است.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref>
+* '''کارکرد آیینی حنا''': جشن حنابندان، یکی از مهم‌ترین آیین‌های ازدواج به‌شمار می‌رود.<ref>رفیع‌فر و کمال‌لو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> این آیین، نمادی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و ابراز شادمانی اطرافیان است. ملاک انتخاب زنی که وظیفهٔ حنابستن دست عروس را بر عهده می‌گیرد،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> عفت، دینداری، سعادت در زندگی خانوادگی و نجابت او است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی برای گشایش بخت استفاده می‌کنند.<ref>رفیع‌فر و کمال‌لو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> همچنین حنابستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی، آیینی سنتی-مذهبی بود؛ به‌گونه‌ای که رزمندگان پیش‌از اعزام به خط، مو و ریش خود را<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.<ref>[https://pgolf.ir/news-golf/note/جشنی-که-پیش-از-عملیات-گرفته-میشد/ «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت.]</ref>
-* '''کارکرد آیینی حنا''': جشن حنابندان، یکی از مهم‌ترین آیین‌های ازدواج به‌شمار می‌رود.<ref>رفیع‌فر و کمال‌لو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> این آیین، نمادی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و ابراز شادمانی اطرافیان است. ملاک انتخاب زنی که وظیفهٔ حنابستن دست عروس را بر عهده می‌گیرد،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240649/حنابندان سامعی، حنابندان، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> عفت، دینداری، سعادت در زندگی خانوادگی و نجابت او است.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از «دلاله‌گی» تا چادر سر کردن عروس/ وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی برای گشایش بخت استفاده می‌کنند.<ref>رفیع‌فر و کمال‌لو، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، 1393ش، ص27 و 37.</ref> همچنین حنابستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی، آیینی سنتی-مذهبی بود؛ به‌گونه‌ای که رزمندگان پیش‌از اعزام به خط، مو و ریش خود را<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.<ref>[https://pgolf.ir/news-golf/note/جشنی-که-پیش-از-عملیات-گرفته-میشد/ «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت.]</ref>
+در باور ایرانیان، حنا هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است.<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/مدل-تزیین-حنا-مراسم-حنابندان/ «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref> این گیاه در فرهنگ ایرانیان جایگاهی مقدس دارد که ریشه در خاستگاه مذهبی آن دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از دلاله‌گی تا چادر سر کردن عروس، وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام خارج شدن از عزای نزدیکان،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و نیز در مراسم ختنه‌سوران (پیش‌از ختنه) استفاده می‌شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>[[پرونده:حنا.jpg|بندانگشتی|441x441پیکسل|طراحی با حنا روی دست]]
-در باور ایرانیان، حنا هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است.<ref>[https://www.tasvirezendegi.com/مدل-تزیین-حنا-مراسم-حنابندان/ «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی.]</ref> این گیاه در فرهنگ ایرانیان جایگاهی مقدس دارد که ریشه در خاستگاه مذهبی آن دارد.<ref>[https://www.farsnews.ir/news/13970323000989/%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%84%D8%A7%D9%84%D9%87%E2%80%8C%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%DA%86%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%B1-%DA%A9%D8%B1%D8%AF%D9%86-%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B3-%D9%88%D9%82%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D «از دلاله‌گی تا چادر سر کردن عروس، وقتی کاسه نبات واسطه بله یا خیر عروس می‌شود»، خبرگزاری فارس.]</ref> از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام خارج شدن از عزای نزدیکان،<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و نیز در مراسم ختنه‌سوران (پیش‌از ختنه) استفاده می‌شده است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/236677/حنا علیزاده، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>[[پرونده:حنا.jpg|بندانگشتی|441x441پیکسل|طراحی با حنا روی دست]]
 == خواص حنا ==
-حنا در درمان برخی بیماری‌ها مؤثر است، ازجمله: بهبود زخم‌ها، رفع بی‌خوابی، تسکین دردهای گوناگون مانند سردرد و دردهای پیش‌از قاعدگی، تنظیم فشارخون، سم‌زدایی بدن و کاهش تب.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref> پژوهش‌های نوین آثار درمانی دیگری برای حنا ثابت کرده‌اند، ازجمله: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، خواص ضدباکتریایی و رفع عفونت‌های قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالایی‌ کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref> همچنین حنا خواص مهمی برای پوست دارد که عبارتند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آن‌ها، رفع اگزما و خاصیت ضدقارچی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
+حنا در درمان برخی بیماری‌ها مؤثر است، ازجمله: بهبود زخم‌ها، رفع بی‌خوابی، تسکین دردهای گوناگون مانند سردرد و دردهای پیش‌از قاعدگی، تنظیم فشارخون، سم‌زدایی بدن و کاهش تب.<ref>[https://jadvalyab.ir/blog/تاریخچه-پیدایش-حنا-و-مصارف-آن/ زرگر، «تاریخچۀ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب.]</ref> پژوهش‌های نوین آثار درمانی دیگری برای حنا ثابت کرده‌اند، ازجمله: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، خواص ضدباکتریایی و رفع عفونت‌های قارچی.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالایی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص64 و 65.]</ref> همچنین حنا خواص مهمی برای پوست دارد که عبارتند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آن‌ها، رفع اگزما و خاصیت ضدقارچی.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/09/08/2398551/%D8%B7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A8%D8%A7-17-%D8%AE%D8%A7%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DA%AF%D9%81%D8%AA-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%AD%D9%86%D8%A7-%D8%A2%D8%B4%D9%86%D8%A7-%D8%B4%D9%88%DB% مقدم، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز "حنا" آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>
-به‌دلیل خاصیت خنک‌کنندگی حنا، مردم بیابان‌نشین از آن بر روی کف دست و پا بسیار استفاده می‌کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه برای بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز نیز کاربرد داشته است.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو،  تقویت مو، ترمیم و بازسازی موها، آبرسانی و نرمی مو، درمان شوره و شپش، تعادل چربی سر، و درمان موخوره است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>
+به‌دلیل خاصیت خنک‌کنندگی حنا، مردم بیابان‌نشین از آن بر روی کف دست و پا بسیار استفاده می‌کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه برای بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز نیز کاربرد داشته است.<ref>[https://www.digistyle.com/mag/henna-design/ میرسلطانی، «همه چیز دربارۀ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل.]</ref> برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو، تقویت مو، ترمیم و بازسازی موها، آبرسانی و نرمی مو، درمان شوره و شپش، تعادل چربی سر، و درمان موخوره است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ.]</ref>
 استعمال حنا ممکن است در برخی افراد ایجاد حساسیت کند؛ ازاین‌رو، آزمایش آن بر روی پوست پیش‌از استفاده ضروری است.<ref>[https://rosesorkh.com/articles/henna-for-hair/ «طرز تهیۀ حنا برای مو»، وب‌سایت رزسرخ.]</ref>
 == حنا در فرهنگ اسلامی ==
-حنابستن دست و پا و خضاب (رنگ‌آمیزی) موی سر و ریش، از دیرباز در میان مسلمانان رواج داشته و در منابع دینی مورد تأکید و توصیه قرار گرفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به همین دلیل، دانشمندان طب سنتی، حنا را سید ریاحین (سرور گیاهان خوش‌بو) نامیده‌اند.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالائی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص59.]</ref>
+حنابستن دست و پا و خضاب (رنگ‌آمیزی) موی سر و ریش، از دیرباز در میان مسلمانان رواج داشته و در منابع دینی مورد تأکید و توصیه قرار گرفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> به همین دلیل، دانشمندان طب سنتی، حنا را سید ریاحین (سرور گیاهان خوش‌بو) نامیده‌اند.<ref>[https://jiitm.ir/article-1-1089-fa.html&sw=حنا بالائی کهنموئی و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، 1398ش، ص59.]</ref>
 بر اساس گزارش‌های تاریخی، حضرت ابراهیم نخستین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد. همچنین پیامبر اسلام و برخی از امامان نیز به خضاب با حنا می‌پرداختند و خاستگاه آن را بهشت می‌دانستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/search/41689/حنا?https://lib.eshia. سیوطی، الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، بی‌تا، ج1، ص282.]</ref> در روایات، برای حنا خواص متعددی ذکر شده است، ازجمله: عفت در روابط زوجین،<ref>[https://hadana.ir/آداب-و-خواص-رنگ-کردن-با-حنا-در-روایات/ «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا.]</ref> روشنی چشم، رویش و رشد مو، بوی خوش، آرامش،<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2695?sectionNumber=2&pageNumber=162&viewType=html ابن بابویه، من لایحضره الفقیه، 1396ش، ج1، ص 162.]</ref> و پیشگیری از بیماری‌هایی چون جذام، آکله و برص.<ref>کاظمی، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، 1389ش، ج1، ص55.</ref> همچنین در روایتی، ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا، برتر از انفاق در راه خدا دانسته شده است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/2324?pageNumber=44&viewType=html مستغفری، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، 1385ش، ص44.]</ref>
-دین اسلام همواره بر آراستگی زن و شوهر و تأثیر آن در تحکیم بنیان خانواده و افزایش مهر و محبت میان آنان تأکید کرده است.<ref>[http://www.morsalat.ir/portal/home/?paper/20248/111439/31092/نقش-زن-و-شوهر-در-رشد-و-كمال-يكديگر «نقش زن و شوهر در رشد و کمال یکدیگر»، وب‌سایت مرسلات.]</ref> براین‌اساس، در فرهنگ اسلامی، نه‌تنها زنان، بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا بهره می‌برده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
+دین اسلام همواره بر آراستگی زن و شوهر و تأثیر آن در تحکیم بنیان خانواده و افزایش مهر و محبت میان آنان تأکید کرده است.<ref>[http://www.morsalat.ir/portal/home/?paper/20248/111439/31092/نقش-زن-و-شوهر-در-رشد-و-كمال-يكديگر «نقش زن و شوهر در رشد و کمال یکدیگر»، وب‌سایت مرسلات.]</ref> براین‌اساس، در فرهنگ اسلامی، نه‌تنها زنان، بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا بهره می‌برده‌اند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
-ازآنجاکه رنگ حنا مانع از رسیدن آب به پوست و مو نمی‌شود، استفاده از آن برای وضو و غسل مانعی ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/مسح-موهای-بلند/ «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده.]</ref> بااین‌حال، از نظر فقهی، استعمال حنا و سایر رنگ‌ها در حالت جنابت و حیض، کراهت دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/faq/show/1389048 «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref> همچنین برخی از فقها، خضاب کردن با حنا را در حال احرام، در صورت داشتن جنبهٔ زینت جایز نمی‌دانند.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fa/tag/index/58217/حنا «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله‌ مکارم شیرازی.]</ref>
+ازآنجاکه رنگ حنا مانع از رسیدن آب به پوست و مو نمی‌شود، استفاده از آن برای وضو و غسل مانعی ایجاد نمی‌کند.<ref>[https://www.pasokhkadeh.ir/7013/مسح-موهای-بلند/ «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده.]</ref> بااین‌حال، از نظر فقهی، استعمال حنا و سایر رنگ‌ها در حالت جنابت و حیض، کراهت دارد.<ref>[https://rasekhoon.net/faq/show/1389048 «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون.]</ref> همچنین برخی از فقها، خضاب کردن با حنا را در حال احرام، در صورت داشتن جنبهٔ زینت جایز نمی‌دانند.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fa/tag/index/58217/حنا «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref>
 == حنا در ادبیات فارسی ==
-واژهٔ حنا در طول سده‌های گوناگون، در آثار منثور و منظوم فارسی به کار رفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> ازجمله، بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خویش، به توصیف آرایشگری پرداخته که با حنا به آرایش مشغول است و چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh624 بیدل دهلوی، غزل 624، وب‌سایت گنجور.]</ref>
+واژهٔ حنا در طول سده‌های گوناگون، در آثار منثور و منظوم فارسی به کار رفته است.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/240634/حنا حسینی، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> ازجمله، بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خویش، به توصیف آرایشگری پرداخته که با حنا به آرایش مشغول است و چنین سروده است:<ref>[https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh624 بیدل دهلوی، غزل 624، وب‌سایت گنجور.]</ref>
-{{آغاز نستعلیق}}
+{{شعر جدید|متن=مشاطهٔ شوخی‌که به دستت دل ما بست \\می‌خواست چمن طرح‌کند رنگ حنا بست}}
- {{شعر|نستعلیق}}
+{{شعر جدید|متن=زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد \\ تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست}}
- {{ب|مشاطهٔ شوخی‌که به دستت دل ما بست | می‌خواست چمن طرح‌کند رنگ حنا بست}}
+{{شعر جدید|متن=بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ \\شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست}}
- {{ب|زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد | تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست}}
- {{ب|بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ | شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست.}}
+رودکی نیز در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh10 رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، وب‌سایت گنجور.]</ref>
- {{پایان شعر}}
+{{شعر جدید|متن=لاله میان کشت بخندد همی ز دور \\چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب}}
- {{پایان نستعلیق}}رودکی نیز در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh10 رودکی، قصاید و قطعات، شمارۀ 10، بیت 11، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}{{آغاز نستعلیق}}
- {{شعر|نستعلیق}}
+فرخی در اشعار خود از واژهٔ حنا چنین استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، وب‌سایت گنجور.]</ref>
- {{ب|لاله میان کشت بخندد همی ز دور|چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب}}
+{{شعر جدید|متن=بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام \\هر کس که تماشاگه او زیر چناری است}}
- {{پایان شعر}}
- {{پایان نستعلیق}}
-فرخی در اشعار خود از واژۀ حنا چنین استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh12 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، شمارۀ 12، بیت 29، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
+حنا، ازجمله گیاهان کهن میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره»: کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن»: کنایه از معطل کردن یک فرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حنا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا.]</ref> دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن»: کنایه از ناپایداری و رو به زوال بودن، «حنای پا شدن»: کنایه از سدّ راه کسی شدن نیز ازجمله کنایات و امثال معروف هستند.<ref>عفیفی، فرهنگ‌نامهٔ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛ انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.</ref>
- {{آغاز نستعلیق}}
- {{شعر|نستعلیق}}
- {{ب|بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام|هر کس که تماشاگه او زیر چناری است}}
- {{پایان شعر}}
- {{پایان نستعلیق}}حنا، ازجمله گیاهان کهن میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره»: کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن»: کنایه از معطل کردن یک فرد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حنا دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حنا.]</ref> دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن»: کنایه از ناپایداری و رو به زوال بودن، «حنای پا شدن»: کنایه از سدّ راه کسی شدن نیز ازجمله کنایات و امثال معروف هستند.<ref>عفیفی، فرهنگ‌نامهٔ شعری، ۱۳۷۲ش، ج1، ص714؛ گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص132؛ انوری، دیوان، ۱۳۴۷ش، ج1، ص24.</ref>
 == پانویس ==
@@ خط ۱۲۸: / خط ۱۱۵: @@
 * ابن‌بیطار، عبدالله، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، به‌تحقیق محمد عربی خطابی، بیروت، ۱۹۹۰م.
 * ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق.
-* بالایی‌ کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، مجلهٔ طب سنتی اسلام و ایران، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۸ش.
+* بالایی کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، مجلهٔ طب سنتی اسلام و ایران، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۸ش.
 * بیدل دهلوی، عبدالقادر، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۲ش.
 * تحققی، رضا و وجدانی، بهروز، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، مجموعه مقالات مردم‌شناسی، تهران، شماره ۳، ۱۳۶۶ش.
@@ خط ۱۳۵: / خط ۱۲۲: @@
 * جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، ۱۳۶۲ش.
 * جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
-* حسینی، زهرا، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
+* حسینی، زهرا، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
 * حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، چاپ سنگی تهران، ۱۳۴۵ش.
 * حکیم می‌سری، دانشنامه در علم پزشکی، به‌تحقیق برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
@@ خط ۱۵۶: / خط ۱۴۳: @@
 * «طرز تهیهٔ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
 * طوسی، محمد، المبسوط، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۸۸ش.
-* عباسی‌ دمشهری، رحمت‌الله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش.
+* عباسی دمشهری، رحمت‌الله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش.
 * عفیفی، رحیم، فرهنگ‌نامهٔ شعری، تهران، سروش، ۱۳۷۲ش.
 * عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
 * علامهٔ حلی، حسن، تذکرهٔ الفقهاء، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۱۴ق.
 * علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
-* علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۸ش.
+* علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۸ش.
 * عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۸ش.
 * فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.