| خط ۴۱: | خط ۴۱: | ||
== الگوهای خانهداری == | == الگوهای خانهداری == | ||
[[پرونده:خانهداری۱.jpg|جایگزین=آیتالله حائری شیرازی در حال سبزی پاککردن در منزل|بندانگشتی|آیتالله حائری شیرازی در حال سبزی پاککردن در منزل (الگوی مشارکتی)]] | [[پرونده:خانهداری۱.jpg|جایگزین=آیتالله حائری شیرازی در حال سبزی پاککردن در منزل|بندانگشتی|آیتالله حائری شیرازی در حال سبزی پاککردن در منزل (الگوی مشارکتی)]] | ||
در نظامهای مختلف فرهنگی، کار خانگی نقشی اجتماعی است که بر محور جنسیت جداسازی شده است و بر اساس آن زنان در همهجا با پرورش کودکان، نگهداری و اداره خانه سروکار دارند. گیدنز، نقش خانهداری از قبیل تولیدمثل، مراقبت و پرورش فرزندان را متناسب با الزامات فیزیکی زن دانسته و آن را از همگانیهای فرهنگ بشری میداند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینیاکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، 1399ش، ص144.]</ref> | در نظامهای مختلف فرهنگی، کار خانگی نقشی اجتماعی است که بر محور [[جنسیت]] جداسازی شده است و بر اساس آن زنان در همهجا با پرورش کودکان، نگهداری و اداره خانه سروکار دارند. گیدنز، نقش خانهداری از قبیل تولیدمثل، مراقبت و پرورش فرزندان را متناسب با الزامات فیزیکی [[زن]] دانسته و آن را از همگانیهای [[فرهنگ]] بشری میداند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینیاکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، 1399ش، ص144.]</ref> | ||
الگوهای غالب در ایفای نقش خانهداری، به سه شکل اصلی دستهبندی میشود: | الگوهای غالب در ایفای نقش خانهداری، به سه شکل اصلی دستهبندی میشود: | ||
* '''الگو با محوریت زن:''' مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه بهعنوان وظیفهای خانوادگی بر عهده زن است. | * '''الگو با محوریت زن:''' مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه بهعنوان وظیفهای خانوادگی بر عهده زن است. | ||
* '''الگو با محوریت مرد:''' | * '''الگو با محوریت مرد:''' [[مرد]]، خانهداری را بهعنوان مسئولیت و پیشهٔ اصلی خود بر عهده دارد.<ref>گلشن فومنی، روانشناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref> | ||
* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیتهای مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم میشود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینیاکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، 1399ش، ص148.]</ref> | * '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی [[خانه]] و کار خانگی و مسئولیتهای مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم میشود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینیاکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، 1399ش، ص148.]</ref> | ||
== رویکردها == | == رویکردها == | ||
| خط ۸۵: | خط ۸۵: | ||
در میان صاحبنظران دو رویکرد عمده نسبت به خانهداری وجود دارد: | در میان صاحبنظران دو رویکرد عمده نسبت به خانهداری وجود دارد: | ||
'''رویکرد اقتصادی:''' با تأکید بر عدم تناسب زحمات زنان خانهدار با بهرهمندی آنان از مزایای شغلی، خواهانِ تعریفِ سازوکارهای اقتصادی (مانند پرداخت مزد و [[بیمه]]) برای این فعالیت است.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/514161/ «دو رویکرد متفاوت به کار خانگی زنان»، وبسایت شفقنا.]</ref> | |||
'''رویکرد حمایتی-عاطفی:''' با تمرکز بر ابعاد احساسی و پیوند آن با نظام تمایلات زنانه، پرداخت مزد را نوعی تقلیلِ جایگاهِ مادری و همسری دانسته و بر حمایتهای غیرمستقیم (مانند بیمه خانهداری) با حفظ منزلت خانواده تأکید دارد. در این رویکرد، کار خانگی ترکیبی از ابعاد بدنی و عاطفی است. برخلاف تصور رایج که با پیشرفت تکنولوژی، کار خانگی را سادهانگاری میکند، بخش عمدهای از این فعالیت ماهیتی عاطفی دارد که با خدمات فیزیکی (مانند تغذیه و مراقبت) درهمتنیده است. بهطور مثال در خانه نهتنها غذا پخته میشود، بلکه غذا با توجه به ذائقه غذایی، بیماری یا وضعیت سلامت افراد، به شکل خاصی آماده میشود. تغذیه، پوشاندن، شستوشو و مراقبت از کودک وجهی است که با وجه دیگر یعنی درک نیازهای عاطفی کودک رابطه متقابل دارد. همین نامرئی بودن ابعاد عاطفی کار خانگی، تعیین دستمزد برای آن و برونسپاری کامل آن به بازار را با چالش مواجه کرده است.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/514161/ «دو رویکرد متفاوت به کار خانگی زنان»، وبسایت شفقنا.]</ref> در ادبیات اقتصادی، کار عمدتاً با ویژگیهایی نظیر دریافت دستمزد، ساعات کاری مشخص، امکان استعفا و بازنشستگی تعریف میشود که کار خانگی فاقد این شاخصههاست.<ref>[https://ketabnews.com/fa/news/22276/هزار-توی-کار-خانگی-در-گفتوگو-با-نجمه-واحدی آزموده، «هزار توی کار خانگی در گفتوگو با نجمه واحدی»، وبسایت کتابنیوز.]</ref> با وجود تلاشهای جهانی برای تبدیل کار خانگی به فعالیت اقتصادیِ دستمزدمحور،<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینیاکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، 1399ش، ص144.]</ref> منتقدان معتقدند تقلیل خانهداری به یک [[شغل]]، ماهیت و پیچیدگیهای آن را مخدوش میسازد.<ref>[https://ketabnews.com/fa/news/22276/هزار-توی-کار-خانگی-در-گفتوگو-با-نجمه-واحدی آزموده، «هزار توی کار خانگی در گفتوگو با نجمه واحدی»، وبسایت کتابنیوز.]</ref> پذیرش این رویکرد، مستلزم آن است که زن فارغ از دغدغه اشتغال بیرونی، در محیط خانه آسایش و نشاط داشته باشد تا بتواند کانون [[خانواده]] را محل آسایش مرد و پرورش فرزندان خود بسازد.<ref>مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری (نظام حقوق زن در اسلام)، 1377ش، ج19، ص223.</ref> | |||
در نظام حقوقی و اخلاقی اسلام، خانهداری بهعنوان تکلیفِ قانونی زن شمرده نمیشود؛ با این حال، در دیدگاههای فقهی برای آن ارزش معنوی و عبادی بالایی قائل شده<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج100، ص252؛ [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95 و 99.]</ref> و همسنگِ جهاد توصیف شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص9.</ref> در این الگو، حقوق اقتصادی زن از طریق نهادهایی همچون [[نفقه]]، [[مهریه]] و اجرتالمثل تأمین میشود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینیاکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، 1399ش، ص152.]</ref> همچنین ضمن سفارش به مردان برای مشارکت در امور خانه و تکریم همسر، بر توازن میان حقوق اقتصادی و جایگاه معنوی زن در خانواده تأکید شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج5؛ ص86؛ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص50.</ref> | در نظام حقوقی و اخلاقی اسلام، خانهداری بهعنوان تکلیفِ قانونی زن شمرده نمیشود؛ با این حال، در دیدگاههای فقهی برای آن ارزش معنوی و عبادی بالایی قائل شده<ref>مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج100، ص252؛ [https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95 و 99.]</ref> و همسنگِ جهاد توصیف شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج5، ص9.</ref> در این الگو، حقوق اقتصادی زن از طریق نهادهایی همچون [[نفقه]]، [[مهریه]] و اجرتالمثل تأمین میشود.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینیاکبرنژاد، «ارزشگذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بینالمللی»، 1399ش، ص152.]</ref> همچنین ضمن سفارش به مردان برای مشارکت در امور خانه و تکریم همسر، بر توازن میان حقوق اقتصادی و جایگاه معنوی زن در خانواده تأکید شده است.<ref>کلینی، الکافی، 1407ق، ج5؛ ص86؛ نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج14، ص50.</ref> | ||
== چالشها == | == چالشها == | ||
کار خانگی با وجود اهمیت و سنگینی، در افکار عمومی، ساده و کماهمیت انگاشته میشود. فمینیستها داوری عمومی را ناشی از [[فرهنگ]] [[مردسالاری|مردسالار]] دانسته و معتقدند ساختارهای اجتماعی مردانه، همه چیز را بر مبنای [[جنسیت]] ارزشگذاری میکند؛ لذا امور مردانه ارزشمند و فعالیتهای زنانه کمارزش تلقی میشوند. چنین برداشتی عمدتاً ناشی از این است که کارهای خانه پنهان از دید عموم، بدون چشمداشت مادی و اغلب از روی علاقه انجام میشود.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسینپور و دیگران، «فهم خانهداری بهعنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص106.]</ref> | کار خانگی با وجود اهمیت و سنگینی، در افکار عمومی، ساده و کماهمیت انگاشته میشود. [[فمینیسم|فمینیستها]] داوری عمومی را ناشی از [[فرهنگ]] [[مردسالاری|مردسالار]] دانسته و معتقدند ساختارهای اجتماعی مردانه، همه چیز را بر مبنای [[جنسیت]] ارزشگذاری میکند؛ لذا امور مردانه ارزشمند و فعالیتهای زنانه کمارزش تلقی میشوند. چنین برداشتی عمدتاً ناشی از این است که کارهای خانه پنهان از دید عموم، بدون چشمداشت مادی و اغلب از روی علاقه انجام میشود.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسینپور و دیگران، «فهم خانهداری بهعنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص106.]</ref> | ||
امروزه با وجود تکنولوژیهای پیشرفته در حوزه لوازم خانگی، نهتنها از کار زنان در خانه کاسته نشده که انتظارات جامعه از زنان برای ایفای نقشهای [[مادری]]، [[نقش همسری زن|همسری]]، خانهدار و شغل بیرون از خانه، مسئولیتهای آنها را افزایش داده و موجب گسترش انواع بیماریهای جسمی و روحی میان زنان شده است؛<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسینپور و دیگران، «فهم خانهداری بهعنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص98.]</ref> زیرا کار خانگی وظیفه طبیعی زنان شمرده میشود و اشتغال بیرونی موجب تراکم و تعارض نقشهای زنانه شده و خانه، خالی از مهر مادری و همسری میشود. با تبدیلشدن خانه به خوابگاه نهتنها زن آسیب میبیند که تمام اعضای خانواده دچار مشکل میشوند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص97.]</ref> | امروزه با وجود تکنولوژیهای پیشرفته در حوزه لوازم خانگی، نهتنها از کار زنان در خانه کاسته نشده که انتظارات جامعه از زنان برای ایفای نقشهای [[مادری]]، [[نقش همسری زن|همسری]]، خانهدار و شغل بیرون از خانه، مسئولیتهای آنها را افزایش داده و موجب گسترش انواع بیماریهای جسمی و روحی میان زنان شده است؛<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسینپور و دیگران، «فهم خانهداری بهعنوان یک شغل و چالشهای آن از منظر زنان خانهدار شهر قم»، 1400ش، ص98.]</ref> زیرا کار خانگی وظیفه طبیعی زنان شمرده میشود و اشتغال بیرونی موجب تراکم و تعارض نقشهای زنانه شده و خانه، خالی از مهر مادری و همسری میشود. با تبدیلشدن خانه به خوابگاه نهتنها زن آسیب میبیند که تمام اعضای خانواده دچار مشکل میشوند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص97.]</ref> | ||
