پیش‌نویس:فیلترینگ: تفاوت میان نسخه‌ها

تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
 فیلترینگ؛
-'''شناسه''' پاالیش یا فیلترینگ به مجموعه‌ای از اقدامات فنی و قانونی اطلاق می‌شود که دسترسی کاربران به محتوا، وب‌سایت‌ها یا اپلیکیشن‌هایی را که از سوی مراجع ذی‌صلاح نامناسب یا مجرمانه تشخیص داده شده‌اند، محدود یا مسدود می‌کند [197، 213]. این فرایند از منظر حقوقی نوعی «پیشگیری وضعی از جرم» محسوب می‌شود که با سلب ابزار و فرصت‌های ارتکاب جرم از کاربران، به دنبال سالم‌سازی فضای تعاملی است [1036، 1073]. در نظام‌های حقوقی، پاالیش می‌تواند در سطوح مختلفی شامل سطح دولت، ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی (ISP)، سازمان‌ها و والدین اعمال شود.
+فیلترینگ یا پالایش فضای مجازی به مجموعه‌ای از اقدامات فنی و قانونی اطلاق می‌شود که دسترسی کاربران به بخش‌هایی از محتوای اینترنتی، وب‌گاه‌ها یا خدمات آنلاین را محدود یا مسدود می‌سازد [۲۰۲، ۱۱۱۲، ۱۳۱۵]. این فرآیند که در برخی متون حقوقی نوعی «پیشگیری وضعی از جرم» تلقی می‌شود، با هدف سلب ابزار و فرصت ارتکاب اعمال مجرمانه از طریق پایش محتوا صورت می‌گیرد [۱۳۴۲، ۱۳۴۴]. اعمال فیلترینگ در کشورهای مختلف جهان عمدتاً با انگیزه‌های سیاسی، اجتماعی، اخلاقی و امنیتی انجام می‌شود و پیامدهای گسترده‌ای بر حقوق شهروندی، اقتصاد دیجیتال و حکمرانی رسانه‌ای بر جای می‌گذارد [۲۰۱، ۲۱۵، ۱۳۱۵].
-'''مفهوم‌شناسی''' واژه پاالیش معادل فارسی فیلترینگ است که در لغت به معنای تصفیه کردن و ممانعت از عبور مواد ناخواسته می‌باشد. در حوزه فناوری اطلاعات، پاالیش به معنای جلوگیری هدفمند از جابه‌جایی اطلاعات بر اساس معیارهای مشخص است. این مفهوم شامل دو بخش سخت‌افزاری (پاالیه) و نرم‌افزاری برای تشخیص و مسدودسازی محتوا است [1045، 1050]. تفاوت فنی مسدودسازی با فیلترینگ در این است که مسدودسازی (Blocking) معمولاً به معنای قطع کامل دسترسی به یک آدرس اینترنتی است، اما فیلترینگ (Filtering) رویکردی انتخابی داشته و ممکن است تنها بخشی از محتوای یک پلتفرم را بر اساس کلمات کلیدی یا موضوعات خاص غربالگری کند [218، 222].
+'''مفهوم‌شناسی'''
-'''تاریخچه''' ورود اینترنت به ایران در سال ۱۳۶۹ از طریق مرکز تحقیقات فیزیک نظری و ریاضیات رقم خورد. نخستین سند رسمی که به ضرورت نظارت بر این شبکه اشاره داشت، در سال ۱۳۷۷ با عنوان «سیاست‌های کلی شبکه‌های اطلاع‌رسانی رایانه‌ای» توسط مقام معظم رهبری ابلاغ گردید. در سال ۱۳۸۰، شورای عالی انقلاب فرهنگی با تصویب مقرراتی، شرکت‌های اینترنتی را ملزم به نصب سیستم‌های پاالیش کرد. کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه در سال ۱۳۸۱ برای اولین بار فهرست سایت‌های ممنوعه را تدوین نمود. با تصویب «قانون جرایم رایانه‌ای» در سال ۱۳۸۸، ساختار قانونی فیلترینگ به شکل کنونی تثبیت و کارگروه مذکور به ریاست دادستان کل کشور تشکیل شد [783، 1023]. در سال ۱۳۹۰ نیز شورای عالی فضای مجازی به عنوان مرکز کانون سیاست‌گذاری این حوزه تاسیس گردید.
+فیلترینگ اینترنت در معنای عام، به استفاده از فناوری‌هایی اطلاق می‌شود که از دستیابی به انواع خاصی از اطالعات یا وب‌گاه‌ها جلوگیری می‌کند [۱۰۳۸، ۱۳۵۶]. در معنای اخص، این اصطلاح به انسداد محتوا بر مبنای معیارهایی همچون کلمات کلیدی، نام دامنه یا آدرس‌های اینترنتی (URL) اشاره دارد [۴۸۹، ۱۱۳۲]. پالایش فضای مجازی را می‌توان فرایندی هدفمند دانست که توسط مقامات ذی‌صلاح و از طریق ساختارهای فنی برای سالمسازی فضای تبادل اطالعات اجرا می‌شود [۱۳۶۱]. این اقدام در واقع تلاشی برای تصفیه اطالعات ناخواسته و مخرب از جریان ارتباطی در بستر شبکه است [۱۰۰۱، ۱۳۵۵].
-'''روش‌های فنی اعمال محدودیت''' پاالیش محتوا با استفاده از تکنیک‌های متنوعی انجام می‌پذیرد. یکی از این روش‌ها، دستکاری در سیستم نام دامنه (DNS) است که منجر به هدایت کاربر به آدرس‌های جعلی یا عدم دسترسی به آدرس واقعی سایت می‌شود [219، 295]. روش دیگر، مسدود کردن آدرس‌های پروتکل اینترنت (IP) است که ارتباط با سرورهای میزبان محتوای ممنوعه را قطع می‌کند. فیلترینگ بر اساس کلمات کلیدی نیز از طریق اسکن محتوای بسته‌های داده در مسیر انتقال صورت می‌گیرد. بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) از پیشرفته‌ترین روش‌هایی است که برای شناسایی و متوقف کردن ترافیک‌های غیرمجاز به کار می‌رود. همچنین مدیریت پهنای باند و کاهش عمدی سرعت دسترسی به برخی سایت‌ها (Throttling)، از دیگر ابزارهای کنترلی دولت‌هاست [225، 295].
+'''فیلترینگ فضای مجازی در جهان'''
-'''فیلترینگ در ایران''' در ساختار حقوقی ایران، فیلترینگ بر اساس قانون جرایم رایانه‌ای و مصوبات شورای عالی فضای مجازی اجرا می‌شود [298، 999]. کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه که مرکب از نمایندگان وزرای مختلف، صداوسیما و نیروی انتظامی است، مسئولیت شناسایی و اعلام فهرست سایت‌های ممنوعه را بر عهده دارد. محتواهای مجرمانه در ایران در پنج فصل اصلی شامل محتوا علیه عفت و اخلاق عمومی، مقدسات اسلامی، امنیت و آسایش عمومی، مقامات و نهادهای دولتی و محتوای مرتبط با سایر جرایم طبقه‌بندی شده‌اند. پلتفرم‌های بزرگی همچون اینستاگرام، تلگرام، توییتر و یوتیوب در دوره‌های مختلف مشمول این محدودیت‌ها شده‌اند [280، 285، 290].
+پالایش محتوای آنلاین در اکثر کشورهای جهان با درجات مختلف و بر اساس استانداردهای سیاسی و فرهنگی هر جامعه انجام می‌شود [۲۱۴، ۵۲۳]. در سطح بین‌المللی، هیچ توافق واحدی بر سر مصادیق فیلترینگ وجود ندارد، اما موضوعاتی چون پورنوگرافی کودکان، نژادپرستی، ترویج نفرت و تروریسم از جمله موارد مشترک در اکثر نظام‌های حقوقی هستند [۲۱۵، ۱۴۶۰]. طبق گزارش‌های جهانی، کشورهایی مانند کره شمالی، چین و ایران بالاترین سطح سانسور اینترنتی را اعمال می‌کنند [۳۱۴، ۵۲۶]. در مقابل، در اتحادیه اروپا فیلترینگ عمدتاً به صورت «داوطلبانه» توسط ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی (ISP) و موتورهای جستجو انجام می‌شود تا از وضع قوانین سخت‌گیرانه‌تر دولتی جلوگیری شود [۱۴۵۶، ۱۴۹۰].
-'''آثار اقتصادی و اجتماعی''' اعمال سیاست فیلترینگ، به‌ویژه در سال ۱۴۰۱، شوک شدیدی به اقتصاد دیجیتال کشور وارد کرد [660، 672]. بر اساس تحلیل‌های آماری، محدودیت‌های ایجاد شده ماهانه حدود ۳۸ هزار میلیارد ریال به فروش کسب‌وکارهای اینترنتی آسیب زده است [618، 674]. اینستاگرام با وجود فیلترینگ، همچنان بین ۳۱ تا ۴۶ میلیون کاربر فعال در ایران دارد و محبوب‌ترین پلتفرم تجاری محسوب می‌شود [40، 1134، 1137]. از سوی دیگر، این محدودیت‌ها منجر به رواج گسترده فیلترشکن‌ها شده است؛ به طوری که ۸۰ درصد کاربران ایرانی از VPN استفاده می‌کنند و گردش مالی این بازار سالانه بالغ بر ۵ هزار میلیارد تومان برآورد می‌شود [317، 319]. از منظر اخلاقی، پژوهش‌ها نشان می‌دهند اکثریت مطلق مخاطبان، این شیوه محدودسازی را با حقوق فردی و کرامت انسانی در تعارض می‌بینند.
+'''فیلترینگ فضای مجازی در ایران'''
+پیشینه رسمی فیلترینگ در ایران به اوایل دهه ۱۳۸۰ بازمی‌گردد، زمانی که شورای عالی انقلاب فرهنگی با ابلاغ مصوبه‌ای، ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی را به فراهم کردن سیستم پاالیش مکلف کرد [۵۴۴، ۹۸۸]. از مهم‌ترین اسناد حقوقی در این حوزه می‌توان به «قانون جرایم رایانه‌ای» مصوب ۱۳۸۸ اشاره کرد که بر اساس آن، «کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه» وظیفه شناسایی و دستور انسداد وب‌گاه‌های متخلف را بر عهده دارد [۴۸، ۱۳۳۱]. در سال‌های اخیر، مسدودسازی پلتفرم‌های پرمخاطبی همچون تلگرام، اینستاگرام و واتس‌اپ با چالش‌های حقوقی و اجتماعی گسترده‌ای همراه بوده و بحث‌هایی را پیرامون «طرح صیانت» و «اینترنت طبقاتی» در پی داشته است [۳۱۶، ۵۸۰، ۹۳۱].
+'''انواع فیلترینگ'''
+پالایش فضای مجازی بر اساس اهداف و رویکردها به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شود:
+• '''فیلترینگ سیاسی:''' شامل محدودسازی دسترسی به دیدگاه‌ها و اطالعاتی است که در تقابل با قدرت حاکم یا نهادهای دولتی قرار دارند [۱۱۳۸، ۱۱۴۱].
+• '''فیلترینگ اجتماعی و اخلاقی:''' با هدف محافظت از ارزش‌های اخلاقی جامعه و جلوگیری از انتشار محتوای مستهجن، قمار یا ترویج مواد مخدر اجرا می‌شود [۱۱۳۹، ۱۳۱۵].
+• '''فیلترینگ امنیتی:''' به منظور مقابله با تهدیدات سایبری، جاسوسی، تروریسم و حفاظت از اسناد محرمانه دولتی به کار می‌رود [۵۲۱، ۱۱۳۹].
+• '''فیلترینگ معکوس:''' روشی است که در آن دسترسی به یک خدمت یا سایت بر اساس موقعیت جغرافیایی و آی‌پی (IP) کاربر محدود می‌شود، مانند تحریم‌های اینترنتی علیه کاربران یک کشور خاص [۱۱۱۲، ۱۱۳۵].
+'''روش‌های فنی اعمال محدودیت'''
+حاکمیت‌ها برای اجرای سیاست‌های پالایشی از تکنیک‌های متنوعی بهره می‌برند:
+• '''دستکاری DNS:''' در این روش، درخواست کاربر برای یافتن آدرس آی‌پی یک وب‌گاه به یک آدرس جعلی یا صفحه فیلترینگ هدایت می‌شود [۴۹۱، ۱۱۳۳].
+• '''مسدودسازی آدرس آی‌پی (IP Blocking):''' در این حالت، دسترسی به آدرس‌های اینترنتی خاصی که در لیست سیاه قرار دارند، به طور کامل قطع می‌گردد [۴۹۲، ۱۱۳۲].
+• '''فیلترینگ کلمات کلیدی و URL:''' سامانه‌های نظارتی با اسکن آدرس وب یا محتوای بسته، در صورت مشاهده عبارات ممنوعه، اتصال را قطع می‌کنند [۴۹۳، ۴۹۴].
+• '''بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI):''' یکی از پیچیده‌ترین روش‌ها که محتوای واقعی بسته‌های داده را برای شناسایی موارد مجرمانه تحلیل و مسدود می‌سازد [۳۱۳، ۴۹۶].
+• '''مدیریت پهنای باند (Throttling):''' کاهش عمدی سرعت دسترسی به برخی سایت‌ها یا خدمات به گونه‌ای که استفاده از آن‌ها برای کاربر غیرممکن یا دشوار شود [۳۱۳، ۴۹۷].
+'''آثار اجتماعی و اقتصادی'''
+سیاست‌های فیلترینگ آثار عمیقی بر جامعه و اقتصاد ایران داشته است. از منظر اقتصادی، فیلترینگ موجب کاهش شدید درآمد کسب‌وکارهای اینترنتی شده است، به طوری که زیان روزانه ناشی از آن بین ۱.۶ تا ۵۸ میلیون دالر برآورد می‌شود [۳۲۰، ۸۰۷]. بسیاری از مشاغل خرد که بر بستر شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کردند، با افت شدید فروش و خطر تعطیلی مواجه شده‌اند [۸۰۸، ۹۴۸]. از منظر اجتماعی، این محدودیت‌ها منجر به نارضایتی عمومی، تضعیف اعتماد به دولت و قطبی شدن جامعه شده است [۳۳۷، ۱۱۰۱]. همچنین، استفاده گسترده از فیلترشکن‌ها و VPNها، علاوه بر تحمیل هزینه‌های مالی سنگین به خانوارها، ریسک‌های امنیتی و نفوذ بدافزارها را افزایش داده و دسترسی کودکان به محتوای نامناسب را تسهیل کرده است [۳۱۶، ۵۹۲، ۱۳۲۳].
+'''ابعاد اخلاقی و حکمرانی'''
+حکمرانی فضای مجازی در چارچوب قانون باید مبتنی بر شفافیت، مسئولیت‌پذیری و نفی تبعیض باشد [۱۲۹۷]. از منظر اخلاقی، فیلترینگ با چالش‌هایی همچون تضییع کرامت انسانی و حق دسترسی آزاد به اطالعات روبروست [۱۱۰۱، ۱۱۱۷]. منتقدان معتقدند اعمال محدودیت بدون اقناع‌سازی عمومی و شفافیت، به مشروعیت نظام حکمرانی آسیب می‌زند [۱۱۰۱، ۱۳۰۲]. در حوزه حکمرانی، تعدد مراجع تصمیم‌گیر و تداخل صلاحیت‌ها بین نهادهایی چون مجلس، شورای عالی فضای مجازی و قوه قضائیه، موجب آشفتگی در نظام حقوقی این حوزه شده است [۱۲۷۳، ۱۲۸۵]. به باور برخی صاحب‌نظران، واگذاری مدیریت پالایش به بخش خصوصی و استفاده از روش‌های هوشمند به جای انسداد کامل، می‌تواند بخشی از این چالش‌ها را مرتفع سازد [۱۲۹۰، ۱۳۰۵].