بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانونگذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت در ایران.<br> | <big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانونگذاری مدرن و تجلی ساختار مشروطیت<ref group="دیدگاه">این ویژگی «تجلی ساختار مشروطیت» در تمام ادوار وجود داشته است؟</ref> در ایران.<br> | ||
مجلس شورای ملی بهعنوان نخستین و محوریترین نهاد قانونگذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوانسالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکلگیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمامنمای<ref group="دیدگاه">این تعابیر ویکی نگارانه نیست. آیینه تمام نما و امثال آن</ref> چالشهای ساختاری، رقابتهای حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحرانهای ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد.<ref group="دیدگاه">در نگارش مقاله حرفه این ویکی باید از نگارش مطالب شعاری و احساسی پرهیز شود. حتی در هندسه بحث. وقتی کسی با ادبیات احساسی و شعاری در آغاز مقاله مواجهه می شود از خواندن کل مقاله منصرف میشود. باید هندسه به نحوی نگارش شود که به خوانند از ابتدا جهت فکری ندهد بلکه با کلیت مقاله آشنا کند و او گمشده خود را در مقاله بیابد تا مقاله را بخواند. </ref> | مجلس شورای ملی بهعنوان نخستین و محوریترین نهاد قانونگذاری مدرن در ایران، بسترساز دگرگونی بنیادین در دیوانسالاری سنتی و توزیع قدرت سیاسی شد. این رکن تقنینی که فرآیند شکلگیری آن از مناسبات اداری پیشامشروطه آغاز شد، در طول ۲۴ دوره فعالیت رسمی، آینۀ تمامنمای<ref group="دیدگاه">این تعابیر ویکی نگارانه نیست. آیینه تمام نما و امثال آن</ref> چالشهای ساختاری، رقابتهای حزبی و تأثیر مداخلۀ نهادهای اجرایی بر نظام انتخابات بود. تثبیت حدود وظایف حقوقی، نظارت بر مصوبات مالی و نوسان کارکرد مستقل پارلمان در مواجهه با بحرانهای ملی، این پایگاه بهارستان را به کانون اصلی مطالعه تحولات دیپلماسی و حقوق عمومی در عصر مشروطیت تبدیل کرد.<ref group="دیدگاه">در نگارش مقاله حرفه این ویکی باید از نگارش مطالب شعاری و احساسی پرهیز شود. حتی در هندسه بحث. وقتی کسی با ادبیات احساسی و شعاری در آغاز مقاله مواجهه می شود از خواندن کل مقاله منصرف میشود. باید هندسه به نحوی نگارش شود که به خوانند از ابتدا جهت فکری ندهد بلکه با کلیت مقاله آشنا کند و او گمشده خود را در مقاله بیابد تا مقاله را بخواند. </ref> | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۴: | ||
===دورۀ دوم (انتخابات دو مرحلهای)=== | ===دورۀ دوم (انتخابات دو مرحلهای)=== | ||
ملاک طبقاتی حذف و انتخابات بهصورت دو مرحلهای در سراسر کشور اجرا شد.<ref>صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.</ref> وکلای منتخب اولیه، از میان خود یکسوم را برای ورود به بهارستان برمیگزیدند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بیتا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> | ملاک طبقاتی حذف و انتخابات بهصورت دو مرحلهای در سراسر کشور اجرا شد.<ref>صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.</ref> وکلای منتخب اولیه، از میان خود یکسوم را برای ورود به بهارستان برمیگزیدند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بیتا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> | ||
=== | ===دورۀ سوم به بعد (انتخابات عمومی)=== | ||
نظام انتخابات بهصورت عمومی و یک مرحلهای تبدیل شد.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بیتا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> در این دوره نیز با وجود گسترش فعالیتهای | نظام انتخابات بهصورت عمومی و یک مرحلهای تبدیل شد.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بیتا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> در این دوره نیز با وجود گسترش فعالیتهای اجتماعی در بیرون از پارلمان، مانع قانونی برای ورود زنان به فرآیند سیاسی بهعلت بافت مذهبی<ref group="دیدگاه">یعنی مذهب مانع رای دادن زنان به مجلس بود؟</ref> و سنتی حاکم همچنان پابرجا بود. محرومیت زنان از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن تا دورههای پایانی پهلوی ادامه داشت و در چهار دورۀ آخر فعالیت مجلس، ۳۶ نمایندۀ زن به این نهاد راه یافتند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بیتا، دوره1.</ref> | ||
==ساختمان و مکان فیزیکی مجلس شورای ملی== | ==ساختمان و مکان فیزیکی<ref group="دیدگاه">از تعابیر مرادف استفاده نکنید. وقتی گفتید ساختمان دیگر نیازی به مکان فیزیکی نیست</ref> مجلس شورای ملی== | ||
نهاد قانونگذاری کشور از آغاز مشروطیت تا پیش از انقلاب سال 1357ش در محوطۀ تاریخی میدان بهارستان تهران مستقر بود. نخستین دورۀ مجلس شورای ملی در سال 1285ش در کاخ سپهسالار تشکیل شد که پیش از آن به میرزا حسینخان سپهسالار تعلق داشت و بهعنوان اولین پایگاه رسمی مشروطه برگزیده شد. با توسعۀ ساختار اداری و تشکیل مجلس سنا در سال 1328ش، ساختمان مدرن دیگری در همین مجموعه طراحی شد که در دهههای پایانی حکومت پهلوی به محل اصلی برگزاری جلسات تبدیل شد؛ این مجموعۀ پانزده هکتاری پس از انقلاب اسلامی نیز اصالت سیاسی خود را حفظ کرد و با احداث ساختمان هرمیشکل جدید، بهعنوان محل استقرار مجلس شورای اسلامی مورد استفاده قرار گرفت.<ref>[https://farsnews.ir/politics/1480493520000031896/%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%87%D8%B1%D9%85-%D8%A8%D9%84%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86?lang=en «از عمارت قدیمی تا هرم بلند بهارستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | نهاد قانونگذاری کشور از آغاز مشروطیت تا پیش از انقلاب سال 1357ش در محوطۀ تاریخی میدان بهارستان تهران مستقر بود. نخستین دورۀ مجلس شورای ملی در سال 1285ش در کاخ سپهسالار تشکیل شد که پیش از آن به میرزا حسینخان سپهسالار تعلق داشت و بهعنوان اولین پایگاه رسمی مشروطه برگزیده شد. با توسعۀ ساختار اداری و تشکیل مجلس سنا در سال 1328ش، ساختمان مدرن دیگری در همین مجموعه طراحی شد که در دهههای پایانی حکومت پهلوی به محل اصلی برگزاری جلسات تبدیل شد؛ این مجموعۀ پانزده هکتاری پس از انقلاب اسلامی نیز اصالت سیاسی خود را حفظ کرد و با احداث ساختمان هرمیشکل جدید، بهعنوان محل استقرار مجلس شورای اسلامی مورد استفاده قرار گرفت.<ref>[https://farsnews.ir/politics/1480493520000031896/%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%87%D8%B1%D9%85-%D8%A8%D9%84%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86?lang=en «از عمارت قدیمی تا هرم بلند بهارستان»، خبرگزاری فارس.]</ref> | ||
==آمار ادوار و تحولات ساختاری== | ==آمار ادوار و تحولات ساختاری== | ||
در طول هفتاد و دو سال فعالیت نظام مشروطه، در مجموع بیست و چهار دورۀ مجلس شورای ملی تشکیل شد که تحولات ساختاری آن به این شرح است: | در طول هفتاد و دو سال فعالیت نظام مشروطه، در مجموع بیست و چهار دورۀ مجلس شورای ملی تشکیل شد که تحولات ساختاری آن به این شرح است<ref group="دیدگاه">همین جمله طولانی را میشود اینگونه نوشت: تحولات ساختاری بیست چهار دور مجلس شورای ملی عبارتند از: </ref>: | ||
# مدت فعالیت: | # مدت فعالیت: دوره مجلس تا پایان دورۀ هجدهم دو سال بود و از دورۀ نوزدهم به چهار سال افزایش یافت. | ||
# تشکیل نظام دو مجلسی: از سال 1328ش با تشکیل مجلس سنا، هفت دوره فعالیت همزمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد. | # تشکیل نظام دو مجلسی: از سال 1328ش با تشکیل مجلس سنا، هفت دوره فعالیت همزمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد. | ||
# مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست و چهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد 1332ش و ماههای پایانی دورۀ بیست و چهارم با وقوع انقلاب همزمان شد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> | # مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست و چهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد 1332ش و ماههای پایانی دورۀ بیست و چهارم با وقوع انقلاب همزمان شد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> | ||
==رویدادهای مهم تاریخی== | ==رویدادهای مهم تاریخی== | ||
===به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر=== | ===به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر=== | ||
در جمادیالاول ۱۳۲۶ق محمدعلیشاه به بهانۀ سوءقصد به خودش با همراهی کلنل لیاخوف ساختمان بهارستان را به توپ بست که منجر به تعطیلی موقت مجلس، شهادت برخی آزادیخواهان و آغاز دورۀ استبداد صغیر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/12849 «به توپ بستن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلی شاه قاجار»، مرکز دائرهالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در این دوره، محمدعلی شاه تلاش کرد تا قدرت مطلقۀ خود را بازگرداند اما مقاومت مردم و مشروطهخواهان در نقاط مختلف ایران ادامه یافت. این واقعه همچنین باعث افزایش نفرت عمومی<ref group="دیدگاه">بجای تعابیر مثل نفرت عمومی اگر بتوانید مصادیق خارجی آن را بنویسید بهتر است</ref> از شاه و نیروهای خارجی شد و در نهایت به فتح تهران و بازگشت مشروطیت در سال 1327ق انجامید.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/1K992H/%D8%A8%D9%87_%D8%AA%D9%88%D9%BE_%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%86_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «به توپ بستن مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.] </ref> | |||
===بحران اولتیماتوم روسیه و جنگ جهانی اول=== | ===بحران اولتیماتوم روسیه و جنگ جهانی اول=== | ||
مجلس دوم در اواخر فعالیت خود با اولتیماتوم نظامی روسیه برای اخراج مورگان شوستر روبهرو شد<ref>اردلان، زندگی در دوران شش پادشاه (خاطرات حاجعزالممالک اردلان)، 1372ش، ص۶۳ـ۶۵.</ref> و با وجود مقاومت نمایندگان، دولت مجبور به انحلال مجلس شد؛<ref>بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، 1371ش، ج1، ص11.</ref> در جنگ جهانی اول نیز با وجود اعلام بیطرفی مجلس سوم و نیز با وجود احیای فضای مطبوعاتی، بهدلیل ورود نیروهای روس و انگلیس و مهاجرت نمایندگان به قم بیش از یک سال دوام نیاورد و تعطیل شد.<ref>مزینانی، سر گذشت، افکار و آثار آیتالله شهید سیدحسن مدرس، ۱۳۹۳ش، ص۳۴۵ـ۳۴۶؛ | مجلس دوم در اواخر فعالیت خود با اولتیماتوم نظامی روسیه برای اخراج مورگان شوستر روبهرو شد<ref>اردلان، زندگی در دوران شش پادشاه (خاطرات حاجعزالممالک اردلان)، 1372ش، ص۶۳ـ۶۵.</ref> و با وجود مقاومت نمایندگان، دولت مجبور به انحلال مجلس شد؛<ref>بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، 1371ش، ج1، ص11.</ref> در جنگ جهانی اول نیز با وجود اعلام بیطرفی مجلس سوم و نیز با وجود احیای فضای مطبوعاتی، بهدلیل ورود نیروهای روس و انگلیس و مهاجرت نمایندگان به قم بیش از یک سال دوام نیاورد و تعطیل شد.<ref>مزینانی، سر گذشت، افکار و آثار آیتالله شهید سیدحسن مدرس، ۱۳۹۳ش، ص۳۴۵ـ۳۴۶؛ | ||
| خط ۳۱: | خط ۳۱: | ||
</ref> | </ref> | ||
===اشغال کشور در جنگ جهانی دوم=== | ===اشغال کشور در جنگ جهانی دوم=== | ||
در شهریور ۱۳۲۰ش و در جریان اشغال ایران توسط متفقین، مجلس دوازدهم پناهگاه سیاسی کشور شد و رضاشاه پس از استعفا، صندلی سلطنت را به فرزند خود واگذار کرد که سوگندنامه پادشاه جدید در صحن همین مجلس قرائت شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیعالدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | در شهریور ۱۳۲۰ش و در جریان اشغال ایران توسط متفقین، مجلس دوازدهم پناهگاه سیاسی کشور شد و رضاشاه پس از استعفا، صندلی سلطنت را به فرزند خود واگذار کرد که سوگندنامه پادشاه جدید در صحن همین مجلس قرائت شد<ref group="دیدگاه">برای عناوین که مطلب ذیل آن کوتاه است عنوان هیدینگ یک یا دو باز نکنید. یعنی مطالب باید از نظر کمی قابل توجه باشد که عنوان مستقل ایجاد شود</ref>.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیعالدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | ||
===ملی شدن صنعت نفت و کودتا=== | ===ملی شدن صنعت نفت و کودتا=== | ||
پس از رد لایحۀ قرارداد گس گلشاییان در مجلس پانزدهم، مجلس شانزدهم با پافشاری فراکسیون ملیون به رهبری محمد مصدق، قانون ملی شدن صنعت نفت را در 24 اسفند 1329ش به تصویب رساند.<ref>لوح مشروح مذاکرات، دوره ۱۶.</ref> در مجلس هفدهم با وجود چالشهای اداری میان دربار و فراکسیون ملی که به تغییرات متوالی در کرسی ریاست مجلس میان جمال امامی، | پس از رد لایحۀ قرارداد گس گلشاییان در مجلس پانزدهم، مجلس شانزدهم با پافشاری فراکسیون ملیون به رهبری محمد مصدق، قانون ملی شدن صنعت نفت را در 24 اسفند 1329ش به تصویب رساند.<ref>لوح مشروح مذاکرات، دوره ۱۶.</ref> در مجلس هفدهم با وجود چالشهای اداری میان دربار و فراکسیون ملی که به تغییرات متوالی در کرسی ریاست مجلس میان جمال امامی، سید ابوالقاسم کاشانی و عبدالله معظمی انجامید، مصوبات کلیدی نظیر قانون ادارۀ کشور بدون نفت و قطع روابط سیاسی با بریتانیا به تصویب رسید اما اختلافات بعدی به رفراندوم انحلال پارلمان توسط مصدق و وقوع کودتای 28 مرداد 1332ش منجر شد. در پی سقوط دولت، پروندۀ این دوره با دستگیری معظمی بسته شد و مجلس هجدهم با بازگشت رضا حکمت به کرسی ریاست، موافقتنامۀ واگذاری استخراج نفت به کنسرسیوم بینالمللی را تصویب کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیعالدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | ||
==افراد تأثیرگذار بر مجلس شورای اسلامی== | ==افراد تأثیرگذار بر مجلس شورای اسلامی== | ||
مظفرالدینشاه با امضای فرمان تأسیس، مشروعیت این نهاد را پذیرفت اما جانشین او محمدعلیشاه، رویکرد تقابل نظامی را برگزید که با ایستادگی چهرههای نامداری چون میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل و سید محمد طباطبایی روبهرو شد. در دوران پهلوی اول، رضاشاه ابتدا از مجرای مجلس پنجم و با یاری حامیانی چون سید محمد تدین سلطنت خود را تثبیت کرد<ref>پهلوی، مأموریت برای وطنم، 1345ش، ص۵۳؛ | |||
گلشاییان، گذشتهها و اندیشههای زندگی یا خاطرات من، 1377ش، ج1، ص422. | گلشاییان، گذشتهها و اندیشههای زندگی یا خاطرات من، 1377ش، ج1، ص422. | ||
</ref> اما بهمرور با حذف فراکسیونهای مستقل و منتقدانی چون سید حسن مدرس، کارکرد نظارتی پارلمان را به سود ارادۀ ملوکانه تضعیف کرد.<ref>مدرسی، مرد روزگاران، مدرس شهید نابغه ملی ایران، 1374ش، ص۳۳۴- 3۳۵.</ref> این رابطه در دورۀ محمدرضاشاه به دو نیمه تقسیم شد؛ در ۱۲ سال نخست، بهدلیل ضعف دربار، مجلس با حضور نخبگانی چون | </ref> اما بهمرور با حذف فراکسیونهای مستقل و منتقدانی چون سید حسن مدرس، کارکرد نظارتی پارلمان را به سود ارادۀ ملوکانه تضعیف کرد.<ref>مدرسی، مرد روزگاران، مدرس شهید نابغه ملی ایران، 1374ش، ص۳۳۴- 3۳۵.</ref> این رابطه در دورۀ محمدرضاشاه به دو نیمه تقسیم شد؛ در ۱۲ سال نخست، بهدلیل ضعف دربار، مجلس با حضور نخبگانی چون محمد مصدق و ابوالقاسم کاشانی به کانون اصلی تصمیمگیری ملی تبدیل شد<ref>مهدوینیا، نخستوزیران ایران، زندگی سیاسی عبدالحسین هژیر، 1373ش، ص۳۰۶.</ref> اما از دهۀ ۱۳۴0ش به بعد، با تثبیت قدرت شاه و ظهور سیستم تکحزبی، مجلس بار دیگر به نهادی همسو با تصمیمات دربار تبدیل شد.<ref>امیرعلایی، چند خاطره سیاسی، 1370ش، ص۷۷.</ref> | ||
==سرانجام و انحلال مجلس شورای ملی== | ==سرانجام و انحلال مجلس شورای ملی== | ||
آخرین دورۀ مجلس شورای ملی، در بستر ساختار تکحزبی رستاخیز شکل گرفت و تا پیش از اوجگیری دیماه 1356ش، مجریِ بیچون و چرای سیاستهای دربار بود. با گسترش امواج انقلاب اسلامی و وقوع قیامهای قم و تبریز، بدنۀ پارلمان دچار انشقاق شد؛ بیشتر وکلای بهارستان با آشوبگر خواندن معترضان، خواستار شدت عمل دولت شدند و اقلیتی از نمایندگان نیز با استیضاح دولتهای وقت و خروج از حزب رستاخیز، تلاش کردند پایگاهی مردمی برای خود کسب کنند. این نهاد در ماههای پایانی، با تصویب لوایح شتابزدهای نظیر انحلال ساواک و پیگرد قضایی وزرای پیشین تحت صدارت شاپور بختیار، سعی در آرام کردن فضا و حفظ قانون اساسی مشروطه داشت اما بهدلیل موج بیاعتمادی عمومی و ناامیدی مردم از اصلاحات روبنایی، این اقدامات کارگر نیفتاد.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=4224 «قوۀ مقننه در دورۀ پهلوی؛ مطالعۀ موردی: دورۀ بیست و چهارم مجلس شورای ملی»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref><br> | آخرین دورۀ مجلس شورای ملی، در بستر ساختار تکحزبی رستاخیز شکل گرفت و تا پیش از اوجگیری دیماه 1356ش، مجریِ بیچون و چرای سیاستهای دربار بود<ref group="دیدگاه">این تعابیر «مجریِ بیچون و چرای سیاستهای دربار بود» در منابع آمده است یا از شماست؟</ref>. با گسترش امواج انقلاب اسلامی و وقوع قیامهای قم و تبریز، بدنۀ پارلمان دچار انشقاق شد؛ بیشتر وکلای بهارستان با آشوبگر خواندن معترضان، خواستار شدت عمل دولت شدند و اقلیتی از نمایندگان نیز با استیضاح دولتهای وقت و خروج از حزب رستاخیز، تلاش کردند پایگاهی مردمی برای خود کسب کنند. این نهاد در ماههای پایانی، با تصویب لوایح شتابزدهای<ref group="دیدگاه">این تعبیر در منابع است؟ لوایح شتابزدهای</ref> نظیر انحلال ساواک و پیگرد قضایی وزرای پیشین تحت صدارت شاپور بختیار، سعی در آرام کردن فضا و حفظ قانون اساسی مشروطه<ref group="دیدگاه">در دوره پهلوی هم قانون اساسی مشروطه حاکم بود؟</ref> داشت اما بهدلیل موج بیاعتمادی عمومی و ناامیدی مردم از اصلاحات روبنایی، این اقدامات کارگر نیفتاد.<ref>[https://historydocuments.ir/?page=post&id=4224 «قوۀ مقننه در دورۀ پهلوی؛ مطالعۀ موردی: دورۀ بیست و چهارم مجلس شورای ملی»، مرکز بررسی اسناد تاریخی.]</ref><br> | ||
سرانجام با صدور بیانیۀ امام خمینی مبنی بر غیرقانونی بودن مجالس پهلوی و تأکید دوبارۀ او پس از بازگشت به کشور در بهمن 1357ش، شیرازۀ مدیریتی بهارستان از هم پاشید. موج گستردۀ استعفای نمایندگان منفرد و فراکسیونهای اقلیت، تلاشهای جواد سعید رئیس مجلس را برای تداوم کار پارلمان ناکام گذاشت؛ تا جاییکه آخرین جلسۀ علنی در هفدهم بهمن با تبریک بازگشت امام خمینی و توصیه به راهکار مسالمتآمیز برگزار شد. با پیروزی انقلاب اسلامی در بیست و دوم بهمن، فعالیت 72 سالۀ این نهاد بهطور کامل خاتمه یافت و پس از طی یک دوره انتقال سیاسی، جای خود را به ساختار جدید مجلس شورای اسلامی داد.<ref>خوشزاد، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، 1390ش، ص۲۹۲ـ۲۹۶.</ref> | سرانجام با صدور بیانیۀ امام خمینی مبنی بر غیرقانونی بودن مجالس پهلوی و تأکید دوبارۀ او پس از بازگشت به کشور در بهمن 1357ش، شیرازۀ مدیریتی بهارستان از هم پاشید. موج گستردۀ استعفای نمایندگان منفرد و فراکسیونهای اقلیت، تلاشهای جواد سعید رئیس مجلس را برای تداوم کار پارلمان ناکام گذاشت؛ تا جاییکه آخرین جلسۀ علنی در هفدهم بهمن با تبریک بازگشت امام خمینی و توصیه به راهکار مسالمتآمیز برگزار شد. با پیروزی انقلاب اسلامی در بیست و دوم بهمن، فعالیت 72 سالۀ این نهاد بهطور کامل خاتمه یافت و پس از طی یک دوره انتقال سیاسی، جای خود را به ساختار جدید مجلس شورای اسلامی داد.<ref>خوشزاد، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، 1390ش، ص۲۹۲ـ۲۹۶.</ref> | ||
==چالشها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت== | ==چالشها و روندهای کارکردی در مناسبات قدرت== | ||
سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> بررسی ادوار قانونگذاری نشاندهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دورههای مختلف بهویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درونساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دورهها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزمهای نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس همزمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابلهای اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس بهعنوان رکن تقنینی حفظ | سیر فعالیت مجلس شورای ملی، تحت تأثیر مناسبات قدرت داخلی و مداخلات خارجی پیش رفت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> بررسی ادوار قانونگذاری نشاندهندۀ دگرگونی تدریجی در فرآیندهای اداری و وظایف نظارتی این نهاد است. این ارگان در دورههای مختلف بهویژه در دوران پهلوی اول و دوم، تحت تأثیر مصوبات درونساختی و مداخلات دولتی قرار گرفت. در این دورهها، کارکرد مستقل مشورتی پارلمان کاهش یافت و مکانیزمهای نظارتی مانند سؤال، استیضاح و بررسی آزادانۀ لوایح مالی در عمل از دستور کار خارج شد. تغییرات کارکردی مجلس همزمان با منازعات میان ساختارهای سنتی و مدرن در جامعه و حضور طبقات قدیمی قدرت شکل گرفت. این تقابلهای اداری و مداخلۀ نهادهای نظامی و اجرایی در روند برگزاری انتخابات، سبب شد تا ساختار ظاهری مجلس بهعنوان رکن تقنینی حفظ شود، اما مصوبات آن در جهت تثبیت سیاستهای یکپارچه دولتها و حذف نظاممند جریانهای منتقد پیش برود؛ فرآیندی که در نهایت منجر به کاهش پایگاه عمومی این نهاد در دهههای پایانی مشروطیت شد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحرانهای نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref> | ||
تحولات تقنینی، تغییرات کادر مدیریتی و رویدادهای اداری | تحولات تقنینی، تغییرات کادر مدیریتی و رویدادهای اداری برآمده از هر دوره در جدول زیر گزارش شده است: | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
! دورۀ مجلس !! رئیس/ رؤسای مجلس !! اقدامات اداری و مصوبات کلیدی دوره | ! دورۀ مجلس !! رئیس/ رؤسای مجلس !! اقدامات اداری و مصوبات کلیدی دوره | ||
| خط ۵۸: | خط ۵۸: | ||
* ایجاد نظم اداری و ممنوعیت دخالت تماشاچیان.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیعالدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | * ایجاد نظم اداری و ممنوعیت دخالت تماشاچیان.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیعالدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.]</ref> | ||
|- | |- | ||
| دوم(1288-1290ش)|| | | دوم(1288-1290ش)|| | ||
* میرزا صادق مستشارالدوله | * میرزا صادق مستشارالدوله | ||
* | * میرزا اسماعیلخان ممتازالدوله | ||
* محمدعلی فروغی | * محمدعلی فروغی | ||
|| | || | ||
| خط ۱۵۷: | خط ۱۵۷: | ||
(1346-1354ش) | (1346-1354ش) | ||
|| دکتر عبدالله ریاضی|| | || دکتر عبدالله ریاضی|| | ||
* دستچین شدن تمامی نمایندگان از میان احزاب رسمی و دولتی شامل حزب مردم، حزب ایران نوین و | * دستچین شدن تمامی نمایندگان از میان احزاب رسمی و دولتی شامل حزب مردم، حزب ایران نوین و پانایرانیست<ref>ایدئولوژی حزب پانایرانیست که بنیاد گرفته از مکتب پانایرانیسم است، براین باور است که تمامی مردمان ایرانیتبار باید زیر یک پرچم و در کشوری واحد به نام ایران زندگی کنند. این حزب که حزبی ملیگرا بهحساب میآید، پانایرانیسم را همان ملیگرایی ایرانی میداند.</ref> طی پروسههای تشریفاتی. | ||
* تصویب لایحۀ جدایی بحرین از ایران در دوره بیستودوم. | * تصویب لایحۀ جدایی بحرین از ایران در دوره بیستودوم. | ||
* تصویب الحاق حاکمیت ایران بر جزایر سهگانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی در دوره بیستودوم. | * تصویب الحاق حاکمیت ایران بر جزایر سهگانه تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی در دوره بیستودوم. | ||
| خط ۱۷۳: | خط ۱۷۳: | ||
{{پانویس پیشنویس}} | {{پانویس پیشنویس}} | ||
==منابع== | ==منابع<ref group="دیدگاه">شناسنامه منابع با دقت بررسی شود. در کتابها حتما شهر و ناشر بیاید ولی شماره چاپ ها حذف شود. در مواردی به ویکی شیعه استناد شده است. مطلقا از آدرس دادن به ویکی ها پرهیز شود. به هیچ ویکی استناد نشود</ref>== | ||
* آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، بهترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، نی، چ4، ۱۳۸۹ش. | * آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، بهترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، نی، چ4، ۱۳۸۹ش. | ||
* آجودانی، ماشاءالله، مشروطه ایرانی، تهران، اختران، چ8، ۱۳۸۶ش. | * آجودانی، ماشاءالله، مشروطه ایرانی، تهران، اختران، چ8، ۱۳۸۶ش. | ||
| خط ۱۷۹: | خط ۱۷۹: | ||
* «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش. | * «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش. | ||
* «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1390ش. | * «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1390ش. | ||
* حائری، عبدالحسین، اسناد روحانیت و مجلس، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، | * حائری، عبدالحسین، اسناد روحانیت و مجلس، تهران، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۴ش. | ||
* خوشزاد، اکبر، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، تهران، سورۀ مهر، چ1، 1390ش. | * خوشزاد، اکبر، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، تهران، سورۀ مهر، چ1، 1390ش. | ||
* دورانت، ویلیام جیمز و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، بهترجمۀ اسماعیل دولتشاهی و علیاصغر بهرام بیگی، تهران، علمی و فرهنگی، چ7، 1380ش. | * دورانت، ویلیام جیمز و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، بهترجمۀ اسماعیل دولتشاهی و علیاصغر بهرام بیگی، تهران، علمی و فرهنگی، چ7، 1380ش. | ||
