پرش به محتوا

زمینه‌سازی ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۲۷۲ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
زهرا غلامی (بحث | مشارکت‌ها)
۱٬۲۷۲ ویرایش‌ها
←صفویه: ابرابزار
خط ۴: خط ۴:


== مفهوم‌شناسی ==
== مفهوم‌شناسی ==
زمینه‌سازی به‌ معنای مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور به‌گونه‌ای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام مهدی از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانی‌اش را تحقق بخشد.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/defaultta.aspx?DTC=8&DC=468079 پورسیدآقایی، «زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۸ش، ص۲۰]؛ [https://ensani.ir/fa/article/318157/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.]</ref> همچنین زمینه‌سازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.<ref>جهان‌کهن، «ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان»، ۱۳۹۳ش، ص۳۵.</ref>
زمینه‌سازی به معنای مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور به‌گونه‌ای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام مهدی از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانی‌اش را تحقق بخشد.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/defaultta.aspx?DTC=8&DC=468079 پورسید آقایی، «زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۸ش، ص۲۰]؛ [https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.]</ref> همچنین زمینه‌سازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.<ref>جهان‌کهن، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۵.</ref>


== مراتب زمینه‌سازی ظهور ==
== مراتب زمینه‌سازی ظهور ==
زمینه‌سازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینه‌سازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینه‌سازی خدا برای ظهور، زمینه‌سازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینه‌سازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینه‌سازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دین‌مداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.<ref>جاودانی عادل فخار، «بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۴۰۱ش، ص۱۶.</ref>
زمینه‌سازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینه‌سازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینه‌سازی خدا برای ظهور، زمینه‌سازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینه‌سازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینه‌سازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دین‌مداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.<ref>جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۱۶.</ref>


== دیدگاه‌ها دربارهٔ زمینه‌سازی ظهور ==
== دیدگاه‌ها دربارهٔ زمینه‌سازی ظهور ==
دیدگاه‌ها در مورد زمینه‌سازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:  
دیدگاه‌ها در مورد زمینه‌سازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:
 
* '''نظاره‌گر:''' گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسان‌ها صرفاً نظاره‌گر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروه‌های صوفی‌مسلک<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1760339/شیوه-های-ارتباطی-خداوند-با-انسان-تحلیلی-از-دیدگاه-صوفیه-درباره-ولی-پنداری-خود-و-امکان-مخاطبه-مستقیم-با-خداوند امداد، «شیوه‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّ‌پنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۴-۱۱۶.]</ref> و جریان‌های اخباری‌گر افراطی دیده می‌شود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بی‌نتیجه یا دخالت در مشیت الهی می‌دانند.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89829.html بوذری‌نژاد و ایران‌پور، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری‌گری در دوره صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۴۶.]</ref> سید روح‌الله خمینی منتقد این رویکرد است.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/411754/انتظار-در-اندیشه-امام-خمینی «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت قدس.]</ref> در دوره صفویه، رویکرد صوفی‌وار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیق‌ها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.<ref>[https://shiastudies.com/fa/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الز/ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
* '''نظاره‌گر:''' گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسان‌ها صرفا نظاره‌گر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروه‌های صوفی‌مسلک<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1760339/%D8%B4%DB%8C%D9%88%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%B5%D9%88%D9%81%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%88%D9%84%DB%8C-%D9%BE%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AE%D9%88%D8%AF-%D9%88-%D8%A7%D9%85%DA%A9%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%A8%D9%87-%D9%85%D8%B3%D8%AA%D9%82%DB%8C%D9%85-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF امداد، «شیوه‌‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّ‌‌پنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۴-۱۱۶.]</ref> و جریان‌های اخباری‌گر افراطی دیده می‌شود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بی‌نتیجه یا دخالت در مشیت الهی می‌دانند.<ref>[https://jis.ut.ac.ir/article_89829.html بوذری‌نژاد و ایران‌پور، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری گری در دوره صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۴۶.]</ref> سید روح‌الله خمینی منتقد این رویکرد است.<ref>[https://www.qudsonline.ir/news/411754/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت قدس.]</ref> در دوره صفویه، رویکرد صوفی‌وار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیق‌ها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.<ref>[https://shiastudies.com/fa/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2/ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.]</ref>
* '''پذیرش ظلم:''' برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهم‌ترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت می‌دانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزه‌های قرآنی و اسلام ناسازگار می‌دانست.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۸–۵۹.</ref>
 
* '''رفع علل غیبت:''' در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پس‌از آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه به‌جای زمینه‌سازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشه‌یابی علل غیبت را وظیفهٔ اصلی منتظران می‌دانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهم‌ترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_192648.html کاظمی شیخ شبانی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴.]</ref> ازاین‌رو، وظیفهٔ جامعه، شناسایی و برطرف‌سازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟.]</ref> از نگاه این رویکرد، زمینه‌سازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیت‌هایی است که زمینه را برای ظهور فراهم می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.]</ref>
* '''پذیرش ظلم:''' برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهم‌ترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت می‌دانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزه‌های قرآنی و اسلام ناسازگار می‌دانست.<ref>مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۸-۵۹.</ref>
* '''نقش‌آفرینی مردم:''' طبق این دیدگاه مردم می‌توانند از طریق دعاهای رسیده از معصوم، در زمینه‌سازی و تعجیل ظهور نقش‌آفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمت‌های الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم می‌شود.<ref>جهان‌کهن، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۶–۳۸.</ref> این دیدگاه، مهم‌ترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روح‌الله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچم‌داری امام مهدی معرفی کرد.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۱۰۸؛ [https://iqna.ir/fa/news/4331873/انقلاب-اسلامی-نقطه-آغاز-زمینه‌سازی-ظهور-امام-زمانعج شیرمردی، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> همچنین هیئت‌های مذهبی با برگزاری آیین‌هایی مانند دعای ندبه و عهد<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4331873/انقلاب-اسلامی-نقطه-آغاز-زمینه‌سازی-ظهور-امام-زمانعج عبدی‌پور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعه‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و نظریه تحصیلی ظهور که بر نقش خواست جمعی در تعجیل ظهور تأکید دارد، از مصادیق این رویکرد هستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/نقش-مردم-در-تعجیل-ظهور صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، ۱۳۸۶ش، ص۶۲-۶۳.]</ref>
 
* '''رفع علل غیبت:''' در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پس‌از آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه به‌جای زمینه‌سازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشه‌یابی علل غیبت را وظیفۀ اصلی منتظران می‌دانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهم‌ترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_192648.html کاظمی شیخ شبانی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴.]</ref> از‌این‌رو، وظیفۀ جامعه، شناسایی و برطرف‌سازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟.]</ref> از نگاه این رویکرد، زمینه‌سازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیت‌هایی است که زمینه را برای ظهور فراهم می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.]</ref>
 
* '''نقش‌آفرینی مردم:''' طبق این دیدگاه مردم می‌توانند از طریق دعاهای رسیده از معصوم، در زمینه‌سازی و تعجیل ظهور نقش‌آفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمت‌های الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم می‌شود.<ref>جهان‌کهن، «ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان»، ۱۳۹۳ش، ص۳۶–۳۸.</ref> این دیدگاه، مهم‌ترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روح‌الله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچم‌داری امام مهدی معرفی کرد.<ref> خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۱۰۸؛ [https://iqna.ir/fa/news/4331873/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%AC شیرمردی، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> همچنین هیئت‌های مذهبی با برگزاری آیین‌هایی مانند دعای ندبه و عهد<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4331873/%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%D8%A2%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%AC عبدی‌پور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعه‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و نظریه تحصیلی ظهور که بر نقش خواست جمعی در تعجیل ظهور تأکید دارد، از مصادیق این رویکرد هستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/358049/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D9%84-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، ۱۳۸۶ش، ص۶۲-۶۳.]</ref>


== زمینه‌سازی ظهور در اندیشه شیعه ==
== زمینه‌سازی ظهور در اندیشه شیعه ==
در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینه‌سازی برای ظهور امام مهدی نه‌تنها یک وظیفۀ فردی، بلکه مسئولیتی همگانی برای مردان و زنان منتظر به‌شمار می‌رود. این زمینه‌سازی، افزون‌بر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref>
در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینه‌سازی برای ظهور امام مهدی نه‌تنها یک وظیفهٔ فردی، بلکه مسئولیتی همگانی برای مردان و زنان منتظر به‌شمار می‌رود. این زمینه‌سازی، افزون‌بر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref>


=== دیدگاه اندیشمندان برجسته‌ شیعه درباره‌ ظهور ===
=== دیدگاه اندیشمندان برجسته شیعه دربارهٔ ظهور ===
اندیشمندان بزرگ شیعه هریک با نگاه ویژه‌ای، ظهور را با وظایف و شرایط خاصی پیوند زده‌اند: شیخ مفید وقوع ظهور را مشروط به فراهم‌شدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم می‌داند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه‌ سوءرفتار و عدم‌آمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمه‌ای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینه‌ساز ظهور معرفی کرده است. مرتضی مطهری وظیفۀ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آماده‌سازی بستر ظهور می‌دانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی می‌دانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref> از نگاه امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای، مهم‌ترین ویژگی‌های فردی برای زمینه‌سازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.<ref>جهان‌کهن، «ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان»، ۱۳۹۳ش، ص۹۴.</ref>
اندیشمندان بزرگ شیعه هریک با نگاه ویژه‌ای، ظهور را با وظایف و شرایط خاصی پیوند زده‌اند: شیخ مفید وقوع ظهور را مشروط به فراهم‌شدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم می‌داند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه سوءرفتار و عدم‌آمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمه‌ای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینه‌ساز ظهور معرفی کرده است. مرتضی مطهری وظیفهٔ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آماده‌سازی بستر ظهور می‌دانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی می‌دانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/318157/زمینه-سازی-ظهور-چیستی-و-چگونگی آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.]</ref> از نگاه امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای، مهم‌ترین ویژگی‌های فردی برای زمینه‌سازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.<ref>جهان‌کهن، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۹۴.</ref>


=== ابعاد آمادگی‌ها برای ظهور ===
=== ابعاد آمادگی‌ها برای ظهور ===
آمادگی‌های ضروری برای زمینه‌سازی ظهور را می‌توان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
آمادگی‌های ضروری برای زمینه‌سازی ظهور را می‌توان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


۱. '''آمادگی فردی (اخلاقی و معرفتی)''': این بعد شامل مجموعه‌ای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/353228/اخلاق-زمینه-ساز-ظهور-در-قلمرو-خانواده رامین، «اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو خانواده»، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۰.] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1235085/%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D8%A7%D9%87%D8%A8%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%A7%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%82-%D9%88-%D8%B3%D8%A8%DA%A9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2 گودرزی، «مؤلفه‌های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه‌ساز»، ۱۳۹۳ش، ص۸۹.]</ref> مانند تهذیب نفس و تقوا، دین‌داری و دعا، روحیه‌ مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۴.]</ref>
۱. '''آمادگی فردی (اخلاقی و معرفتی)''': این بعد شامل مجموعه‌ای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/353228/اخلاق-زمینه-ساز-ظهور-در-قلمرو-خانواده رامین، «اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو خانواده»، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۰.] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1235085/مولفه-های-راهبردی-اخلاق-و-سبک-زندگی-زمینه-ساز گودرزی، «مؤلفه‌های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه‌ساز»، ۱۳۹۳ش، ص۸۹.]</ref> مانند تهذیب نفس و تقوا، دین‌داری و دعا، روحیه مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.<ref>[https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۴.]</ref>


'''۲. آمادگی فناورانه (تکنولوژیک)''': استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوری‌های روز، به‌منظور تبلیغ و اشاعه‌ فرهنگ انتظار و آگاهی‌بخشی در سطح جامعه، یکی دیگر از ابعاد زمینه‌سازی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
'''۲. آمادگی فناورانه (تکنولوژیک)''': استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوری‌های روز، به‌منظور تبلیغ و اشاعه فرهنگ انتظار و آگاهی‌بخشی در سطح جامعه، یکی دیگر از ابعاد زمینه‌سازی است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3301/5654/55400/زمینه-سازی-ظهور-حضرت-ولی-عصر-علیه-السلام فاکر میبدی، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
 
'''۳. آمادگی اجتماعی''': این بعد خود شامل سه مؤلفۀ اصلی است:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2171302/الگوی-تربیت-اخلاق-فردی-و-اجتماعی-زمینه-ساز-ظهور-الگوی-تعالی-انسان شاه‌نظری و طاهرهدایتی، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینه‌ساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، ۱۴۰۳ش، ص۸۲.]</ref>


'''۳. آمادگی اجتماعی''': این بعد خود شامل سه مؤلفهٔ اصلی است:<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2171302/الگوی-تربیت-اخلاق-فردی-و-اجتماعی-زمینه-ساز-ظهور-الگوی-تعالی-انسان شاه‌نظری و طاهرهدایتی، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینه‌ساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، ۱۴۰۳ش، ص۸۲.]</ref>
* شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوت‌ها؛
* شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوت‌ها؛
* احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانت‌داری، صبر و بردباری؛
* احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانت‌داری، صبر و بردباری؛
* رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_575.html علایی رحمانی و عباس قلی‎‌زاده، «نقش اجتماعی زنان در زمینه‌سازی جامعه مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳.]</ref> امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرت‌های استکباری، عدالت‌مداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسان‌ها.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/96870/ویژگی-های-اخلاقی-جامعه-زمینه-ساز-ظهور-یا-محورهای-اساسی-اخلاق-زمینه-ساز-در-بعد-اجتماعی- ناصح، «ویژگی‌های اخلاقی جامعه زمینه‌ساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینه‌ساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
* رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،<ref>[https://iss.razavi.ac.ir/article_575.html علایی رحمانی و عباس قلی‌زاده، «نقش اجتماعی زنان در زمینه‌سازی جامعه مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳.]</ref> امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرت‌های استکباری، عدالت‌مداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسان‌ها.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/96870/ویژگی-های-اخلاقی-جامعه-زمینه-ساز-ظهور-یا-محورهای-اساسی-اخلاق-زمینه-ساز-در-بعد-اجتماعی- ناصح، «ویژگی‌های اخلاقی جامعه زمینه‌ساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینه‌ساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>


== زمینه‌سازان ظهور در روایات ==
== زمینه‌سازان ظهور در روایات ==
در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۷۳؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۶۸.</ref> از سه گروه از ایرانیان به‌عنوان نخستین زمینه‌سازان ظهور یاد شده است.<ref>[http://mahdi313.com/fa/contents/103 «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت مهدویت؛] [https://www.tebyan.net/news/207928/قیام-گروهی-از-مشرق-زمین «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت تبیان.]</ref> براساس این روایات، یکی از این گروه‌ها نهضتی است که از ناحیۀ مشرق‌زمین برمی‌خیزد و دارندۀ آن با پرچم‌های سیاه (رایات سود) همراه است.<ref>امانی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۶.</ref> قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ می‌دهد. اگرچه این روایات در منابع اهل‌سنت درج شده است،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/حدیث-شناسی-تاملی-در-روایت-های-علایم-ظهور-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> برخی علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکرده‌اند.<ref>جاودانی عادل فخار، «بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۴۰۱ش، ص۳۹.</ref>
در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت،<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۷۳؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۶۸.</ref> از سه گروه از ایرانیان به‌عنوان نخستین زمینه‌سازان ظهور یاد شده است.<ref>[http://mahdi313.com/fa/contents/103 «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت مهدویت؛] [https://www.tebyan.net/news/207928/قیام-گروهی-از-مشرق-زمین «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت تبیان.]</ref> براساس این روایات، یکی از این گروه‌ها نهضتی است که از ناحیهٔ مشرق‌زمین برمی‌خیزد و دارندهٔ آن با پرچم‌های سیاه (رایات سود) همراه است.<ref>امانی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۶.</ref> قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ می‌دهد. اگرچه این روایات در منابع اهل‌سنت درج شده است،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857862/حدیث-شناسی-تاملی-در-روایت-های-علایم-ظهور-1 صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.]</ref> برخی علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکرده‌اند.<ref>جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۳۹.</ref>


در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1319561/%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7-%D9%88-%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%88-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگی‌ها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> در کنار نشانه‌های دیگری همچون صیحۀ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، به‌عنوان نشانه‌های حتمی ظهور یاد شده است<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۰.</ref> که از مشرق‌زمین قیام خواهد کرد.<ref>ابن‌طاووس، التشریف بالمنن، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۰.</ref> همچنین در برخی روایات به قیام یمانی‌ها در سال ظهور و هم‌زمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.<ref>کورانی، عصر ظهور، ۱۳۹۴ش، ص۶۷۶.</ref>  
در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1319561/سید-خراسانی-بررسی-روایات-ویژگی-ها-و-جایگاه-او-در-عصر-ظهور «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگی‌ها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref> در کنار نشانه‌های دیگری همچون صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، به‌عنوان نشانه‌های حتمی ظهور یاد شده است<ref>نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۰.</ref> که از مشرق‌زمین قیام خواهد کرد.<ref>ابن‌طاووس، التشریف بالمنن، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۰.</ref> همچنین در برخی روایات به قیام یمانی‌ها در سال ظهور و هم‌زمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.<ref>کورانی، عصر ظهور، ۱۳۹۴ش، ص۶۷۶.</ref>


در روایات دیگر، به نقش مهم مردمان شهرهایی چون قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان در تشکیل حکومت امام مهدی اشاره شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1388653/نقش-ایرانیان-در-عصر-ظهور پور سیدآقایی و مافی، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>
در روایات دیگر، به نقش مهم مردمان شهرهایی چون قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان در تشکیل حکومت امام مهدی اشاره شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1388653/نقش-ایرانیان-در-عصر-ظهور پور سیدآقایی و مافی، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.]</ref>


== تطبیق‌های تاریخی زمینه‌سازان ظهور ==
== تطبیق‌های تاریخی زمینه‌سازان ظهور ==
=== صفویه ===
=== صفویه ===
برخی مفسران روایات، مصداق قیام‌های پیش از ظهور را دولت صفویه دانسته‌اند. در رویکردی تطبیقی، نشانه‌های روایی ظهور بر حوادث و اشخاص عصر صفوی منطبق می‌شده است؛ محمدباقر مجلسی، دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/139898/%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%B7%D8%A8%DB%8C%D9%82-%D8%AF%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87 «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref> در رویکردی دیگر، دولت صفوی به‌عنوان پیشرو و مقدمه‌ای برای ظهور امام مهدی معرفی می‌شد و برخی آن را دولت متصل به دولت مهدی می‌دانستند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/%D9%86%D8%B8%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%84-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D9%81%D9%88%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%B5%D8%A7%D8%AD%D8%A8-%D8%A7%D9%84%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین.]</ref> زمینه‌سازی ظهور در حکومت صفویه با نگرش صوفی، نگاه مرشد و مریدپروری براساس مسائلی مانند آماده‌کردن اسب، اسطبل و عمارت و پیشگویی‌های منجمان بود. عالمان و فقیهان، بیشترین تلاش را در مورد زمینه‌سازی برای ظهور با فعالیت‌هایی چون طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزه‌های علمیه و تربیت شاگردان، تألیف کتاب‌های فراوان و در نهایت، تغییر نگرش دین صوفیانه به فقه شیعی انجام دادند.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسن‌پور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹ و ۴۳.]</ref>
برخی مفسران روایات، دولت صفویه را ازجمله قیام‌های پیش‌از ظهور دانسته‌اند. در نگاه تطبیقی، نشانه‌های روایی ظهور بر رویدادها و شخصیت‌های عصر صفوی منطبق شده است. محمدباقر مجلسی دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/139898/علامه-مجلسی-و-تطبیق-دو-روایت-بر-ظهور-دولت-صفویه «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین.]</ref> همچنین در رویکردی دیگر، دولت صفوی به‌عنوان مقدمه‌ای برای ظهور امام مهدی معرفی و گاه دولت متصل به دولت مهدی خوانده می‌شده است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/159943/نظریه-اتصال-دولت-صفویه-با-دولت-صاحب-الزمان-عج «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین.]</ref> زمینه‌سازی ظهور در اندیشه صفوی با رویکرد صوفیانه، نگاه مرشد مریدی و تکیه بر پیشگویی‌های منجمان انجام می‌شد. اما فقیهان و عالمان شیعه در این دوره با طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزه‌های علمیه، تربیت شاگردان و تألیف آثار علمی، بستر نگرش صوفیانه را به فقه شیعی تغییر دادند.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسن‌پور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹ و ۴۳.]</ref>


=== انقلاب اسلامی ایران ===
=== انقلاب اسلامی ایران ===
سید روح‌الله خمینی بر جهانی شدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید کرد.<ref>خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۶۲ و ج۱۶، ص۱۳۱.</ref> مرتضی مطهری نیز معتقد است یاران امام مهدی ابتدا به‌ ساکن خلق نمی‌شوند، بلکه باید با وجود رواج ظلم و فساد، زمینه‌هایی برای پرورش چنین یارانی مهیا شود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۷ش، ج۲۴، ص۴۳۹.</ref> برای مقدمه ظهور بودن انقلاب اسلامی در عین استناد به آموزه‌های قرآنی و روایی به مجموعۀ از کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران هم استناد شده است:<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسن‌پور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.]</ref>
سید روح‌الله خمینی بر جهانی‌شدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید داشت.<ref>خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۶۲ و ج۱۶، ص۱۳۱.</ref> مرتضی مطهری معتقد بود یاران امام مهدی یک‌باره پدید نمی‌آیند، بلکه زمینه‌های تربیت چنین یارانی باید در بستر جامعه فراهم شود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۷ش، ج۲۴، ص۴۳۹.</ref> مقدمه‌بودن انقلاب اسلامی برای ظهور افزون‌بر مستندات قرآنی و روایی، بر کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران نیز استوار است:<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسن‌پور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.]</ref>
# انقلاب اسلامی با استناد به آیات قرآن که سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار او می‌داند، زمینه را برای نقش‌آفرینی منتظران در تحقق ظهور فراهم کرد.
# انقلاب اسلامی با تکیه بر آیات قرآن که تغییر سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار می‌داند، زمینه را برای نقش‌آفرینی منتظران در تحقق ظهور فراهم کرد.
# مقابله با انحرافات، کج‌اندیشی برخی منتظران، ترویج نگرش صحیح به مسأله انتظار و تعمیق معارف مهدوی است که مقابله با جریان انجمن حجتیه یکی از آن موارد است.
# مقابله با انحرافات و کج‌اندیشی برخی منتظران، ازجمله رویارویی با جریان انجمن حجتیه و ترویج نگرش صحیح به مسئله انتظار و تعمیق معارف مهدوی.
# ترغیب مردم به مباحث مهدوی در ایام ویژه مانند نیمه شعبان، نهم ربیع و جمعه‌ها، توسعه و گسترش کمّی و کیفی مسجد مقدس جمکران و برنامه‌های اجراشده در آن مکان مقدس.
# ترغیب مردم به مباحث مهدوی در مناسبت‌هایی چون نیمه شعبان، نهم ربیع و جمعه‌ها، توسعهٔ کمی و کیفی مسجد جمکران و برنامه‌های فرهنگی آن.
# تشکیل بسیج مهدوی، کانون مهدویت، تأسیس مراکز و مؤسسات آموزشی و فرهنگی مهدوی و تألیفات مهدوی و زمینه‌سازی اعتقادی، فکری و فرهنگی.
# تشکیل بسیج مهدوی، کانون مهدویت، تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی مهدوی و تولید آثار مکتوب در این زمینه.
# تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛ زیرا برای زمینه‌سازی ظهور باید ترس امام از جان خود که یکی از علل غیبت است، برداشته شود.
# تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، زیرا یکی از علل غیبت، ترس امام از جان خود دانسته شده و تأسیس این نهاد زمینه را برای رفع آن فراهم می‌کند.
# بیداری کشورهای اسلامی و مبارزه با جریانات انحرافی مهدوی، مدعیان دروغین مهدویت و نقشه‌های شوم دشمنان مهدویت و تشیع.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسن‌پور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۲-۴۱.]</ref>
# بیداری کشورهای اسلامی، مبارزه با جریان‌های انحرافی مهدوی، مدعیان دروغین و نقشه‌های دشمنان مهدویت و تشیع.<ref>[https://www.mahdimag.ir/article_195538.html حسن‌پور، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۱-۴۲.]</ref>


== نقش اقشار مختلف در زمینه‌سازی ظهور ==
== نقش اقشار مختلف در زمینه‌سازی ظهور ==
=== نقش حکومت اسلامی ===
=== نقش حکومت اسلامی ===
تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور به این معناست که یک حکومت اسلامی بالاترین نقش را در رفع موانع و مهیا سازی شرایط ظهور دارد، تا حدی که در خود روایات ما آمده است که قبل از ظهور امام مهدی حکومت اسلامی و عادلی وجود دارد و مقدمات ظهور آن امام را فراهم می کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63281/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1?CID=709 «تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> وظیفه اصلی این حکومت، ایجاد بسترهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، گسترش عدالت، مبارزه با فساد و تقویت بنیه دفاعی و استقلال کشور است تا زمینه را برای استقرار عدالت جهانی توسط امام مهدی مهیا سازد.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟.]</ref>
حکومت اسلامی از منظر آموزه‌های مهدوی، والاترین نقش را در فراهم‌آوری مقدمات ظهور امام مهدی بر عهده دارد. براساس برخی روایات، پیش‌از ظهور، حکومتی عادل و اسلامی وجود خواهد داشت که زمینه را برای قیام جهانی آن امام مهیا می‌سازد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Question/View/63281/تاثیر-حکومت-اسلامی-در-زمینه-سازی-ظهور?CID=709 «تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> کارکرد اصلی این حکومت، ایجاد بسترهای لازم در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، گسترش عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، و تقویت توان دفاعی و استقلال ملی است تا بستری برای استقرار عدالت فراگیر در دوران ظهور فراهم آید.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟.]</ref>


=== نقش جامعه اسلامی و عموم مردم ===
=== نقش جامعه اسلامی و عموم مردم ===
بر اساس دیدگاه زمینه‌سازی، تکلیف آماده‌سازی مقدمات ظهور، وظیفه‌ای همگانی است که متوجه تمام اقشار جامعه می‌باشد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> عموم مردم با انجام وظایف دینی، خودسازی فردی و تلاش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر دارند. از مهم‌ترین مصادیق این نقش‌آفرینی همگانی، دعا برای تعجیل فرج و استغاثه به درگاه الهی است که در روایات، از آن به عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای زمینه‌سازی یاد شده و انجام آن به تمام منتظران توصیه گردیده است. همچنین همدلی و وفاداری از دیگر ارکان نقش مردم در این عرصه است؛ چنان‌که از نظر شیخ مفید، نبود این دو عامل، مهم‌ترین مانع ظهور معرفی شده است.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟.]</ref>
براساس دیدگاه زمینه‌سازی، فراهم کردن مقدمات ظهور، وظیفه‌ای همگانی است که همهٔ اقشار جامعه را در بر می‌گیرد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/نقش-عالمان-دین-در-زمینه-سازی-ظهور «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> عموم مردم با انجام تکالیف دینی، خودسازی فردی و کوشش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر ایفا می‌کنند. از مهم‌ترین نمونه‌های این نقش‌آفرینی همگانی، دعا برای تعجیل فرج و استغاثه به درگاه الهی است که در روایات، از آن به‌عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای زمینه‌سازی یاد شده و به تمام منتظران سفارش شده است. همچنین همدلی و وفاداری از دیگر ارکان مشارکت مردم در این عرصه به‌شمار می‌رود؛ چنان‌که شیخ مفید، نبود این دو عامل را مهم‌ترین مانع ظهور دانسته است.<ref>[https://whoisimammahdi.com/grounding-for-emergence/ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟.]</ref>


=== نقش عالمان دین ===
=== نقش عالمان دین ===
مرزبانی و حراست از فرهنگ دینی، مهم‌ترین نقش عالمان دین در عصر غیبت است. علمای شیعه با گسترش معارف دینی، مقابله با [[تهاجم فرهنگی]]، تولید علم و گسترش دایره دانش، از حاکمیت جهل بر جامعه جلوگیری می‌کنند. همچنین آنان با تربیت نسلی معتقد، صبور و بردبار، نیروهای مورد نیاز جامعه مهدوی را پرورش می‌دهند. نقش تاریخی علما در این عرصه، با حضور در کنار مردم و ایجاد تحولات اجتماعی از طریق فتواهای به‌موقع<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%B9%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و ورود به اداره‌های آموزش و پرورش به‌عنوان مشاور دینی با هدف دینی کردن تعلیم و تربیت اسلامی به‌خوبی مشهود است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1027537/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B9%D9%84%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C سرمدی و همکاران، «نقش معلم در زمینه‌سازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، ۱۳۹۲ش، ص۷۰.]</ref> نهضت سید روح‌الله خمینی نقطه عطف بزرگی در حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود و مسیر تشکیل حکومت دینی را به‌عنوان مقدمه‌ای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4061726/%D9%86%D9%87%D8%B6%D8%AA-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C%D8%B1%D9%87-%D9%86%D9%82%D8%B7%D9%87-%D8%B9%D8%B7%D9%81-%D8%AD%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D8%B9%D9%84%D9%85%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%88%D8%AF «نهضت امام خمینی(ره) نقطه عطف حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود»، وب‌سایت ایکنا.]</ref>
در عصر غیبت، مرزبانی و حراست از فرهنگ دینی، مهم‌ترین وظیفهٔ عالمان دین به‌شمار می‌رود. آنان با گسترش معارف دینی، مقابله با [[تهاجم فرهنگی]]، تولید علم و افزایش دایرهٔ دانش، از حاکمیت جهل بر جامعه جلوگیری می‌کنند. عالمان شیعه همچنین با تربیت نسلی معتقد، صبور و بردبار، نیروهای مورد نیاز جامعهٔ مهدوی را پرورش می‌دهند. حضور در کنار مردم، ایجاد تحولات اجتماعی از طریق فتواهای به‌موقع<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/44729/نقش-عالمان-دین-در-زمینه-سازی-ظهور «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> و ورود به آموزش و پرورش به‌عنوان مشاور دینی، از مصادیق روشن این نقش‌آفرینی تاریخی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1027537/نقش-معلم-در-زمینه-سازی-ظهوری-و-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلم در زمینه‌سازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، ۱۳۹۲ش، ص۷۰.]</ref> نهضت سید روح‌الله خمینی نقطهٔ عطف بزرگی در حرکت عالمان برای زمینه‌سازی ظهور بود و مسیر تشکیل حکومت دینی را به‌عنوان مقدمه‌ای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4061726/نهضت-امام-خمینیره-نقطه-عطف-حرکت-علما-در-زمینه‌سازی-ظهور-بود «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا.]</ref>


=== نقش نخبگان و روشنفکران ===
=== نقش نخبگان و روشنفکران ===
دانشگاه تراز اسلامی با دو بُعد اساسی پرورش انسان با مؤلفه‌های تربیت فکری و اعتقادی، فرهنگی و اخلاقی، علمی و مهارتی، و تولید و گسترش حکمت با مؤلفه‌های تولید فکر، تولید علم، فناوری و نوآوری به‌عنوان قلب تپنده تمدن نوین اسلامی معرفی شده که تغذیه فکری و علمی جامعه را برعهده دارد.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2321788/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%82%D9%84%D8%A8-%D8%AA%D9%BE%D9%86%D8%AF%D9%87-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 حسنی آهنگر و  برزنونی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندۀ تمدن اسلامی و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۸-۲۷.]</ref> نخبگان دانشگاهی و روشنفکران دینی با تبیین معارف مهدوی، پاسخگویی به شبهات و روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینه‌سازی ظهور دارند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4063125/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87%E2%80%8C-%D9%88-%D9%86%D8%AE%D8%A8%DA%AF%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87%E2%80%8C%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1 «نقش دانشگاه‌ و نخبگان در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت ایکنا.]</ref> آنان با تولید آثار علمی و پژوهشی، بالاترین نقش را در ایجاد معرفت مهدوی در نظام آموزشی در جامعه دارند.<ref>[https://www.ayandehroshan.ir/article/826/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B9%D9%84-%D9%85-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آينده روشن بشریت.]</ref> همچنین نخبگان با تحلیل و نقد جریان‌های انحرافی و افشای توطئه‌های دشمنان علیه باور مهدویت، از جمله برنامه‌های صهیونیسم جهانی در وارونه‌سازی چهره منجی موعود، به مقابله با تهاجم فرهنگی غرب می‌پردازند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/87638/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AC%DB%8C صالحی، «نقش مقاومت اسلامی در زمینه‌سازی‌ ظهور آخرین منجی»، وب‌سایت همشهری آنلاین.]</ref> نظام آموزشی و دانشگاه‌ها نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص و معتقد، می‌توانند خروجی‌های خود را برای یاری امام مهدی آماده سازند.<ref>[https://www.ayandehroshan.ir/article/826/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%B9%D9%84-%D9%85-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%AA%D8%AD%D9%82%D9%82-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%87%D8%AF%D9%88%DB%8C سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آينده روشن بشریت.]</ref>
دانشگاه تراز اسلامی به‌عنوان قلب تپندهٔ تمدن نوین اسلامی، بر دو بُعد اساسی استوار است: نخست، پرورش انسان با مؤلفه‌های تربیت فکری و اعتقادی، فرهنگی و اخلاقی و علمی و مهارتی؛ و دوم تولید و گسترش حکمت با محورهایی چون تولید فکر، تولید علم، فناوری و نوآوری. این نهاد، مسئولیت تغذیهٔ فکری و علمی جامعه را بر عهده دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2321788/دانشگاه-تراز-اسلامی-قلب-تپنده-تمدن-اسلامی-و-زمینه-سازی-ظهور حسنی آهنگر و  برزنونی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندۀ تمدن اسلامی و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷-۲۸.]</ref> نخبگان دانشگاهی و روشنفکران دینی با تبیین معارف مهدوی، پاسخگویی به شبهات و روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینه‌سازی ظهور ایفا می‌کنند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4063125/نقش-دانشگاه‌-و-نخبگان-در-زمینه‌سازی-ظهور «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینه‌سازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> آنان با تولید آثار علمی و پژوهشی، بالاترین نقش را در ایجاد و گسترش معرفت مهدوی در نظام آموزشی جامعه دارند.<ref>[https://www.ayandehroshan.ir/article/826/نقش-معل-م-زمینه-سازی-ظهور-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آینده روشن بشریت.]</ref> همچنین نخبگان با تحلیل و نقد جریان‌های انحرافی و افشای توطئه‌های دشمنان علیه باور مهدویت، ازجمله برنامه‌های صهیونیسم جهانی در وارونه‌سازی چهرهٔ منجی موعود، به مقابله با تهاجم فرهنگی غرب می‌پردازند.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/87638/نقش-مقاومت-اسلامی-در-زمینه-سازی-ظهور-آخرین-منجی صالحی، «نقش مقاومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین.]</ref> نظام آموزشی و دانشگاه‌ها نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص و معتقد، می‌توانند خروجی‌های خود را برای یاری امام مهدی آماده سازند.<ref>[https://www.ayandehroshan.ir/article/826/نقش-معل-م-زمینه-سازی-ظهور-تحقق-جامعه-مهدوی سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آینده روشن بشریت.]</ref>


=== نقش زنان ===
=== نقش زنان ===
نقش‌آفرینی زنان در زمینه‌سازی ظهور، در دو عرصهٔ خانواده<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/2987734/%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%A8%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%DB%8C%D9%84-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%AC «نقش بی‌بدیل زنان در زمینه‌سازی ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری صدا و سیما.]</ref> و اجتماع متمرکز است.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751147/%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B3%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%DA%86%D9%87-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%81%DB%8C%D9%81%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87 «زنان زمینه‌ساز ظهور چه ویژگی‌هایی دارند؟»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان.]</ref> در عرصهٔ خانواده، تربیت فرزندان به‌عنوان آینده‌سازان ظهور و همراهی و یاوری همسر در رشد و تعالی دینی، از نقش‌های ویژه زنان شمرده شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰-۱۷۶]؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.]</ref> در عرصهٔ اجتماعی، [[حجاب]] و عفاف که در روایات به منزله جهاد دانسته شده،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۳-۱۸۰.]</ref> حضور علمی و فرهنگی در مجامع دینی و ارائه الگوی اسلامی در پوشش و معماری<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۱-۱۸۴.]</ref> و فعالیت اقتصادی مبتنی بر شئونات اسلامی، از جمله نقش‌های اختصاصی زنان در مسیر زمینه‌سازی ظهور گزارش شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۸-۱۹۴.]</ref>  
نقش‌آفرینی زنان در مسیر زمینه‌سازی ظهور، در دو عرصهٔ خانواده<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/2987734/نقش-بی-بدیل-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور-امام-زمان-عج «نقش بی‌بدیل زنان در زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> و اجتماع متمرکز است:<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751147/زنان-زمینه-ساز-ظهور-چه-ویژگی-هایی-دارند-زندگی-عفیفانه-زنان-دوره «زنان زمینه‌ساز ظهور چه ویژگی‌هایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
* در عرصهٔ خانواده، تربیت فرزندان به‌عنوان آینده‌سازان ظهور و همراهی و پشتیبانی از همسر در مسیر رشد و تعالی دینی، از نقش‌های ویژهٔ زنان به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶-۱۸۰]؛ [https://www.ensani.ir/fa/article/432800/نقش-زنان-در-زمینه-سازی-ظهور ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.]</ref>
* در عرصهٔ اجتماعی، حجاب و عفاف که در روایات به‌منزلهٔ جهاد دانسته شده،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰-۱۸۳.]</ref> حضور علمی و فرهنگی در مجامع دینی، ارائهٔ الگوی اسلامی در پوشش و معماری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۴-۱۹۱.]</ref> و فعالیت اقتصادی مبتنی بر شئونات اسلامی، ازجمله نقش‌های اختصاصی زنان در این مسیر گزارش شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/857881/نقش-زن-در-زمینه-سازی-ظهور هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۴-۱۹۸.]</ref>


=== نقش جوانان ===
=== نقش جوانان ===
بر اساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را جوانان تشکیل می‌دهند و این امر به نیاز حکومت جهانی آن حضرت به نیرویی پرانرژی، شجاع و تحول‌آفرین نسبت داده شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58456/جوانان-در-خدمت-مهدی-عج- اباذری، «جوانان در خدمت مهدی(عج)»، ۱۳۸۷ش، بدون صفحه.]</ref> جوانان به دلیل صفای باطن، شجاعت، نوگرایی و حقیقت‌طلبی، از آمادگی بیشتری برای حرکت به سوی امام و تحقق عدالت جهانی برخوردار دانسته شده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751007/وظایف-جوان-منتظر-جوانان-نقش-کلیدی-در-دولت-جوان-امام-مهدی-عج-دارند «وظایف جوان منتظر/جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی(عج)دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref> در آثار حدیثی و نگاه اندیشمندان شیعی، مهم‌ترین وظایف جوانان در مسیر زمینه‌سازی ظهور، معرفت‌زایی و معرفت‌افزایی، قدرت‌افزایی، تاب‌آوری، اطاعت از فرامین الهی، مسئولیت‌پذیری و خودباوری در مسیر تحقق جامعه مهدوی،<ref>[https://jm.isca.ac.ir/article_74401.html برنجکار و سیادتی، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۵.][https://www.shabestan.news/news/1751007/%D9%88%D8%B8%D8%A7%DB%8C%D9%81-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%86%D8%AA%D8%B8%D8%B1-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%86%D9%82%D8%B4-%DA%A9%D9%84%DB%8C%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D9%84%D8%AA-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF «وظایف جوان منتظر/جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی(عج)دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref> خودسازی اخلاقی و فکری، مسئولیت علمی و مهارتی، و عدالت‌خواهی و مبارزه با فساد ذکر شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6740405/خودسازی-و-مسئولیت-پذیری-وظایف-نسل-جوان-در-مسیر-ظهور «خودسازی و مسئولیت‌پذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری مهر.]</ref>
براساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را جوانان تشکیل می‌دهند و این امر به نیاز حکومت جهانی آن حضرت به نیرویی پرانرژی، شجاع و تحول‌آفرین نسبت داده شده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/58456/جوانان-در-خدمت-مهدی-عج- اباذری، «جوانان در خدمت مهدی»، ۱۳۸۷ش.]</ref> جوانان به‌دلیل صفای باطن، شجاعت، نوگرایی و حقیقت‌طلبی، از آمادگی بیشتری برای حرکت به‌سوی امام و تحقق عدالت جهانی برخوردار دانسته شده‌اند.<ref>[https://www.shabestan.news/news/1751007/وظایف-جوان-منتظر-جوانان-نقش-کلیدی-در-دولت-جوان-امام-مهدی-عج-دارند «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref> در آثار حدیثی و نگاه اندیشمندان شیعی، مهم‌ترین وظایف جوانان در مسیر زمینه‌سازی ظهور عبارت است از:
* معرفت‌زایی و معرفت‌افزایی نسبت به امام و آموزه‌های مهدوی؛
* قدرت‌افزایی در ابعاد فردی و اجتماعی؛
* تاب‌آوری در برابر سختی‌ها و جریان‌های مخالف؛
* اطاعت از فرامین الهی و التزام به تکالیف شرعی؛
* مسئولیت‌پذیری و خودباوری در مسیر تحقق جامعهٔ مهدوی؛<ref>[https://jm.isca.ac.ir/article_74401.html برنجکار و سیادتی، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۵.] [https://www.shabestan.news/news/1751007/وظایف-جوان-منتظر-جوانان-نقش-کلیدی-در-دولت-جوان-امام-مهدی-عج-دارند «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.]</ref>
* خودسازی اخلاقی و فکری؛
* مسئولیت علمی و مهارتی برای توانمندسازی فردی و اجتماعی؛
* عدالت‌خواهی و مبارزه با فساد در همهٔ عرصه‌ها.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6740405/خودسازی-و-مسئولیت-پذیری-وظایف-نسل-جوان-در-مسیر-ظهور «خودسازی و مسئولیت‌پذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر.]</ref>


=== نقش رسانه‌ها ===
=== نقش رسانه‌ها ===
در مطالعات مهدویت، رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی در گونه‌های مختلف دیداری، شنیداری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1881905/نقش-رسانه-های-دیداری-و-شنیداری-در-اماده-سازی-ظهور-شماره-یک رجبی، «نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در آماده‌سازی ظهور»، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.]</ref> مکتوب و سایبری، از ظرفیت‌های مؤثر برای «زمینه‌سازی ظهور» به‌شمار می‌روند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانه‌ها و جایگزینی نسبی آن‌ها با رویارویی‌های نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصه‌ها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوری‌های نوین ارتباطی، از جمله شبکه‌های ماهواره‌ای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاری‌ها، شبکه‌های اجتماعی، انجمن‌ها و دانشنامه‌های مجازی در کنار ظرفیت‌های هنری، برای فعالیت رسانه‌ای در این مسیر ضروری دانسته می‌شود.<ref>[https://asreadineh.sinaweb.net/article_124959.html عظیمی خرم‌آبادی، «زمینه‌سازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود(عج)»، ۱۳۹۴ش،  ص۹ و ۳۲ و ۴۰-۳۷ و ۴۴.]</ref>
در مطالعات مهدویت، رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی در گونه‌های مختلف دیداری، شنیداری،<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1881905/نقش-رسانه-های-دیداری-و-شنیداری-در-اماده-سازی-ظهور-شماره-یک رجبی، «نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در آماده‌سازی ظهور»، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.]</ref> مکتوب و سایبری، از ظرفیت‌های مؤثر برای «زمینه‌سازی ظهور» به‌شمار می‌روند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانه‌ها و جایگزینی نسبی آن‌ها با رویارویی‌های نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصه‌ها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوری‌های نوین ارتباطی، ازجمله شبکه‌های ماهواره‌ای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاری‌ها، شبکه‌های اجتماعی، انجمن‌ها و دانشنامه‌های مجازی در کنار ظرفیت‌های هنری، برای فعالیت رسانه‌ای در این مسیر ضروری دانسته می‌شود.<ref>[https://asreadineh.sinaweb.net/article_124959.html عظیمی خرم‌آبادی، «زمینه‌سازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، ۱۳۹۴ش،  ص۹ و ۳۲ و ۴۰-۳۷ و ۴۴.]</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۸۸: خط ۹۱:
== منابع ==
== منابع ==
{{آغاز منابع}}
{{آغاز منابع}}
* آیتی، نصرت‌الله، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال۵، شماره۱۹، ۱۳۹۰ش.
* آیتی، نصرت‌الله، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال ۵، شماره ۱۹، ۱۳۹۰ش.
* اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی (عج)»، فرهنگ کوثر، سال۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
* اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی»، فرهنگ کوثر، سال ۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
* ابن‌طاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحب الامر، ۱۴۱۶ق.
* امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۷ش.
* ابن‌ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن‌ماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دار الجیل. ۱۴۱۸ق.
* ابن‌طاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحب‌الامر، ۱۴۱۶ق.
* امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۷ش.
* ابن‌ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن‌ماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دارالجیل. ۱۴۱۸ق.
* امداد، توران، «شیوه‌‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّ‌‌پنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره۲۶، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
* امداد، توران، «شیوه‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّ‌پنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره ۲۶، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
* «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
* «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
* برنجکار، رضا؛ سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال۳، شماره۲، شماره پیاپی۶، ۱۴۰۱ش.
* برنجکار، رضا و سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال ۳، شماره ۲، شماره پیاپی ۶، ۱۴۰۱ش.
* بوذری نژاد، یحیی؛ ایرانپور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری گری در دوره صفویه»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال۱۲، شماره۱، ۱۴۰۱ش.
* بوذری‌نژاد، یحیی و ایران‌پور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری‌گری در دوره صفویه»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
* پورسیدآقایی، سیدمسعود، «زمینه‌سازی ظهور»، مشرق موعود، شماره۱۰، ۱۳۸۸ش.
* پور سیدآقایی، سیدمسعود، «زمینه‌سازی ظهور»، مشرق موعود، شماره۱۰، ۱۳۸۸ش.
* پور سیدآقایی، سیدمسعود؛ مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهش‌های مهدوی، سال۷، شماره۲۵، ۱۳۹۷ش
* پور سیدآقایی، سیدمسعود و مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۷، شماره ۲۵، ۱۳۹۷ش.
* «تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
* «تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
* جاودانی عادل فخار، عباس، «بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
* جاودانی عادل فخار، عباس، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
* جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی (عج)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
* جهان‌کهن، سجاد، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
* جهان‌کهن، سجاد، «ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان (ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
* حسن‌پور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره ۱۱، شماره ۴۸، ۱۳۹۹ش.
* حسن‌پور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره۱۱، شماره۴۸، ۱۳۹۹ش.
* حسنی آهنگر، محمدرضا و برزنونی، محمدعلی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندهٔ تمدن اسلامی و زمینه‌سازی ظهور»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
* حسنی آهنگر، محمدرضا؛  برزنونی، محمدعلی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندۀ تمدن اسلامی و زمینه‌سازی ظهور»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
* «خودسازی و مسئولیت‌پذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «خودسازی و مسئولیت‌پذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
* خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
* خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۸۹ش.
* خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
* خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
* رامین، «اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو خانواده»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
* رامین، «اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو خانواده»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
* «راه‌های زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر (عج)»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
* «راه‌های زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
* رجبی، حجت‌الله، «نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در آماده‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۸۹ش.
* رجبی، حجت‌الله، «نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در آماده‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۹ش.
* «زنان زمینه‌ساز ظهور چه ویژگی‌هایی دارند؟»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
* «زنان زمینه‌ساز ظهور چه ویژگی‌هایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
* سرمدی، محمدرضا و همکاران، «نقش معلم در زمینه‌سازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، پژوهش،های مهدوی، سال۲، شماره۷، ۱۳۹۲ش.
* سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آینده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
* سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آينده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
* «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگی‌ها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
* «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگی‌ها و جایگاه او در عصر ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
* شاه‌نظری، علی و طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینه‌ساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۹، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
* شاه‌نظری، علی؛ طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینه‌ساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره۹، شماره۱، ۱۴۰۳ش.
* شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
* «شعیب بن صالح کیست؟!»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۰ش.
* صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال ۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
* شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
* صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
* صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
* صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۸۶ش.
* صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینه‌سازی‌ ظهور آخرین منجی»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
* عبدی‌پور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعه‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، مشرق موعود، سال۲، شماره۴، ۱۳۸۶ش.
* عظیمی خرم‌آبادی، کاظم، «زمینه‌سازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، عصر آدینه، سال ۸، شماره ۱۵، ۱۳۹۴ش.
* عبدی‌پور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعه‌شناسی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
* عظیمی خرم‌آبادی، کاظم، «زمینه‌سازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود (عج)»، عصر آدینه، سال۸، شماره۱۵، ۱۳۹۴ش.
* علایی رحمانی، فاطمه و عباس قلی‌زاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینه‌سازی جامعه مهدوی»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، سال ۲۲، شماره ۱۱۰، ۱۳۹۵ش.
* «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
* فاکر میبدی، محمد، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* علایی رحمانی، فاطمه؛ عباس قلی‎‌زاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینه‌سازی جامعه مهدوی»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، سال۲۲، شماره۱۱۰، شماره پیاپی، ۱۳۹۵ش.
* فاکر میبدی، محمد، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر علیه‌السلام»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
* فقیهی، علی‌نقی؛ نجفی، حسن، «واکاوی صفات و رفتارهای اخلاقی زمینه‌ساز ظهور»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
* «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
* «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت مهدویت، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
* «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت مهدویت، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
* کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال۱۴، شماره۵۶. ۱۴۰۲ش.
* کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال ۱۴، شماره ۵۶. ۱۴۰۲ش.
* کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
* کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
* گودرزی، غلامرضا، «مؤلفه‌های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه‌ساز»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
* گودرزی، غلامرضا، «مؤلفه‌های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه‌ساز»، مشرق موعود، سال ۸، شماره ۳۱، ۱۳۹۳ش.
* ماسلایه، نانتیا؛ انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال۲، شماره۳، ۱۳۹۸ش.
* ماسلایه، نانتیا و انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال ۲، شماره ۳، ۱۳۹۸ش.
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
* مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
* مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
* مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
* «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟، تاریخ بازدید از سایت: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
* «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
* ناصح، علی‌احمد، «ویژگی‌های اخلاقی جامعه زمینه‌ساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینه‌ساز در بعد اجتماعی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
* ناصح، علی‌احمد، «ویژگی‌های اخلاقی جامعه زمینه‌ساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینه‌ساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
* «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
* «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
* «نقش بی‌بدیل زنان در زمینه‌سازی ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
* «نقش بی‌بدیل زنان در زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
* «نقش دانشگاه‌ و نخبگان در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینه‌سازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان علیه السلام»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید از سایت: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
* «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
* نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
* «نهضت امام خمینی(ره) نقطه عطف حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
* «وظایف جوان منتظر/جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی (عج) دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
* هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، انتظار موعود، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۸۶ش.
* هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۲، ۱۳۸۶ش.
{{پایان منابع}}
{{پایان منابع}}

نسخهٔ ۳۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۰۵

زمینه‌سازی ظهور امام مهدی؛ فراهم‌آوری مقدمات، اسباب و آمادگی‌های فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.

زمینه‌سازی ظهور امام مهدی مجموعه اقدامات و آمادگی‌هایی است که مقدمات تحقق حکومت جهانی حضرت مهدی را فراهم می‌آورد. این زمینه‌سازی در سه سطح خدا، حضرت مهدی و مردم قابل بررسی است و از منظر اندیشمندان شیعه، نقشی ضروری و مبتنی بر آیات و روایات دارد. مراتب آن شامل آمادگی‌های فردی مانند تهذیب نفس و معرفت، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فناورانه است. گروه‌هایی نظیر اهل مشرق، به‌ویژه ایرانیان و نیز انقلاب اسلامی ایران، در این مسیر نقش محوری ایفا کرده‌اند. همچنین زنان، جوانان و رسانه‌ها هریک با وظایف مشخصی در تحقق این بستر مؤثر هستند. اخلاق زمینه‌ساز، رفع علل غیبت و نقش‌آفرینی مردم ازجمله مباحث کلیدی این موضوع به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

زمینه‌سازی به معنای مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور به‌گونه‌ای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام مهدی از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانی‌اش را تحقق بخشد.[۱] همچنین زمینه‌سازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.[۲]

مراتب زمینه‌سازی ظهور

زمینه‌سازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینه‌سازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینه‌سازی خدا برای ظهور، زمینه‌سازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینه‌سازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینه‌سازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دین‌مداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.[۳]

دیدگاه‌ها دربارهٔ زمینه‌سازی ظهور

دیدگاه‌ها در مورد زمینه‌سازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:

  • نظاره‌گر: گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسان‌ها صرفاً نظاره‌گر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروه‌های صوفی‌مسلک[۴] و جریان‌های اخباری‌گر افراطی دیده می‌شود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بی‌نتیجه یا دخالت در مشیت الهی می‌دانند.[۵] سید روح‌الله خمینی منتقد این رویکرد است.[۶] در دوره صفویه، رویکرد صوفی‌وار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیق‌ها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.[۷]
  • پذیرش ظلم: برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهم‌ترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت می‌دانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزه‌های قرآنی و اسلام ناسازگار می‌دانست.[۸]
  • رفع علل غیبت: در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پس‌از آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه به‌جای زمینه‌سازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشه‌یابی علل غیبت را وظیفهٔ اصلی منتظران می‌دانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهم‌ترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.[۹] ازاین‌رو، وظیفهٔ جامعه، شناسایی و برطرف‌سازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.[۱۰] از نگاه این رویکرد، زمینه‌سازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیت‌هایی است که زمینه را برای ظهور فراهم می‌کند.[۱۱]
  • نقش‌آفرینی مردم: طبق این دیدگاه مردم می‌توانند از طریق دعاهای رسیده از معصوم، در زمینه‌سازی و تعجیل ظهور نقش‌آفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمت‌های الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم می‌شود.[۱۲] این دیدگاه، مهم‌ترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روح‌الله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچم‌داری امام مهدی معرفی کرد.[۱۳] همچنین هیئت‌های مذهبی با برگزاری آیین‌هایی مانند دعای ندبه و عهد[۱۴] و نظریه تحصیلی ظهور که بر نقش خواست جمعی در تعجیل ظهور تأکید دارد، از مصادیق این رویکرد هستند.[۱۵]

زمینه‌سازی ظهور در اندیشه شیعه

در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینه‌سازی برای ظهور امام مهدی نه‌تنها یک وظیفهٔ فردی، بلکه مسئولیتی همگانی برای مردان و زنان منتظر به‌شمار می‌رود. این زمینه‌سازی، افزون‌بر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.[۱۶]

دیدگاه اندیشمندان برجسته شیعه دربارهٔ ظهور

اندیشمندان بزرگ شیعه هریک با نگاه ویژه‌ای، ظهور را با وظایف و شرایط خاصی پیوند زده‌اند: شیخ مفید وقوع ظهور را مشروط به فراهم‌شدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم می‌داند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه سوءرفتار و عدم‌آمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمه‌ای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینه‌ساز ظهور معرفی کرده است. مرتضی مطهری وظیفهٔ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آماده‌سازی بستر ظهور می‌دانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی می‌دانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.[۱۷] از نگاه امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای، مهم‌ترین ویژگی‌های فردی برای زمینه‌سازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.[۱۸]

ابعاد آمادگی‌ها برای ظهور

آمادگی‌های ضروری برای زمینه‌سازی ظهور را می‌توان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:[۱۹]

۱. آمادگی فردی (اخلاقی و معرفتی): این بعد شامل مجموعه‌ای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛[۲۰] مانند تهذیب نفس و تقوا، دین‌داری و دعا، روحیه مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.[۲۱]

۲. آمادگی فناورانه (تکنولوژیک): استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوری‌های روز، به‌منظور تبلیغ و اشاعه فرهنگ انتظار و آگاهی‌بخشی در سطح جامعه، یکی دیگر از ابعاد زمینه‌سازی است.[۲۲]

۳. آمادگی اجتماعی: این بعد خود شامل سه مؤلفهٔ اصلی است:[۲۳]

  • شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوت‌ها؛
  • احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانت‌داری، صبر و بردباری؛
  • رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،[۲۴] امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرت‌های استکباری، عدالت‌مداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسان‌ها.[۲۵]

زمینه‌سازان ظهور در روایات

در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت،[۲۶] از سه گروه از ایرانیان به‌عنوان نخستین زمینه‌سازان ظهور یاد شده است.[۲۷] براساس این روایات، یکی از این گروه‌ها نهضتی است که از ناحیهٔ مشرق‌زمین برمی‌خیزد و دارندهٔ آن با پرچم‌های سیاه (رایات سود) همراه است.[۲۸] قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ می‌دهد. اگرچه این روایات در منابع اهل‌سنت درج شده است،[۲۹] برخی علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکرده‌اند.[۳۰]

در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه[۳۱] در کنار نشانه‌های دیگری همچون صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، به‌عنوان نشانه‌های حتمی ظهور یاد شده است[۳۲] که از مشرق‌زمین قیام خواهد کرد.[۳۳] همچنین در برخی روایات به قیام یمانی‌ها در سال ظهور و هم‌زمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.[۳۴]

در روایات دیگر، به نقش مهم مردمان شهرهایی چون قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان در تشکیل حکومت امام مهدی اشاره شده است.[۳۵]

تطبیق‌های تاریخی زمینه‌سازان ظهور

صفویه

برخی مفسران روایات، دولت صفویه را ازجمله قیام‌های پیش‌از ظهور دانسته‌اند. در نگاه تطبیقی، نشانه‌های روایی ظهور بر رویدادها و شخصیت‌های عصر صفوی منطبق شده است. محمدباقر مجلسی دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.[۳۶] همچنین در رویکردی دیگر، دولت صفوی به‌عنوان مقدمه‌ای برای ظهور امام مهدی معرفی و گاه دولت متصل به دولت مهدی خوانده می‌شده است.[۳۷] زمینه‌سازی ظهور در اندیشه صفوی با رویکرد صوفیانه، نگاه مرشد مریدی و تکیه بر پیشگویی‌های منجمان انجام می‌شد. اما فقیهان و عالمان شیعه در این دوره با طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزه‌های علمیه، تربیت شاگردان و تألیف آثار علمی، بستر نگرش صوفیانه را به فقه شیعی تغییر دادند.[۳۸]

انقلاب اسلامی ایران

سید روح‌الله خمینی بر جهانی‌شدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید داشت.[۳۹] مرتضی مطهری معتقد بود یاران امام مهدی یک‌باره پدید نمی‌آیند، بلکه زمینه‌های تربیت چنین یارانی باید در بستر جامعه فراهم شود.[۴۰] مقدمه‌بودن انقلاب اسلامی برای ظهور افزون‌بر مستندات قرآنی و روایی، بر کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران نیز استوار است:[۴۱]

  1. انقلاب اسلامی با تکیه بر آیات قرآن که تغییر سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار می‌داند، زمینه را برای نقش‌آفرینی منتظران در تحقق ظهور فراهم کرد.
  2. مقابله با انحرافات و کج‌اندیشی برخی منتظران، ازجمله رویارویی با جریان انجمن حجتیه و ترویج نگرش صحیح به مسئله انتظار و تعمیق معارف مهدوی.
  3. ترغیب مردم به مباحث مهدوی در مناسبت‌هایی چون نیمه شعبان، نهم ربیع و جمعه‌ها، توسعهٔ کمی و کیفی مسجد جمکران و برنامه‌های فرهنگی آن.
  4. تشکیل بسیج مهدوی، کانون مهدویت، تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی مهدوی و تولید آثار مکتوب در این زمینه.
  5. تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، زیرا یکی از علل غیبت، ترس امام از جان خود دانسته شده و تأسیس این نهاد زمینه را برای رفع آن فراهم می‌کند.
  6. بیداری کشورهای اسلامی، مبارزه با جریان‌های انحرافی مهدوی، مدعیان دروغین و نقشه‌های دشمنان مهدویت و تشیع.[۴۲]

نقش اقشار مختلف در زمینه‌سازی ظهور

نقش حکومت اسلامی

حکومت اسلامی از منظر آموزه‌های مهدوی، والاترین نقش را در فراهم‌آوری مقدمات ظهور امام مهدی بر عهده دارد. براساس برخی روایات، پیش‌از ظهور، حکومتی عادل و اسلامی وجود خواهد داشت که زمینه را برای قیام جهانی آن امام مهیا می‌سازد.[۴۳] کارکرد اصلی این حکومت، ایجاد بسترهای لازم در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، گسترش عدالت اجتماعی، مبارزه با فساد، و تقویت توان دفاعی و استقلال ملی است تا بستری برای استقرار عدالت فراگیر در دوران ظهور فراهم آید.[۴۴]

نقش جامعه اسلامی و عموم مردم

براساس دیدگاه زمینه‌سازی، فراهم کردن مقدمات ظهور، وظیفه‌ای همگانی است که همهٔ اقشار جامعه را در بر می‌گیرد.[۴۵] عموم مردم با انجام تکالیف دینی، خودسازی فردی و کوشش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر ایفا می‌کنند. از مهم‌ترین نمونه‌های این نقش‌آفرینی همگانی، دعا برای تعجیل فرج و استغاثه به درگاه الهی است که در روایات، از آن به‌عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای زمینه‌سازی یاد شده و به تمام منتظران سفارش شده است. همچنین همدلی و وفاداری از دیگر ارکان مشارکت مردم در این عرصه به‌شمار می‌رود؛ چنان‌که شیخ مفید، نبود این دو عامل را مهم‌ترین مانع ظهور دانسته است.[۴۶]

نقش عالمان دین

در عصر غیبت، مرزبانی و حراست از فرهنگ دینی، مهم‌ترین وظیفهٔ عالمان دین به‌شمار می‌رود. آنان با گسترش معارف دینی، مقابله با تهاجم فرهنگی، تولید علم و افزایش دایرهٔ دانش، از حاکمیت جهل بر جامعه جلوگیری می‌کنند. عالمان شیعه همچنین با تربیت نسلی معتقد، صبور و بردبار، نیروهای مورد نیاز جامعهٔ مهدوی را پرورش می‌دهند. حضور در کنار مردم، ایجاد تحولات اجتماعی از طریق فتواهای به‌موقع[۴۷] و ورود به آموزش و پرورش به‌عنوان مشاور دینی، از مصادیق روشن این نقش‌آفرینی تاریخی است.[۴۸] نهضت سید روح‌الله خمینی نقطهٔ عطف بزرگی در حرکت عالمان برای زمینه‌سازی ظهور بود و مسیر تشکیل حکومت دینی را به‌عنوان مقدمه‌ای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.[۴۹]

نقش نخبگان و روشنفکران

دانشگاه تراز اسلامی به‌عنوان قلب تپندهٔ تمدن نوین اسلامی، بر دو بُعد اساسی استوار است: نخست، پرورش انسان با مؤلفه‌های تربیت فکری و اعتقادی، فرهنگی و اخلاقی و علمی و مهارتی؛ و دوم تولید و گسترش حکمت با محورهایی چون تولید فکر، تولید علم، فناوری و نوآوری. این نهاد، مسئولیت تغذیهٔ فکری و علمی جامعه را بر عهده دارد.[۵۰] نخبگان دانشگاهی و روشنفکران دینی با تبیین معارف مهدوی، پاسخگویی به شبهات و روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینه‌سازی ظهور ایفا می‌کنند.[۵۱] آنان با تولید آثار علمی و پژوهشی، بالاترین نقش را در ایجاد و گسترش معرفت مهدوی در نظام آموزشی جامعه دارند.[۵۲] همچنین نخبگان با تحلیل و نقد جریان‌های انحرافی و افشای توطئه‌های دشمنان علیه باور مهدویت، ازجمله برنامه‌های صهیونیسم جهانی در وارونه‌سازی چهرهٔ منجی موعود، به مقابله با تهاجم فرهنگی غرب می‌پردازند.[۵۳] نظام آموزشی و دانشگاه‌ها نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص و معتقد، می‌توانند خروجی‌های خود را برای یاری امام مهدی آماده سازند.[۵۴]

نقش زنان

نقش‌آفرینی زنان در مسیر زمینه‌سازی ظهور، در دو عرصهٔ خانواده[۵۵] و اجتماع متمرکز است:[۵۶]

  • در عرصهٔ خانواده، تربیت فرزندان به‌عنوان آینده‌سازان ظهور و همراهی و پشتیبانی از همسر در مسیر رشد و تعالی دینی، از نقش‌های ویژهٔ زنان به‌شمار می‌رود.[۵۷]
  • در عرصهٔ اجتماعی، حجاب و عفاف که در روایات به‌منزلهٔ جهاد دانسته شده،[۵۸] حضور علمی و فرهنگی در مجامع دینی، ارائهٔ الگوی اسلامی در پوشش و معماری،[۵۹] و فعالیت اقتصادی مبتنی بر شئونات اسلامی، ازجمله نقش‌های اختصاصی زنان در این مسیر گزارش شده است.[۶۰]

نقش جوانان

براساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را جوانان تشکیل می‌دهند و این امر به نیاز حکومت جهانی آن حضرت به نیرویی پرانرژی، شجاع و تحول‌آفرین نسبت داده شده است.[۶۱] جوانان به‌دلیل صفای باطن، شجاعت، نوگرایی و حقیقت‌طلبی، از آمادگی بیشتری برای حرکت به‌سوی امام و تحقق عدالت جهانی برخوردار دانسته شده‌اند.[۶۲] در آثار حدیثی و نگاه اندیشمندان شیعی، مهم‌ترین وظایف جوانان در مسیر زمینه‌سازی ظهور عبارت است از:

  • معرفت‌زایی و معرفت‌افزایی نسبت به امام و آموزه‌های مهدوی؛
  • قدرت‌افزایی در ابعاد فردی و اجتماعی؛
  • تاب‌آوری در برابر سختی‌ها و جریان‌های مخالف؛
  • اطاعت از فرامین الهی و التزام به تکالیف شرعی؛
  • مسئولیت‌پذیری و خودباوری در مسیر تحقق جامعهٔ مهدوی؛[۶۳]
  • خودسازی اخلاقی و فکری؛
  • مسئولیت علمی و مهارتی برای توانمندسازی فردی و اجتماعی؛
  • عدالت‌خواهی و مبارزه با فساد در همهٔ عرصه‌ها.[۶۴]

نقش رسانه‌ها

در مطالعات مهدویت، رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی در گونه‌های مختلف دیداری، شنیداری،[۶۵] مکتوب و سایبری، از ظرفیت‌های مؤثر برای «زمینه‌سازی ظهور» به‌شمار می‌روند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانه‌ها و جایگزینی نسبی آن‌ها با رویارویی‌های نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصه‌ها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوری‌های نوین ارتباطی، ازجمله شبکه‌های ماهواره‌ای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاری‌ها، شبکه‌های اجتماعی، انجمن‌ها و دانشنامه‌های مجازی در کنار ظرفیت‌های هنری، برای فعالیت رسانه‌ای در این مسیر ضروری دانسته می‌شود.[۶۶]

پانویس

  1. ↑ پورسید آقایی، «زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۸ش، ص۲۰؛ آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۰-۲۱.
  2. ↑ جهان‌کهن، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۵.
  3. ↑ جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۱۶.
  4. ↑ امداد، «شیوه‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّ‌پنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، ۱۴۰۰ش، ص۱۱۴-۱۱۶.
  5. ↑ بوذری‌نژاد و ایران‌پور، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری‌گری در دوره صفویه»، ۱۴۰۱ش، ص۴۶.
  6. ↑ «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت قدس.
  7. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی.
  8. ↑ مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۸–۵۹.
  9. ↑ کاظمی شیخ شبانی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، ۱۴۰۲ش، ص۳۴.
  10. ↑ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟.
  11. ↑ آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۱.
  12. ↑ جهان‌کهن، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۳۶–۳۸.
  13. ↑ خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۱۰۸؛ شیرمردی، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا.
  14. ↑ عبدی‌پور، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعه‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  15. ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، ۱۳۸۶ش، ص۶۲-۶۳.
  16. ↑ آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.
  17. ↑ آیتی، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، ۱۳۹۰ش، ص۲۴-۲۸.
  18. ↑ جهان‌کهن، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، ۱۳۹۳ش، ص۹۴.
  19. ↑ فاکر میبدی، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  20. ↑ رامین، «اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو خانواده»، ۱۳۹۳ش، ص۱۶۰. گودرزی، «مؤلفه‌های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه‌ساز»، ۱۳۹۳ش، ص۸۹.
  21. ↑ ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۱-۶۴.
  22. ↑ فاکر میبدی، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  23. ↑ شاه‌نظری و طاهرهدایتی، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینه‌ساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، ۱۴۰۳ش، ص۸۲.
  24. ↑ علایی رحمانی و عباس قلی‌زاده، «نقش اجتماعی زنان در زمینه‌سازی جامعه مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۳.
  25. ↑ ناصح، «ویژگی‌های اخلاقی جامعه زمینه‌ساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینه‌ساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  26. ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۷۳؛ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۱۳۶۸.
  27. ↑ «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت مهدویت؛ «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت تبیان.
  28. ↑ امانی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، ۱۳۹۷ش، ص۲۵۶.
  29. ↑ صادقی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
  30. ↑ جاودانی عادل فخار، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور، ۱۴۰۱ش، ص۳۹.
  31. ↑ «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگی‌ها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  32. ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۲۹۰.
  33. ↑ ابن‌طاووس، التشریف بالمنن، ۱۴۱۶ق، ص۱۲۰.
  34. ↑ کورانی، عصر ظهور، ۱۳۹۴ش، ص۶۷۶.
  35. ↑ پور سیدآقایی و مافی، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۰.
  36. ↑ «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین.
  37. ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین.
  38. ↑ حسن‌پور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹ و ۴۳.
  39. ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۱۵، ص۶۲ و ج۱۶، ص۱۳۱.
  40. ↑ مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۷ش، ج۲۴، ص۴۳۹.
  41. ↑ حسن‌پور، « بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۳۹.
  42. ↑ حسن‌پور، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۹ش، ص۴۱-۴۲.
  43. ↑ «تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  44. ↑ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟.
  45. ↑ «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  46. ↑ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟.
  47. ↑ «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  48. ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلم در زمینه‌سازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، ۱۳۹۲ش، ص۷۰.
  49. ↑ «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا.
  50. ↑ حسنی آهنگر و برزنونی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندۀ تمدن اسلامی و زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۷ش، ص۲۷-۲۸.
  51. ↑ «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینه‌سازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا.
  52. ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آینده روشن بشریت.
  53. ↑ صالحی، «نقش مقاومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین.
  54. ↑ سرمدی و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آینده روشن بشریت.
  55. ↑ «نقش بی‌بدیل زنان در زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما.
  56. ↑ «زنان زمینه‌ساز ظهور چه ویژگی‌هایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان.
  57. ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۷۶-۱۸۰؛ ماسلایه و انصاری چشمه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۶۹.
  58. ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۰-۱۸۳.
  59. ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۴-۱۹۱.
  60. ↑ هاشمی، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، ۱۳۸۶ش، ص۱۹۴-۱۹۸.
  61. ↑ اباذری، «جوانان در خدمت مهدی»، ۱۳۸۷ش.
  62. ↑ «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.
  63. ↑ برنجکار و سیادتی، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، ۱۴۰۱ش، ص۱۱۵. «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان.
  64. ↑ «خودسازی و مسئولیت‌پذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر.
  65. ↑ رجبی، «نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در آماده‌سازی ظهور»، ۱۳۸۹ش، ص۵۹.
  66. ↑ عظیمی خرم‌آبادی، «زمینه‌سازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، ۱۳۹۴ش، ص۹ و ۳۲ و ۴۰-۳۷ و ۴۴.

منابع

  • آیتی، نصرت‌الله، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال ۵، شماره ۱۹، ۱۳۹۰ش.
  • اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی»، فرهنگ کوثر، سال ۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
  • امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۷ش.
  • ابن‌طاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحب‌الامر، ۱۴۱۶ق.
  • ابن‌ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن‌ماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دارالجیل. ۱۴۱۸ق.
  • امداد، توران، «شیوه‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّ‌پنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره ۲۶، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
  • «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
  • برنجکار، رضا و سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال ۳، شماره ۲، شماره پیاپی ۶، ۱۴۰۱ش.
  • بوذری‌نژاد، یحیی و ایران‌پور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری‌گری در دوره صفویه»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
  • پور سیدآقایی، سیدمسعود، «زمینه‌سازی ظهور»، مشرق موعود، شماره۱۰، ۱۳۸۸ش.
  • پور سیدآقایی، سیدمسعود و مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهش‌های مهدوی، سال ۷، شماره ۲۵، ۱۳۹۷ش.
  • «تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
  • جاودانی عادل فخار، عباس، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
  • جهان‌کهن، سجاد، ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
  • حسن‌پور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره ۱۱، شماره ۴۸، ۱۳۹۹ش.
  • حسنی آهنگر، محمدرضا و برزنونی، محمدعلی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندهٔ تمدن اسلامی و زمینه‌سازی ظهور»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
  • «خودسازی و مسئولیت‌پذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
  • خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
  • رامین، «اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو خانواده»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
  • «راه‌های زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
  • رجبی، حجت‌الله، «نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در آماده‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۹ش.
  • «زنان زمینه‌ساز ظهور چه ویژگی‌هایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
  • سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آینده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
  • «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگی‌ها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
  • شاه‌نظری، علی و طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینه‌ساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۹، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
  • شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
  • صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال ۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
  • صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
  • صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۸۶ش.
  • عبدی‌پور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعه‌شناسی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
  • عظیمی خرم‌آبادی، کاظم، «زمینه‌سازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، عصر آدینه، سال ۸، شماره ۱۵، ۱۳۹۴ش.
  • «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
  • علایی رحمانی، فاطمه و عباس قلی‌زاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینه‌سازی جامعه مهدوی»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، سال ۲۲، شماره ۱۱۰، ۱۳۹۵ش.
  • فاکر میبدی، محمد، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
  • «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
  • «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت مهدویت، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال ۱۴، شماره ۵۶. ۱۴۰۲ش.
  • کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
  • گودرزی، غلامرضا، «مؤلفه‌های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه‌ساز»، مشرق موعود، سال ۸، شماره ۳۱، ۱۳۹۳ش.
  • ماسلایه، نانتیا و انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال ۲، شماره ۳، ۱۳۹۸ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
  • مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
  • «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی کیست؟، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • ناصح، علی‌احمد، «ویژگی‌های اخلاقی جامعه زمینه‌ساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینه‌ساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
  • «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
  • «نقش بی‌بدیل زنان در زمینه‌سازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
  • «نقش دانشگاه و نخبگان در زمینه‌سازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
  • «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
  • نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
  • «نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
  • «وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
  • هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۲، ۱۳۸۶ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=زمینه‌سازی_ظهور_امام_مهدی&oldid=55304»