زن در دوره قاجار: تفاوت میان نسخه‌ها

 

=== کنشگری اجتماعی زنان ===

=== فعالیت اقتصادی زنان ===

=== کنشگری سیاسی زنان ===

در سال ۱۲۰۷ش، گریبایدوف از سوی دولت روس مأموریت یافت زنان روس را که در ایران به عقد مردان ایرانی درآمده‌اند به وطن بازگرداند و آن‌ها را به بهانه‌هایی به سفارت کشاند و در آن‌جا حبس کرد. در این واقعه، بخشی از جمعیت معترض که به‌سمت سفارت روان شدند زنان بودند. زنان در این حادثه خواسته‌های جنسیتی نداشتند بلکه هدف آنان اجرای احکام مذهبی بود تا زنان روس که در [[ازدواج]] مردان ایرانی بودند و به اسارت درآمده بودند، آزاد شوند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص23.</ref>[[پرونده:زن در دوره قاجار۲.jpg|جایگزین=بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار |بندانگشتی|بلوای نان توسط زنان در زمان قاجار ]]

در سال ۱۲۷۷ق که سال قحطی فراگیر در ایران بود،<ref>توانا، زن در تاریخ معاصر ایران، ج1، 1380ش، ص127.</ref> تعداد زیادی از زنان بر سر راه کاروان شاه هنگام برگشت از شکار ایستادند و از او [[نان]] خواستند. شاه فرمان داد دروازه‌های شهر را بستند تا شورش زنان را بخوابانند اما هزاران زن با چماق و سنگ حمله کردند و مأموران را کشتند.<ref>شیرودی، نقش سیاسی- اجتماعی زنان در تاریخ معاصر ایران، 1391ش، ص27-29.</ref>[[پرونده:زن در دوره قاجار۱.jpg|جایگزین=زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه|بندانگشتی|زینب پاشا رهبر گروهی از زنان و مردان در تبریز در دو جنبش تنباکو و مشروطه]]

=== کنشگری نظامی زنان ===

==حرم‌سرا در دورهٔ قاجار==

==سوادآموزی زنان در دورهٔ قاجار==

==پوشش زنان در دورهٔ قاجار==

==تفریح زنان در دورهٔ قاجار==

==وضعیت حقوقی==

=== در جایگاه مادری ===

بر‌اساس اسناد به‌جا مانده از دوران قاجار، حقوق زنان در مقام مادر را می‌توان به دو دسته اسنادی که ناظر به حق حضانت زنان است و اسناد معطوف به سایر حقوق مادران تقسیم کرد. باور عموم مردم این است که در دوران قاجار، حقوق زن در مقام یک مادر در زمینه حضانت فرزندانش، در زمان '''[[طلاق]]''' یا فوت پدر، مورد توجه قرار نمی‌گرفت؛ در‌حالی که در چند مورد از اسناد به جا مانده از آن دوران نشان از نام یک زن در حکم قیم فرزند یا فرزندان به چشم می‌خورد. اسنادی نیز به طور صریح از حق '''[[حضانت]]''' مادر در آن‌ها سخن گفته شده است. هم‌چنین عموم بر این باور هستند که در زمان قاجار، حقی که زنان در آن دوران در مقام مادر داشتند با حقوق طبیعی مادران برابر نبود و آنان تنها نقش بزرگ کردن فرزندان را بر عهده داشتند و با دیگر حقوق خود آشنایی نداشتند؛ درحالی که در اسناد برآمده از عهد قاجار، مادران اختیار اموالشان را داشتند و می‌توانستند درباره اموال و فرزندانشان عمل کنند. هم چنین مادرهایی بوده اند که نقش‌آفرینی‌هایی در مقابل توقیف خانه، ستم ارباب و بردن ناموس '''[[خانواده]]''' به دادخواهی دست زده اند.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، صص55-36

با‌توجه به [[حقوق زنان|'''حقوق زنان''']] شهر‌نشین در عصر قاجار با بررسی اسناد خانوادگی به‌جای مانده از آن دوران، پژوهشگران دریافتند که می‌توان خوانشی متفاوت از [[زن]] ایرانی قاجاری ارائه کرد.<ref> [http://ensani.ir/fa/article/459654/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3-%D8%A7%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%AF-%D8%A2%D8%B1%D8%B4%DB%8C%D9%88%DB%8C-%D8%AF%D9%86%DB%8C%D8%A7%DB%8C-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1- باقری ابیانه، کریمی،  بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص51] </ref> مهم‌ترین اسنادی که برای بررسی حقوق زنان، در مقام زوجه در زندگی مشترک وجود دارد شامل '''[[نكاح]]''' نامه‌ها، طلاق نامه‌ها، صلح نامه‌ها، عریضه‌ها، و وصیت نامه‌هاست.<ref> باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص35

===در جایگاه همسری===

===در جایگاه فردی===

صلح از نظر لغوی به معنی آشتی، سازش و توافق است و در قرآن و سنت نیز '''[[عقد]]''' صلح به معنای پایان دادن به دعوا استفاده می‌شود. هرچند لزومی ندارد که حتما اختلافی در بین باشد تا از صلح نامه استفاده کرد، بلکه صلح نامه ها و عقد صلح می‌توانند در معامله یا اجاره نیز مورد استفاده قرار گیرند.<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، صص176-178</ref> آن قسمت از صلح نامه‌هایی که بخشی از حقوق زنان را در مقام زوجه در زندگی مشترک آشکار می‌کنند در اسناد به جامانده از عهد قاجار دیده می‌شود که نشان می‌دهد زن و مرد در مواردی با‌هم صلح کرده‌اند و در بیش‌تر مواقع بر دو نوع هستند: صلح نامه‌های مربوط به مهریه، صلح نامه‌های مربوط به طلاق و حقوق زنان از '''[[نفقه]]'''، کسوه، و مخارج زندگی.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص31

</ref>

باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص32 </ref> پژوهشگران بیان می‌کنند شاید علت آن، تشکیل مجلس و تغییر نوع حکومت بوده که باعث می‌شد نوع درخواست مردم برای پی‌گیری شکایت‌های‌شان عوض شود. با‌وجود آن‌که عریضه می‌تواند به هر فردی نوشته شود که از نظر سیاسی و اجتماعی بالاتر است و می‌تواند پیگیر حقوق شاکی شود. اما پس از مشروطه مخاطب بیشتر عریضه‌ها، مجلس، وزارت عدلیه و وزارت خارجه‌ هستند و حتی در اسناد دیده شده که در پاره‌ای موارد، افراد شکایت خود را از والیان و حکام محلی به مجلس برده‌اند که شاید بتوان بیان کرد این تلاشی به منظور احقاق حقوق شهروندی مردم و به خصوص زنان ایرانی بوده است.<ref> باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص52 </ref> هم‌چنین می‌توان به‌مواردی مانند اختلافات مالی و ملکی، اختلافات خانوادگی و موضوعات متفرقه‌ای مانند سرقت، قتل، عقد اجباری و ایجاد مزاحمت نیز اشاره کرد که نمونه‌هایی از اسناد مورد بررسی در این دوران نشان می‌دهد که شکایت‌هایی از زنان دوره قاجار در این موارد، ثبت شده است.<ref> باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص39 </ref>

آن‌چه محور موضوعی وصیت نامه‌ها در دوران قاجار بود تقسیم '''[[ارث]]''' بود و سهم الارث زنان از میراث مردان (به خصوص شامل زوج و پدر) می‌توانست عاملی برای شکایت رسمی، اعتراض و یا تنظیم کردن مصالحه نامه‌ها باشد. اسنادی که مربوط به ارث در این دوران است را می‌توان به دو بخش تقسیم کرد: وصیت نامه‌ها که در آن سهم الارث زن به صورت واضح بیان شده بود، عریضه‌ها یا وکالت‌نامه‌های زنان با محوریت تعیین سهم الارث.<ref>باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص33  </ref>

نقش عموم مردم در فعالیت های تولیدی و اقتصادی از جلوه‌های پویایی هر جامعه است و نقش زنان نیز، به شرط مهیا بودن زمینه حقوقی فعالیت آنان در این زمینه‌ها در فعال بودن اقتصاد جامعه بسیار تأثیر گذار است. بخش زیادی از اسناد آرشیو «دنیای زنان در عصر قاجار»<ref>آرشیو «دنیای زنان در عصر قاجار»، که اکنون از طریق سایتی به همین نام در فضای مجازی در دسترس قرار دارد، در سال ۲۰۰۹ به ابتکار افسانه نجم‌آبادی استاد مطالعات زنان و جنسیت در دانشگاه هاروارد و با تأمین مالی از سوی این دانشگاه، راه اندازی شد.؛ باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص34</ref> مربوط به داد و ستد املاک و اموال به وسیله زنان است که در قالب انواع مقبول عقود<ref>رضایی، امید، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، صص75-76</ref> و ایقاعات<ref>رضایی، امید، درآمدی بر‌اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، ص74</ref> انجام شده‌اند. این فعالیت‌ها اکنون به صورت اسناد صلح‌نامه، اجاره‌نامه، بیع نامه<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، صص89-99</ref>، حبس نامه<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، ص133</ref>، افرازنامه<ref>افراز به معنای تقسیم ملک مشاع است؛ لغت‌نامه، ذیل مدخل افراز</ref>، نذرنامه<ref>نذر از ایقاعات است.</ref> و هبه‌نامه<ref>رضایی، درآمدی بر اسناد شرعی دوره قاجار، 1390ش، ص167</ref> موجود است. پژوهشگران در این حیطه معتقدند که زنان شهر نشین قاجاری در عرصه اقتصادی صاحب حقوقی بودند و آزادانه به فعالیت‌های اقتصادی می‌پرداختند، وارد معاملات می‌شدند، بر اموال خود تملک داشتند و اختیار آن‌ها را در دست داشتند.<ref> باقری ابیانه، کریمی، بازخوانی حقوق زنان شهرنشین در دوران قاجار براساس اسناد آرشیوی «دنیای زنان در عصر قاجار»، 1399ش، ص52 </ref>

=== حقوق شهروندی ===

پژوهشگران معتقدند که تغییر و تحول‌ تاریخی حقوق شهروندی زنان در عهد قاجار  نشان می‌دهد که تـغییر وضعیت شهروندی زنان قاجار اکثرا در حوزه حقوق‌ و آزادی‌های‌ فردی اتفاق‌ افـتاده است. در زمینه حقوق حقوق مدنی<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/120573/128/text نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص119 ] </ref> آزادی‌های بیان، مالکیت، اشتغال و انجمن‌ها با تغییرات ملموسی روبه‌رو شدند اما زنان هنوز در‌ آزادی‌های شخصی و عدالت قانونی با مشکلات جدی مواجه بودند. در زمینه حقوق سیاسی<ref>

نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص130  </ref> نیز دولت‌ که تسلط قدرتمندی بر‌ جامعه داشت مانعی مهم برای تحقق دو شاخص حق رأی و حق انتخاب شدن زنان جهت مناصب سیاسی بود‌ و ‌‌زنان با وجود نقش‌آفرینی‌های پررنگشان در تحولات سیاسی دوران مشروطه و پسامشروطه، سهمی در‌ امتیازات‌ سیاسی‌ بعد از تحولات به دست نیاوردند. با این وجود، به حقوق اجتماعی<ref> نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص132 </ref> تا اندازه‌ای توجه شد. آموزش، حوزه موفقیت نخستین زنان بود اما در بهداشت و تأمین اجتماعی بی‌بهره ماندند. باید به این نکته توجه کرد که سهم بخش طبقات بالای جامعه در تحولات حداقلی ذکر شده، پررنگ است. پژوهشگران بیان می‌کنند که در آن دوران، دولت سالاری موجب توقف تحقق‌ حقوق سیاسی زنان شد و افـراد به طور یکسان و مستقل از نابرابری اقتصادی، از مزایای شهروند بودن بهره‌مند نبودند؛ چرا که این‌ زنان طبقات بالای جامعه ایران بودند که از مزایای نوظهور شهروندی بهره مند شدند.<ref> نوری، حقوق شهروندی در ایران عهد قاجار، 1399ش، ص138 </ref>  

==طبقات اجتماعی زنان در دوره قاجار==

پژوهشگران بیان می‌کنند که به‌صورت کلی در منابع تاریخی قاجار مجموعه‌ای از تناقضات اسنادی در موضوع حقوق، آگاهی، تعلق اجتماعی و ... مربوط به زنان موجود است.<ref> عطایی آشتیانی، «کنش‌های معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، ص78 </ref> دو گروه از زنان در این دوره بودند که به جهت روش و منش، افراد اصلی وضعیت اجتماعی ایران شمرده می‌شدند: گروه اول، خواص، نخبگان و صاحبان مقتدر در عرصه سیاسی و اقتصادی از جمله مادر، دختران و '''[[همسران]]''' شاه و نزدیکان دربار است که این دسته با‌تکیه بر دو عامل در اهداف خود پیشرفت‌هایی داشتند: توانایی‌های فردی و طبقه اجتماعی بر آمده از آن، میزان وابستگی و اعتماد شاه به‌هر‌کدام از آنان.<ref> عطایی آشتیانی، «کنش‌های معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، ص79 </ref> گروه دوم؛ عموم زنان بودند که چگونگی زندگی خانوادگی و فردی آنان چندان گزارش نشده است ولی در اتفاقات بزرگ اجتماعی از قدرت بالقوه آنان استفاده شده و یا خودشان به سبب آگاه شدن از اوضاع اجتماعی - سیاسی در حیطه قدرت مداخله می‌کردند؛ هر چند که نحوه و شکل اثرگذاری آنان در مقایسه با گروه اول، ماهیتاً تفاوت داشت.<ref>عطایی آشتیانی، «کنش‌های معنادار» و «پیامدهای نهان کسب حقوق» زنان قاجاری، 1399ش، صص80-81  </ref>

== منابع ==