تفاهمنامه اسلامآباد: تفاوت میان نسخهها
| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
متن کامل یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ با میانجیگری پاکستان به امضا رسید، مشتمل بر ۱۴ بند است و محتوای اصلی آن چهار محور اصلی را شامل میشود: | متن کامل یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ با میانجیگری پاکستان به امضا رسید، مشتمل بر ۱۴ بند است و محتوای اصلی آن چهار محور اصلی را شامل میشود: | ||
نظامی-امنیتی: خاتمه فوری و دائمی عملیاتهای نظامی در تمامی جبههها از جمله لبنان، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی، رفع محاصره دریایی و خروج نیروهای آمریکایی از حوزه پیرامونی ایران، و تردد کشتیهای تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز با هماهنگی عمان و کشورهای ساحلی. | |||
محور هستهای و تحریمها: تعهد ایران به عدم تولید یا خرید سلاح هستهای و حلوفصل وضعیت مواد غنیشده از طریق رقیقسازی در محل تحت نظارت آژانس، و تعهد آمریکا به خاتمه تمامی تحریمهای یکجانبه و بینالمللی و نیز آزادسازی وجوه مسدودشده و صدور مجوزهای صادرات نفت و فرآوردههای پتروشیمی؛ | |||
محور اقتصادی و بازسازی: تعهد آمریکا به ایجاد برنامهای برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با تأمین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار؛ | |||
محور اجرایی و نهایی: مذاکرات برای توافق نهایی ظرف ۶۰ روز، تشکیل سازوکار نظارت بر اجرا، و تأیید توافق نهایی با قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل متحد. این یادداشت که با امضای نمایندگان ایران، آمریکا و پاکستان (بهعنوان میانجی) همراه است، بهعنوان سندی مقدماتی برای دستیابی به توافقی جامع و دائمی طراحی شده و طرفین را به حفظ وضعیت موجود تا زمان توافق نهایی ملزم میکند.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/03/27/3620158/%D9%85%D8%AA%D9%86-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7 «متن یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
== واکنشها == | |||
=== جمهوری اسلامی ایران === | |||
[[سید مجتبی خامنهای]]، رهبر جمهوری انقلاب ایران، در پیامی به ملت ایران، ضمن اشاره به امضای تفاهمنامه میان روسای جمهور ایران و آمریکا، بر نقش استیصال طرف آمریکایی در روند دستیابی به این توافق تأکید کرد. وی با وجود اظهار نظر متفاوت در اصول، با توجه به تعهد رئیسجمهور و اعضای شورای عالی امنیت ملی مبنی بر پاسداشت حقوق ملت ایران و جبهه مقاومت و همچنین پذیرش مسئولیت در قبال اجرای آن، با این تفاهمنامه موافقت کرد. سید مجتبی خامنهای بر لزوم نظارت بر تحقق شروط مورد نظر و همچنین عدم پذیرش زیادهخواهی طرف آمریکایی در مذاکرات آتی تصریح کرده است.<ref>[https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1405/03/28/3620842/%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D9%85-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D9%85%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B1%D9%88%D8%B3%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7 «پیام مهم رهبر معظم انقلاب درباره تفاهمنامه روسای جمهور ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
=== بین المللی === | |||
==== واکنش اسرائیل ==== | |||
اسرائیل بهعنوان یکی از طرفین درگیر در جنگ، موضعی متفاوت نسبت به این تفاهمنامه اتخاذ کرد. دنی دنون، سفیر اسرائیل در سازمان ملل، این توافق را نامناسب توصیف کرد و اظهار داشت که تلاش برای پایان سریع مذاکرات، به بهبود موقعیت ایران انجامیده است. شبکه سیانان نیز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به ترامپ اعلام کرده است که اسرائیل خود را ملزم به رعایت مفاد این توافق نمیداند.<ref>[https://farsnews.ir/akramsharifi/1781865872624629039/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس.]</ref> | |||
==== کشورهای اروپایی ==== | |||
رهبران بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا در بیانیه مشترکی از این تفاهمنامه استقبال و آن را فرصتی برای بازگرداندن ثبات منطقهای و حمایت از اقتصاد جهانی ارزیابی کردند. امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه، با اشاره به امضای این تفاهمنامه، بر امکان بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت انرژی تأکید کرد. ژان نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه، در گفتوگو با سیدعباس عراقچی، حمایت کشورش از روند دیپلماتیک را اعلام کرد. کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، نیز این تفاهمنامه را «گامی بسیار مهم رو به جلو» خواند. کنستانتینوس کمبوس، وزیر امور خارجه قبرس، این توافق را گامی در جهت تقویت ثبات منطقهای و توسعه همکاریها با ایران توصیف کرد. | |||
==== ناتو و آژانس بینالمللی انرژی اتمی ==== | |||
مارک روته، دبیرکل ناتو، امضای این تفاهمنامه را گامی مثبت به سوی ثبات منطقهای توصیف کرد. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ضمن استقبال از این توافق، بر ضرورت آغاز کار فنی و تدوین گامهای مشخص برای اجرا تأکید کرد.<ref>[https://farsnews.ir/akramsharifi/1781865872624629039/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس.]</ref> | |||
==== چین، ژاپن و کشورهای منطقه ==== | |||
چین با استقبال از این تفاهمنامه، بر حمایت خود از صلح و ثبات در غرب آسیا و منطقه خلیج فارس تأکید کرد. وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در گفتوگوی تلفنی با عراقچی، رویکرد دیپلماتیک ایران را مورد اشاره قرار داد. توشیمیتسو موتگی، وزیر خارجه ژاپن، نیز این تفاهمنامه را گامی در مسیر حلوفصل بحرانهای منطقهای توصیف کرد. | |||
نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، این توافق را «یک تحول مهم» خواند. وزارت خارجه جمهوری آذربایجان نیز با استقبال از این تفاهمنامه، امیدواری خود را نسبت به مذاکرات آینده اعلام کرد. وزارت خارجه قطر با صدور بیانیهای، از امضای این تفاهمنامه و توقف عملیات نظامی استقبال و آن را زمینهای برای مرحلۀ بعدی مذاکرات دانست.<ref>[https://farsnews.ir/akramsharifi/1781865872624629039/%D9%88%D8%A7%DA%A9%D9%86%D8%B4-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%AF%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D8%AA%D9%81%D8%A7%D9%87%D9%85-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس.]</ref> | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
{{پانویس}} | {{پانویس}} | ||
| خط ۲۳: | خط ۴۸: | ||
* «آشنایی با جزئیات تفاهمنامه اسلامآباد»، همشهری آنلاین، 25 خرداد 1405ش. | * «آشنایی با جزئیات تفاهمنامه اسلامآباد»، همشهری آنلاین، 25 خرداد 1405ش. | ||
* «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش. | * «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
* «پیام مهم رهبر معظم انقلاب درباره تفاهمنامه روسای جمهور ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش. | |||
«متن یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش. | * «متن یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش. | ||
* «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: 19 ژوئن 2026م. | |||
* «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش. | * «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش. | ||
نسخهٔ ۳۱ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۲۳
تفاهمنامه اسلامآباد؛ توافق پایان جنگ بین ایران و آمریکا با میانجیگری پاکستان.
زمینهها
زمینههای شکلگیری تفاهمنامه اسلامآباد به حملات گسترده و همهجانبهای بازمیگردد که در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش از سوی آمریکا و اسرائیل علیه اهدافی از جمله بیت رهبر جمهوری اسلامی ایران، کاخ ریاستجمهوری و شورای عالی امنیت ملی آغاز شد و بر اساس گزارش هلالاحمر، ۲۴ استان ایران را هدف قرار داد.[۱] ایران نیز در ساعت ۱۲ ظهر همان روز،[۲] با شلیک موشک به اهدافی در اسرائیل و پایگاههای نظامی آمریکا در منطقه خلیج فارس، پاسخ متقابل داد.[۳] آمریکا هدف تغییر رژیم و اسرائیل هدف از کارانداختن توان نظامی و هستهای را برای این جنگ اعلام کردند، هرچند با طولانیترشدن جنگ، واگرایی در اهداف نهایی دو طرف نمایان شد.[۴] این جنگ تا تاریخ ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ش به طور فعال ادامه داشت.[۵]
تاریخچه
در بامداد ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش با اعلام طرفین درگیر، آتشبسی دو هفتهای برقرار شد. در دوران آتشبس، ایران بستهماندن تنگه هرمز را به طور فعال اجرا کرد و آمریکا نیز با محاصره دریایی، کشتیهای مرتبط با ایران را توقیف میکرد که ایران آن را نقض آتشبس تلقی مینمود. آتشبس در ۱ اردیبهشت به پایان رسید و با تمدید بدون محدودیت زمانی ادامه یافت. با آغاز دوره آتشبس، گفتگوهای دیپلماتیک با میانجیگری پاکستان، قطر، مصر و ترکیه شکل گرفت و دور اول مذاکرات در ۲۲ فروردین در پاکستان برگزار شد. هرچند دور دوم مذاکرات که قرار بود در هفته منتهی به پایان آتشبس برگزار شود، از سوی ایران لغو گردید که مقامات ایرانی این اقدام را در پاسخ به عدم پایبندی طرف آمریکایی به تعهدات و نیز ادامه محاصره دریایی علیرغم جریان مذاکرات عنوان کردند.[۶]
امضای این تفاهمنامه در نهایت نتیجۀ تقریباً سه ماه مذاکره بود که در ۲۱ خرداد 1405ش اختلافات کلیدی بر سر آزادسازی داراییهای مسدودشدۀ ایران، بازگشایی تنگۀ هرمز و پروتکلهای حاکم بر برنامه هستهای ایران در طول آتشبس ۶۰ روزه، در مذاکرات تهران با میانجیگری قطر و هماهنگی آمریکا کاهش یافت. در ۲۴ خرداد، ایران اعلام کرد پیشنویس آمریکا شامل تعهد تهران به عدم تولید سلاح هستهای و موافقت واشنگتن با رقیقسازی اورانیوم غنیشده با خلوص بالا است و در همان روز، دو طرف اعلام کردند که به توافق پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز رسیدهاند و ترامپ از لغو محاصره دریایی خبر داد.[۷] در نهایت در بامداد 28 خرداد 1405ش تفاهمنامه بهصورت دیجیتال توسط توسط مسعود پزشکان رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران و دونالد ترامپ رئیسجمهور ایالات متحده آمریکا، امضا شد.[۸]
متن تفاهمنامه
متن کامل یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا، که در ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ با میانجیگری پاکستان به امضا رسید، مشتمل بر ۱۴ بند است و محتوای اصلی آن چهار محور اصلی را شامل میشود:
نظامی-امنیتی: خاتمه فوری و دائمی عملیاتهای نظامی در تمامی جبههها از جمله لبنان، احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی، رفع محاصره دریایی و خروج نیروهای آمریکایی از حوزه پیرامونی ایران، و تردد کشتیهای تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز با هماهنگی عمان و کشورهای ساحلی.
محور هستهای و تحریمها: تعهد ایران به عدم تولید یا خرید سلاح هستهای و حلوفصل وضعیت مواد غنیشده از طریق رقیقسازی در محل تحت نظارت آژانس، و تعهد آمریکا به خاتمه تمامی تحریمهای یکجانبه و بینالمللی و نیز آزادسازی وجوه مسدودشده و صدور مجوزهای صادرات نفت و فرآوردههای پتروشیمی؛
محور اقتصادی و بازسازی: تعهد آمریکا به ایجاد برنامهای برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با تأمین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار؛
محور اجرایی و نهایی: مذاکرات برای توافق نهایی ظرف ۶۰ روز، تشکیل سازوکار نظارت بر اجرا، و تأیید توافق نهایی با قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل متحد. این یادداشت که با امضای نمایندگان ایران، آمریکا و پاکستان (بهعنوان میانجی) همراه است، بهعنوان سندی مقدماتی برای دستیابی به توافقی جامع و دائمی طراحی شده و طرفین را به حفظ وضعیت موجود تا زمان توافق نهایی ملزم میکند.[۹]
واکنشها
جمهوری اسلامی ایران
سید مجتبی خامنهای، رهبر جمهوری انقلاب ایران، در پیامی به ملت ایران، ضمن اشاره به امضای تفاهمنامه میان روسای جمهور ایران و آمریکا، بر نقش استیصال طرف آمریکایی در روند دستیابی به این توافق تأکید کرد. وی با وجود اظهار نظر متفاوت در اصول، با توجه به تعهد رئیسجمهور و اعضای شورای عالی امنیت ملی مبنی بر پاسداشت حقوق ملت ایران و جبهه مقاومت و همچنین پذیرش مسئولیت در قبال اجرای آن، با این تفاهمنامه موافقت کرد. سید مجتبی خامنهای بر لزوم نظارت بر تحقق شروط مورد نظر و همچنین عدم پذیرش زیادهخواهی طرف آمریکایی در مذاکرات آتی تصریح کرده است.[۱۰]
بین المللی
واکنش اسرائیل
اسرائیل بهعنوان یکی از طرفین درگیر در جنگ، موضعی متفاوت نسبت به این تفاهمنامه اتخاذ کرد. دنی دنون، سفیر اسرائیل در سازمان ملل، این توافق را نامناسب توصیف کرد و اظهار داشت که تلاش برای پایان سریع مذاکرات، به بهبود موقعیت ایران انجامیده است. شبکه سیانان نیز به نقل از منابع آگاه گزارش داد که بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، به ترامپ اعلام کرده است که اسرائیل خود را ملزم به رعایت مفاد این توافق نمیداند.[۱۱]
کشورهای اروپایی
رهبران بریتانیا، فرانسه، آلمان و ایتالیا در بیانیه مشترکی از این تفاهمنامه استقبال و آن را فرصتی برای بازگرداندن ثبات منطقهای و حمایت از اقتصاد جهانی ارزیابی کردند. امانوئل ماکرون، رئیسجمهور فرانسه، با اشاره به امضای این تفاهمنامه، بر امکان بازگشایی تنگه هرمز و کاهش قیمت انرژی تأکید کرد. ژان نوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه، در گفتوگو با سیدعباس عراقچی، حمایت کشورش از روند دیپلماتیک را اعلام کرد. کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، نیز این تفاهمنامه را «گامی بسیار مهم رو به جلو» خواند. کنستانتینوس کمبوس، وزیر امور خارجه قبرس، این توافق را گامی در جهت تقویت ثبات منطقهای و توسعه همکاریها با ایران توصیف کرد.
ناتو و آژانس بینالمللی انرژی اتمی
مارک روته، دبیرکل ناتو، امضای این تفاهمنامه را گامی مثبت به سوی ثبات منطقهای توصیف کرد. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ضمن استقبال از این توافق، بر ضرورت آغاز کار فنی و تدوین گامهای مشخص برای اجرا تأکید کرد.[۱۲]
چین، ژاپن و کشورهای منطقه
چین با استقبال از این تفاهمنامه، بر حمایت خود از صلح و ثبات در غرب آسیا و منطقه خلیج فارس تأکید کرد. وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، در گفتوگوی تلفنی با عراقچی، رویکرد دیپلماتیک ایران را مورد اشاره قرار داد. توشیمیتسو موتگی، وزیر خارجه ژاپن، نیز این تفاهمنامه را گامی در مسیر حلوفصل بحرانهای منطقهای توصیف کرد.
نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، این توافق را «یک تحول مهم» خواند. وزارت خارجه جمهوری آذربایجان نیز با استقبال از این تفاهمنامه، امیدواری خود را نسبت به مذاکرات آینده اعلام کرد. وزارت خارجه قطر با صدور بیانیهای، از امضای این تفاهمنامه و توقف عملیات نظامی استقبال و آن را زمینهای برای مرحلۀ بعدی مذاکرات دانست.[۱۳]
پانویس
- ↑ «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله.
- ↑ "US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran", Al Jazeera
- ↑ «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ "The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier'". Carnegie Endowment.
- ↑ «آتشبس به طرف مقابل تحمیل شد/ اخذ عوارض از کشتیهای تجاری ادامه دارد / آمریکا در صورت ادامه محاصره دریایی باید با چین وارد جنگ شود»، خبرگزاری تابناک.
- ↑ «تحلیل رسانههای غربی از تمدید آتشبس ترامپ»، خبرگزاری تابناک.
- ↑ «آشنایی با جزئیات تفاهمنامه اسلامآباد»، همشهری آنلاین.
- ↑ «یادداشت تفاهم اسلامآباد توسط ترامپ و پزشکیان امضا شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «متن یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «پیام مهم رهبر معظم انقلاب درباره تفاهمنامه روسای جمهور ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس.
- ↑ «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس.
- ↑ «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس.
منابع
- «آتشبس به طرف مقابل تحمیل شد/ اخذ عوارض از کشتیهای تجاری ادامه دارد / آمریکا در صورت ادامه محاصره دریایی باید با چین وارد جنگ شود»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: 29 فروردین 1405ش.
- «آشنایی با جزئیات تفاهمنامه اسلامآباد»، همشهری آنلاین، 25 خرداد 1405ش.
- «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «پیام مهم رهبر معظم انقلاب درباره تفاهمنامه روسای جمهور ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1405ش.
- «متن یادداشت تفاهم اسلامآباد بین جمهوری اسلامی ایران و آمریکا»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 27 خرداد 1405ش.
- «واکنشهای جهانی به یادداشت تفاهم اسلامآباد»، خبرگزرای فارس، تاریخ درج مطلب: 19 ژوئن 2026م.
- «747 مصدوم و 201 شهید تاکنون/ 24 استان مورد اصابت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
- "US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran", Al Jazeera, Date posted: 14 January 2026.
- "The Diverging U.S. and Israeli Goals in Iran Are Making the Endgame Even Murkier'", Carnegie Endowment, Date posted: 20 march 2026.