مجلس شورای ملی: تفاوت میان نسخه‌ها

<big>'''مجلس شورای ملی'''</big>؛ نخستین کانون قانون‌گذاری مدرن و نهاد برآمده از انقلاب مشروطه در ایران.

الگوی نوین مجالس مشورتی بر پایۀ نظریۀ تفکیک قوا و تقسیم ساختار قدرت به سه رکن مستقل قانون‌گذاری، اجرایی و قضایی استوار بوده که ریشه در تحولات سیاسی و فکری اروپا دارد.<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، 1380ش، ص11 و 462.</ref> در ایران پیش از مشروطه، از دهۀ ۱۲۷۰ق، دارالشورای کبرای دولتی با حضور رجال مملکتی تشکیل شد که در دورۀ صدارت میرزاحسین‌خان سپهسالار در سال ۱۲۹۸ق توسعه یافت. هرچند، این نهاد فاقد حضور مردمی بود و به‌عنوان تشکیلات مشورتی دربار و هیئت وزیران عمل می‌کرد و با مفهوم تفکیک قوا ارتباطی نداشت.<ref>[https://jamejamonline.ir/fa/news/724929/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین.]</ref><br>

بستر اصلی شکل‌گیری پارلمان در ایران، وقوع نهضت مشروطه بود که به‌عنوان جنبشی علیه استبداد دربار توسعه یافت. این جنبش تحت تأثیر ایده‌های روشنگرانۀ غربی، انتشار روزنامه‌ها و توسعۀ مدارس جدید شکل گرفت. روشنفکران با تکیه بر الگوهای نوین حکومت‌داری، شعار برقراری قانون و واگذاری حق قانون‌گذاری به نمایندگان مردم را همگانی کردند. تهران، در آن زمان، کانون اصلی این تحولات و بستر برگزاری نخستین دورۀ انتخابات شد.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/FD593F/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.]</ref><br>

پس از آن، مجلس شورای ملی، با فرمان مظفرالدین‌شاه در ۱۳ مرداد ۱۲۸۵ش شروع به‌کار کرد. در این میان، در جریان نگارش نظام‌نامه، چالش‌هایی برای نام‌گذاری میان عنوان‌های شورای اسلامی و شورای ملی به‌وجود آمد. ارکان دربار و برخی علما خواهان عنوان اسلامی بودند اما مشروطه‌خواهان به‌دلیل حضور نمایندگان اقلیت‌های دینی بر عنوان ملی تأکید کردند. در نهایت، همین نام در نظام‌نامۀ انتخاباتی تثبیت شد و به امضای پادشاه رسید تا نخستین تجربۀ پارلمانی منطقه پایه‌گذاری شود.<ref>شمیم، ایران در دوره سلطنت قاجار، 1387ش، ص۴۴۵؛

[https://jamejamonline.ir/fa/news/724929/%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87%E2%80%8C-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین.]

</ref>

روند گزینش نمایندگان و شرایط حاکم بر انتخابات مجلس شورای ملی در طول ۲۴ دوره دچار تغییرات ساختاری شد:

انتخابات بر پایۀ صنوف و اقشار در شش دسته شامل شاهزادگان قاجار، علما و طلاب، اعیان، تجار، ملاکان و اصناف برگزار شد. این شیوه سبب می‌شد که کرسی‌های مجلس به صورت تخصصی میان گروههای مختلف اجتماعی توزیع شود. شرایط نامزدی در این دوره شامل تابعیت ایران، جنسیت مرد، سواد فارسی، سن بین سی تا هفتاد سال و داشتن شهرت محلی بود. در این میان، وجود معیارهای مالی سنگین برای رای‌دهندگان در گروه‌های مالکان، تجار و اصناف سبب شد تا مردان کم‌درآمد جامعه نظیر کارگران و کشاورزان فاقد زمین از حق رای محروم شوند. همچنین زنان بر اساس بندهای قانونی نظام‌نامه و به دلیل بافت سنتی و ساختار حقوقی حاکم، بدون ارتباط با معیارهای مالی از حق رای دادن و نامزد شدن محروم بودند.<ref>مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌تا، ص۷.</ref>

ملاک طبقاتی حذف و انتخابات به‌صورت دو مرحله‌ای در سراسر کشور اجرا شد.<ref>صالح، سرگذشت قانون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۱ـ۲۵۲.</ref> وکلای منتخب اولیه، از میان خود یک‌سوم را برای ورود به بهارستان برمی‌گزیدند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref>

===دورۀ سوم به بعد===

نظام انتخابات به‌صورت عمومی و یک مرحله‌ای تبدیل شد.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، بی‌تا، دوره۲ و ۲۷۷.</ref> در این ادوار نیز مانع قانونی برای ورود زنان به فرآیند سیاسی به‌دلیل ساختار حقوقی و سنتی جامعه همچنان برقرار بود. محرومیت زنان از حق انتخاب کردن و انتخاب شدن تا دوره‌های پایانی حکومت پهلوی ادامه داشت و در چهار دورۀ آخر فعالیت مجلس، سی و شش نمایندۀ زن به این نهاد راه یافتند.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره1.</ref>

==ساختمان مجلس شورای ملی==

نهاد قانون‌گذاری کشور از آغاز مشروطیت تا پیش از انقلاب سال 1357ش در محوطۀ تاریخی میدان بهارستان تهران مستقر بود. نخستین دورۀ مجلس شورای ملی در سال 1285ش در کاخ سپهسالار تشکیل شد که پیش از آن به میرزا حسین‌خان سپهسالار تعلق داشت و به‌عنوان اولین پایگاه رسمی مشروطه برگزیده شد. با توسعۀ ساختار اداری و تشکیل مجلس سنا در سال 1328ش، ساختمان مدرن دیگری در همین مجموعه طراحی شد که در دهه‌های پایانی حکومت پهلوی به محل اصلی برگزاری جلسات تبدیل شد؛ این مجموعۀ پانزده هکتاری پس از انقلاب اسلامی نیز اصالت سیاسی خود را حفظ کرد و با احداث ساختمان هرمی‌شکل جدید، به‌عنوان محل استقرار مجلس شورای اسلامی مورد استفاده قرار گرفت.<ref>[https://farsnews.ir/politics/1480493520000031896/%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D9%82%D8%AF%DB%8C%D9%85%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%87%D8%B1%D9%85-%D8%A8%D9%84%D9%86%D8%AF-%D8%A8%D9%87%D8%A7%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86?lang=en «از عمارت قدیمی تا هرم بلند بهارستان»، خبرگزاری فارس.]</ref>

==آمار ادوار و تحولات ساختاری==

تحولات ساختاری بیست و چهار دورۀ مجلس شورای ملی عبارتند از:

# مدت فعالیت: دوره مجلس تا پایان دورۀ هجدهم دو سال بود و از دورۀ نوزدهم به چهار سال افزایش یافت.

# تشکیل نظام دو مجلسی: از سال 1328ش با تشکیل مجلس سنا، هفت دوره فعالیت هم‌زمان سنا با مجلس شورای ملی رقم خورد.

# مرزبندی بر اساس حاکمیت: پنج دورۀ نخست در دوران قاجار تشکیل شد و مجلس پنجم رأی به تغییر سلطنت داد. مجالس ششم تا بیست و چهارم در دوران پهلوی شکل گرفت؛ پایان دورۀ دوازدهم با خروج رضاشاه، پایان دورۀ هفدهم با حوادث مرداد 1332ش و ماه‌های پایانی دورۀ بیست و چهارم با وقوع انقلاب هم‌زمان شد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>

==رویدادهای مهم تاریخی==

به توپ بستن مجلس و استبداد صغیر در جمادی‌الاول ۱۳۲۶ق رخ داد که در جریان آن، محمدعلی‌شاه به بهانۀ سوء‌قصد به خود با همراهی کلنل لیاخوف ساختمان بهارستان را به توپ بست؛ این حادثه منجر به تعطیلی موقت مجلس، شهادت برخی از مشروطه‌خواهان و آغاز دورۀ استبداد صغیر شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/12849 «به توپ بستن مجلس شورای ملی به فرمان محمدعلی شاه قاجار»، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در این دوره، محمدعلی‌شاه برای بازگرداندن قدرت مطلقۀ خود تلاش کرد اما این اقدام با واکنش‌های عینی در جامعه نظیر شکل‌گیری مقاومت مسلحانه در تبریز، قیام‌های شهری در اصفهان و گیلان و حرکت قشون مشروطه‌خواهان به‌سمت پایتخت مواجه شد که در نهایت به فتح تهران و بازگشت مشروطیت در سال ۱۳۲۷ق انجامید.<ref>[https://tarikh.inoor.ir/fa/event/page/1K992H/%D8%A8%D9%87_%D8%AA%D9%88%D9%BE_%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%86_%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3_%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C_%D9%85%D9%84%DB%8C «به توپ بستن مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ.] </ref><br>

بحران اولتیماتوم روسیه و جنگ جهانی اول، از دیگر رویدادهای مهم پارلمان بود. مجلس دوم در اواخر فعالیت خود با اولتیماتوم نظامی روسیه برای اخراج مورگان شوستر روبه‌رو شد<ref>اردلان، زندگی در دوران شش پادشاه (خاطرات حاج‌عزالممالک اردلان)، 1372ش، ص۶۳ـ۶۵.</ref> و با وجود مقاومت نمایندگان، دولت مجبور به انحلال مجلس شد؛<ref>بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، 1371ش، ج1، ص11.</ref> در جنگ جهانی اول نیز با وجود اعلام بی‌طرفی مجلس سوم و نیز با وجود احیای فضای مطبوعاتی، به‌دلیل ورود نیروهای روس و انگلیس و مهاجرت نمایندگان به قم بیش از یک سال دوام نیاورد و تعطیل شد.<ref>مزینانی، سر گذشت، افکار و آثار آیت‌الله شهید سیدحسن مدرس، ۱۳۹۳ش، ص۳۴۵ـ۳۴۶؛

اتحادیه، احزاب سیاسی در مجلس سوم، 1371ش، ص۶۹ـ۷۴.</ref> <br>

اشغال کشور در جنگ جهانی دوم، در شهریور ۱۳۲۰ش رخ داد که طی آن و در جریان اشغال ایران توسط متفقین، مجلس دوازدهم پناهگاه سیاسی کشور شد و رضاشاه پس از استعفا، صندلی سلطنت را به فرزند خود واگذار کرد که سوگندنامه پادشاه جدید در صحن همین مجلس قرائت شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref><br> 

ملی شدن صنعت نفت و کودتا از دیگر وقایع کلیدی مجلس شورای ملی بود. پس از رد لایحۀ قرارداد گس گلشاییان در مجلس پانزدهم، مجلس شانزدهم با پافشاری فراکسیون ملیون به رهبری محمد مصدق، قانون ملی شدن صنعت نفت را در 24 اسفند 1329ش به تصویب رساند.<ref>لوح مشروح مذاکرات، دوره ۱۶.</ref> در مجلس هفدهم با وجود چالش‌های اداری میان دربار و فراکسیون ملی که به تغییرات متوالی در کرسی ریاست مجلس میان جمال امامی، سید ابوالقاسم کاشانی و عبدالله معظمی انجامید، مصوبات کلیدی نظیر قانون ادارۀ کشور بدون نفت و قطع روابط سیاسی با بریتانیا به تصویب رسید اما اختلافات بعدی به رفراندوم انحلال پارلمان توسط مصدق و وقوع کودتای 28 مرداد 1332ش منجر شد. در پی سقوط دولت، پروندۀ این دوره با دستگیری معظمی بسته شد و مجلس هجدهم با بازگشت رضا حکمت به کرسی ریاست، موافقت‌نامۀ واگذاری استخراج نفت به کنسرسیوم بین‌المللی را تصویب کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>

! دورۀ مجلس !! رئیس/ رؤسای مجلس !! اقدامات اداری و مصوبات کلیدی دوره

| اول(1285-1287ش)||  

* مرتضی‌قلی‌خان‌هدایت (صنیع‌الدوله)

* محمودعلامیر(احتشام‌السلطنه)

||  

* ایجاد نظم اداری و ممنوعیت دخالت تماشاچیان.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>

| دوم(1288-1290ش)||

||

* تصویب استخدام مستشاران مالی خارجی.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

* اجرای اولیه و ناقص اصل دوم متمم قانون اساسی مبنی بر تشکیل هیئت مجتهدان تراز اول برای نظارت بر قوانین.<ref>حائری، اسناد روحانیت و مجلس، ۱۳۷۴ش، ج1، ص31.</ref>  

* تصویب مصوبه تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی برای جلوگیری از ایجاد وقفه تقنینی در مواجهه با ناامنی‌ها.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90617 «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref>  

| سوم(1293-1294ش)|| حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)||  

* تصویب قانون سربازگیری و قانون پستی.<ref> [https://irdc.ir/fa/news/11194/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%B9%D9%85%D9%84%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%AC «نگاهی به عملکرد مجلس شورای ملی در دوران جنگ جهانی اول»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref>  

| چهارم(1300-1302ش)|| حسین پیرنیا (مؤتمن‌الملک)||  

* تصویب عضویت رسمی ایران در جامعه ملل.<ref>هاشمیان، «دوره چهارم مجلس شورای ملی (پروگرام افتتاح مجلس شورای ملی دوره چهارم توسط احمدشاه)»، ۱۳۸۸ش، ص۹۹۳ـ۹۹۴.</ref>  

| پنجم(1302-1304ش)|| میرزا حسن خان مستوفی||  

* افزایش بی‌سابقه مداخلۀ وزارت جنگ و شخص رضاخان در گزینش نامزدهای دلخواه بر صندوق‌های رای ایالات.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

* تصویب ماده واحدۀ تغییر سلطنت، اعلام انقراض سلسلۀ قاجار و واگذاری حکومت موقت به رضاخان در ۹ آبان ۱۳۰۴ش.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره۵.</ref>  

| ششم(1305-1307ش)||  

||  

* افزایش اختیارات وزیر عدلیه و تصویب قانون محاکمه وزرا.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

| هفتم تا نهم  

(1307-1313ش)

|| حسین دادگر (عدل‌الملک)||  

* تبدیل مجلس به نهادی همسو با حاکمیت رضاشاه، حذف مکانیزم‌های نظارتی مانند سوال و استیضاح، و تصویب بدون مخالفت لوایح دولتی.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>  

* الغای امتیازنامه نفت دارسی و تمدید قرارداد نفت در دورۀ هشتم.

* تصویب قانون تاسیس دانشگاه تهران<ref>دورانت و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون،1380ش، ص11 و 462.</ref> و اجازۀ چاپ اسکناس در دوره نهم.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

(1314-1322ش)

|| میرزا حسن اسفندیاری (محتشم‌السلطنه)||  

* تصویب قانون انتشار کوپن ارزاق عمومی در پی قحطی ناشی از اشغال متفقین.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

| چهاردهم (1322-1324ش)|| سید محمدصادق طباطبایی||  

* پدیدار شدن فضای سیاسی نسبتاً باز در ۱۲ سال نخست سلطنت محمدرضاشاه پهلوی.  

* رای اعتماد به ۹ کابینه و ۱۱۰ وزیر در پی تکثر احزاب در بهارستان.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>

| پانزدهم  

(1326-1328ش)

|| رضا حکمت (سردار فاخر)||  

* تصویب تشکیل مجلس مؤسسان دوم برای اصلاح قانون اساسی در پی ترور شاه.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره16.</ref>  

(1328-1332ش)

||  

||  

* تشکیل هم‌زمان مجلس سنا برای نخستین بار در سال ۱۳۲۸ش.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره16.</ref>  

* تعطیلی و انحلال بدنه پارلمان دوره هفدهم از طریق برگزاری رفراندوم توسط نخست‌وزیر دکتر محمد مصدق و هموار شدن مسیر کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

(1332-1340ش)

  || رضا حکمت سردار فاخر||  

* درون‌ساختاری شدن سیستم گزینش نامزدها و تبدیل کادر نمایندگان به برگزیدگان حکومت.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref>  

* تصویب واگذاری امتیاز استخراج نفت به کنسرسیوم بین‌المللی و پرداخت غرامت به شرکت نفت انگلیس در دوره هجدهم.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره18.</ref>  

* تصویب تأسیس ساواک و افزایش طول دوره قانونی مجلس از ۲ به ۴ سال در دوره نوزدهم.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره21.</ref>  

* تصویب پیمان نظامی سنتو و موافقت‌نامه دفاعی ایران و آمریکا.<ref>لوح مشروح مذاکرات مجلس شورای ملی و اسلامی، نسخه دوم، بی‌تا، دوره19.</ref>  

| بیست‌ویکم  

(1342-1346ش)

|| دکتر عبدالله ریاضی ||  

* تصویب لایحه مصونیت قضایی کارگزاران نظامی آمریکا یا کاپیتولاسیون.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>

(1346-1354ش)

* تصویب لایحۀ جدایی بحرین از ایران در دوره بیست‌ودوم.

* تاسیس وزارتخانه‌های جدید و محدود شدن کارکرد اداری مجلس به تصویب لوایح مصوب قدرت حاکمه.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/128313 «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref>  

| بیست‌وچهارم  

(1354-1357ش)

|| دکتر جواد سعید||  

* اختصاص کامل تمامی کرسی‌های پارلمان به اعضای حزب واحد رستاخیز به فرمان شاه در ۱۱ اسفند ۱۳۵۳ش<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/749/%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C-1285-1357 شاهدی، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر.]</ref> و حذف کامل اصوات مخالف.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/639110/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%AD%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%86%D9%87%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D نوروزی چلیچه و محمدی مصیری، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، 1404ش، ص21-23.]</ref>

* لغو قانون تقویم شاهنشاهی، انحلال اداری ساواک و تصویب لایحه محاکمه وزرای اسبق جهت همراهی با افکار عمومی.<ref>خوشزاد، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، 1390ش، ص۲۹۲ـ۲۹۶.</ref>  

==پانویس==

==منابع==

* آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، به‌ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، نی، ۱۳۸۹ش.

* «تشکیل مجلس شورای ملی»، پایگاه جامع تاریخ، تاریخ بازدید: 24 خرداد 1405ش.

* «تصمیم قانونی راجع به امتداد مجلس شورای ملی»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1390ش.

* خوشزاد، اکبر، آخرین مجلس مشروطه؛ دوره بیست و چهارم مجلس شورای ملی و انقلاب اسلامی، تهران، سورۀ مهر، 1390ش.

* دورانت، ویلیام جیمز و آریل دورانت، تاریخ تمدن، عصر ناپلئون، به‌ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی و علی‌اصغر بهرام بیگی، تهران، علمی و فرهنگی، 1380ش.

* «رؤسای مجلس شورای ملی؛ از صنیع‌الدوله تا جواد سعید»، مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید: 25 خرداد 1405ش.

* «ریشۀ نام مجلس شورای ملی»، خبرگزاری جام‌جم آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1393ش.

* شاهدی، مظفر، «دربارۀ مجلس شورای ملی (1285-1357ش)»، پژوهشکدۀ تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1395ش.

* مجموعه قوانین و آیین نامه‌های انتخابات مجلس شورای ملی و مجلس سنا، بی‌جا، وزارت کشور، بی‌تا.

* «نگاهی به عملکرد مجلس شورای ملی در دوران جنگ جهانی اول»، وب‌سایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: 31 اردیبهشت 1405ش.

* نوروزی چلیچه، مجتبی و محمدی مصیری، علی، «بررسی ساختاری بحران‌های نهادی در مجلس شورای ملی ایران»، پژوهش‌های سیاست اسلامی، سال 13، شمارۀ 27، 1404ش.

* هاشمیان، هادی، «دوره چهارم مجلس شورای ملی (پروگرام افتتاح مجلس شورای ملی دوره چهارم توسط احمدشاه)»، مجله پیام بهارستان، دوره2، شماره۳، ۱۳۸۸ش.