بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''<big>بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛</big>''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند. | '''<big>بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛</big>''' تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.<ref group="دیدگاه">یک سؤال: به نظرتون اسم مدخل اگر بدا در ظهور امام مهدی بشود بهتر نیست؟ مباحث فقط به تعیین زمان مرتبط نیست هرچند اصل بحث برای آنجاست. | ||
یا اینکه بشود بدا در نشانه های ظهور چون بیشترین و عمده بحث مربوط به آنجاست</ref> | |||
با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها و یا تغییر شمولی تمامی نشانههای مطرحشده در روایات است. | با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها و یا تغییر شمولی تمامی نشانههای مطرحشده در روایات است. | ||
== '''مفهومشناسی''' == | == '''مفهومشناسی'''<ref group="دیدگاه">شما خودتان این متن را بخوانید و ببیند آیا با خواندن این متن متوجه این میشوید که منظور از بداء در زمان ظهور چیه؟ من باید کل مقاله را بخوانم تا بفهمم اصل موضوع درباره چیه در حالی که شما باید در مفهوم شناسی منظور از بحث رو خوب ترسیم کنید.</ref><ref group="دیدگاه">این یک متن بر اساس محتوای مقاله خودتان است لطفا بررسی کنید و استنادات را متناسب با آن درج کنید | ||
بداء در اصطلاح کلامی به معنای ظهورِ امری متفاوت از پیشبینیهای ظاهری است که با تکیه بر مفهوم «لوح محو و اثبات» تبیین میشود.. در مباحث مهدویت، بررسی امکان وقوع بداء در سه حوزه مجزا مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است: بداء در اصل ظهور به این معنا که ظهور هیچگاه رخ ندهد، بداء در زمان ظهور به این معنا که زمان ظهور تغییر پیدا کند و بداء در نشانه های ظهور بدین معنا که برخی نشانه ها رخ ندهد. | |||
لطفا این متن را از جهت دقت علمی چک کنید و استنادات مربوطه را درج کنید. </ref> == | |||
بداء بر وزن «سماء»، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلام بداء به معنی دگرگون شدن و تبدیل رأیی به رأی دیگر آمده است.<ref>{{پک|دایره المعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایینیا|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف=«بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> در اصل مسئلة نسخ و بداء نزاع و اختلافی لفظی میان شیعه و اهلسنت است.<ref>{{پک|مفید|1413|ک=أوائل المقالات في المذاهب و المختارات|ص=80|ج=}}</ref> در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.<ref>{{پک|ولیزاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۸۵-۸۶}}</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء میشود و تغییرپذیر است.<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱-۶۲}}</ref> | بداء بر وزن «سماء»، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=۶۶|ج=۱۴}}</ref><ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=المفردات|ص=۱۱۳|ج=}}</ref> در اصطلاح کلام بداء به معنی دگرگون شدن و تبدیل رأیی به رأی دیگر آمده است.<ref>{{پک|دایره المعارف بزرگ اسلامی|۱۳۸۱|ک=|ص=۵۰۳|ج=۱۱}}</ref><ref>{{پک|مولایینیا|۱۳۹۹|ک=پژوهشنامه مذاهب اسلامی|ف=«بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»|ص=۵۴}}</ref> در اصل مسئلة نسخ و بداء نزاع و اختلافی لفظی میان شیعه و اهلسنت است.<ref>{{پک|مفید|1413|ک=أوائل المقالات في المذاهب و المختارات|ص=80|ج=}}</ref> در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.<ref>{{پک|ولیزاده|۱۳۹۱|ک=انتظار موعود|ف=کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور|ص=۸۵-۸۶}}</ref> زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء میشود و تغییرپذیر است.<ref>{{پک|گودرزی|۱۳۹۸|ک=مشرق موعود|ف=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|ص=۶۱-۶۲}}</ref> | ||
بر اساس برخی روایات، بداء در مباحث مربوط به ظهور براساس وجود دو نوع لوح محفوظ و محو و اثبات مطرح شده،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> اما به دلیل اینکه نشانههای یادشده در روایات، قطعی و غیرقابل تغییر معرفی شدهاند، این مفهوم با هيچیک از بحثهای سهگانه مربوط به ظهور مانند اصل، زمان و نشانهها ارتباطي ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> مهمترین اشکال مخالفان بداء مانند عبدالله بن احمد کعبی بلخی<ref>{{پک|کعبی بلخی|۱۴۲۸|ک=تفسیر ابیالقاسم الکعبی البلخی|ص=۴۰|ج=۲}}</ref> و فخر رازی،<ref>{{پک|فخر رازی|۱۴۲۰|ک=التفسیر الکبیر|ص=۵۲|ج=۱۹}}</ref> تعارض این آموزه با علم الهی است که این اشکالات ناشی از قیاس خداوند با انسان و استناد به روایات ضعیف و یا تفسیر نادرست از احادیث دانسته شده است.<ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=آموزۀ بداء و علم الهی|ص=۲۲}}</ref><ref group="دیدگاه">از آدرسهای این بند و بند قبلی در حدی که برای مستندسازی متن مندرج در دیدگاه 2 مفید است استفاده کنید و مطالب را حذف کنیذ</ref> | |||
بر اساس برخی روایات، بداء در مباحث مربوط به ظهور براساس وجود دو نوع لوح محفوظ و محو و اثبات مطرح شده،<ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۴|ک=مرآة العقول|ص=۱۳۲|ج=۲}}</ref> اما به دلیل اینکه نشانههای یادشده در روایات، قطعی و غیرقابل تغییر معرفی شدهاند، این مفهوم با هيچیک از بحثهای سهگانه مربوط به ظهور مانند اصل، زمان و نشانهها ارتباطي ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۸۹}}</ref> مهمترین اشکال مخالفان بداء مانند عبدالله بن احمد کعبی بلخی<ref>{{پک|کعبی بلخی|۱۴۲۸|ک=تفسیر ابیالقاسم الکعبی البلخی|ص=۴۰|ج=۲}}</ref> و فخر رازی،<ref>{{پک|فخر رازی|۱۴۲۰|ک=التفسیر الکبیر|ص=۵۲|ج=۱۹}}</ref> تعارض این آموزه با علم الهی است که این اشکالات ناشی از قیاس خداوند با انسان و استناد به روایات ضعیف و یا تفسیر نادرست از احادیث دانسته شده است.<ref>{{پک|برنجکار، ترجمان|۱۳۹۱|ک=علوم حدیث|ف=آموزۀ بداء و علم الهی|ص=۲۲}}</ref> | |||
== '''بداء در اصل ظهور'''<ref group="دیدگاه">در منابع اسلامی، قیام امام مهدی از وعدههای قطعی و تخلفناپذیر الهی شمرده میشود و به اعتقاد متکلمان امامیه، این پدیده تحت هیچ شرایطی مشمول بداء نخواهد بود. | |||
لطفا این متن را از جهت دقت علمی چک کنید و استنادات مربوطه را درج کنید.</ref> == | |||
ظهور و قيام امام مهدی از وعدههای خداوند است و هرگز در آن تخلف صورت نمیگيرد و روايات پرشماری<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا(ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۱۸۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|ترمذی|۱۴۰۳|ک=سنن ترمذی|ص=۵۰۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|ابن شهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۲۷|ج=۲}}</ref> بر حتمی بودن آن تأكيد كرده است. در رواياتی چند قيام جهانی او از بزرگترین پدیدههایی است كه به طور قطع در پايان دوران و آستانة رستاخيز شكل میگیرد. امکان ندارد خداوند دنيا را به پايان برد و ظهور امام مهدی محقق نشود. هیچیک از متکلمان امامیه نيز به چنين ديدگاهی و نه در بداء در اصل ظهور اشـاره نكـرده است.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶-۹۷}}</ref> | ظهور و قيام امام مهدی از وعدههای خداوند است و هرگز در آن تخلف صورت نمیگيرد و روايات پرشماری<ref>{{پک|صدوق|۱۳۷۸|ک=عیون اخبار الرضا(ع)|ص=۵۹|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۱۸۲|ج=}}</ref><ref>{{پک|ترمذی|۱۴۰۳|ک=سنن ترمذی|ص=۵۰۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|ابن شهر آشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۲۷|ج=۲}}</ref> بر حتمی بودن آن تأكيد كرده است. در رواياتی چند قيام جهانی او از بزرگترین پدیدههایی است كه به طور قطع در پايان دوران و آستانة رستاخيز شكل میگیرد. امکان ندارد خداوند دنيا را به پايان برد و ظهور امام مهدی محقق نشود. هیچیک از متکلمان امامیه نيز به چنين ديدگاهی و نه در بداء در اصل ظهور اشـاره نكـرده است.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۶-۹۷}}</ref> | ||
== '''بداء در زمان ظهور'''<ref group="دیدگاه">این بحث باید با آن بحث ابعاد اجتماعی در کنار هم قرار بگیرد | |||
در باب زمان ظهور امام مهدی، دو دیدگاه کلامی مطرح است: برخی آن را مشروط به رفتار و کنشهای انسانی دانسته و برخی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار علم الهی میشمارند. بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم «بداء» به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان مشخصی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد. در مقابل، پیروان دیدگاه نخست با پیوند زدن بداء به ابعاد اجتماعی و نقشآفرینی مردم، معتقدند که زمان ظهور میتواند متأثر از اراده جمعی و میزان آمادگی جامعه باشد؛ در این رویکرد، بداء نهتنها یک مفهوم کلامی، بلکه سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهمسازی زمینههای ظهور است. | |||
در این منظومه فکری، «انتظار» بهعنوان یک کنش فعال و مسئولانه بازتعریف میشود که برخلاف برداشتهای منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد. از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنتهای الهی است که متوقف بر آمادهسازی همهجانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینههای فردی (شامل معرفتشناسی و خودسازی) و اجتماعی (شامل همدلی و وفاداری به آرمانها) فراهمتر باشد، امکان تسریع در فرج بیشتر خواهد بود. در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج فراتر از یک عمل فردی، بهعنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته میشود که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی، ابزاری برای مشارکت در تغییر تقدیرات و بسترسازی برای تحقق ظهور دانسته شده است. | |||
لطفا این متن را از جهت دقت علمی چک کنید و استنادات مربوطه را درج کنید.</ref> == | |||
بر اساس روایات، در مورد زمان ظهور دو دیدگاه عرضه شده است. دیدگاه نخست، ظهور، امری اختیاری است که مردم در آن نقش دارند و زمان آن را رفتار افراد تعیین میکند. دیدگاه دوم، زمان ظهور در اختیار خدا است و تقدیم و تأخیری در آن وجود ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷-۹۸}}</ref> در راستای مسئله بداء، با توجه به دیدگاه دوم، فقط زمان ظهور در علم و اراده خداوند قرار دارد. ادعای بداء در زمان ظهور امام مهدی نه با معنای اصطلاحی بداء سازگاری دارد؛ زیرا زمانی برای ظهور تعيين نشده و كسی از آن آگاهی ندارد، تا خلاف آن صورت پذيرد و نه از طريق روايت ياد شده میتوان آن را اثبات كرد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> | بر اساس روایات، در مورد زمان ظهور دو دیدگاه عرضه شده است. دیدگاه نخست، ظهور، امری اختیاری است که مردم در آن نقش دارند و زمان آن را رفتار افراد تعیین میکند. دیدگاه دوم، زمان ظهور در اختیار خدا است و تقدیم و تأخیری در آن وجود ندارد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷-۹۸}}</ref> در راستای مسئله بداء، با توجه به دیدگاه دوم، فقط زمان ظهور در علم و اراده خداوند قرار دارد. ادعای بداء در زمان ظهور امام مهدی نه با معنای اصطلاحی بداء سازگاری دارد؛ زیرا زمانی برای ظهور تعيين نشده و كسی از آن آگاهی ندارد، تا خلاف آن صورت پذيرد و نه از طريق روايت ياد شده میتوان آن را اثبات كرد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> | ||
== '''بداء در نشانههای ظهور'''<ref group="دیدگاه">در منابع روایی، نشانههای ظهور به دو دسته «حتمی» و «غیرحتمی» تقسیم شدهاند. در حالی که وقوع «بداء» در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانههای حتمی (مانند خروج سفیانی، صیحه آسمانی و…) اختلافنظر وجود دارد که در سه دیدگاه اصلی قابل بررسی است: | |||
نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانههای حتمی است. قائلان به این نظر، نشانههای حتمی را وقایعی اجتنابناپذیر میدانند. از نظر آنان، واژه «حتم» در روایات به معنای تغییرناپذیری است و تغییر در این نشانهها با حکمت الهی و هدف از معرفی علائم ظهور ناسازگار است. این گروه با تکیه بر ضعف سندیِ روایاتِ دال بر بداء در علائم حتمی، معتقدند که این روایات توان مقابله با حجم گسترده احادیثِ مستفیض و متواترِ دال بر حتمیتِ نشانهها را ندارند و پذیرش بداء در این حوزه، تمایز میان علائم حتمی و غیرحتمی را لغو و بیمعنا میکند. | |||
دیدگاه دوم، پذیرش بداء در نشانههای حتمی است. پیروان این دیدگاه با استناد به مبانی قرآنی (مانند آیه ۳۹ سوره رعد) و همچنین هماهنگی با فلسفه دعا برای تعجیل در ظهور، بر این باورند که هیچ مانعی برای وقوع بداء در نشانههای حتمی وجود ندارد. از منظر آنان، این رویکرد با اصلِ ناگهانی بودنِ ظهور و نقش مؤثر کنشهای انسانی در تغییر تقدیرات الهی سازگارتر است. | |||
دیدگاه سوم، جمع بین روایات است که میکوشد میان حتمیتِ نشانهها و امکان بداء، وحدت ایجاد کند. در این نگاه، «حتمی بودن» به معنای «حتمی از سوی خدا» تفسیر میشود، نه «حتمی بر خدا» (بهطوری که تغییرناپذیر باشد). برخی صاحبنظران در این رویکرد معتقدند بداء ممکن است نه در اصلِ وقوعِ نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، بهگونهای که ماهیتِ نشانه بودنِ آن حفظ شود. بر پایه این تفسیر، ظهور امام مهدی(عج) واجد زمانِ قطعی و تغییرناپذیر نیست و دعا برای فرج میتواند به عنوان ابزاری برای تغییر در تقدیراتِ زمانی و تسریع در ظهور نقشآفرین باشد. | |||
لطفا این متن را از جهت دقت علمی چک کنید و استنادات مربوطه را درج کنید.</ref> == | |||
نشانههای ظهور در منابع اسلامی به نشانههای حتمی و غیرحتمی تقسیم شده است.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> وقوع بداء در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق همۀ دانشمندان جهان اسلام است. اما دربارۀ وقوع بدا در نشانههای حتمی ظهور،<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> بررسی روایت منقول در کتاب الغیبۀ نعمانی از امام جواد،<ref>{{پک|نعمانی|۱۳۸۷|ک=الغیبه|ص=۳۰۳|ج=}}</ref> مبنی بر امکان بداء در نشانههای حتمی ظهور، سه دیدگاه مطرح شده است.<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیثپژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> | نشانههای ظهور در منابع اسلامی به نشانههای حتمی و غیرحتمی تقسیم شده است.<ref>{{پک|مفید|۱۴۱۳|ک=الارشاد|ص=۳۷۰|ج=۲}}</ref> وقوع بداء در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق همۀ دانشمندان جهان اسلام است. اما دربارۀ وقوع بدا در نشانههای حتمی ظهور،<ref>{{پک|زهادت|۱۳۹۶|ک=معارف و عقاید ۵|ص=۲۶۲|ج=۲}}</ref> بررسی روایت منقول در کتاب الغیبۀ نعمانی از امام جواد،<ref>{{پک|نعمانی|۱۳۸۷|ک=الغیبه|ص=۳۰۳|ج=}}</ref> مبنی بر امکان بداء در نشانههای حتمی ظهور، سه دیدگاه مطرح شده است.<ref>{{پک|خالد|۱۴۰۲|ک=مطالعات حدیثپژوهی|ف=تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۱|ک=پایگاه اطلاعرسانی حوزه|ف=آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است}}</ref> | ||
| خط ۳۹: | خط ۶۰: | ||
=== '''دعا و استغاثه جمعی''' === | === '''دعا و استغاثه جمعی''' === | ||
تأکید بر «اَکْثِرُوا الدُّعاءَ بِتَعْجیلِ الْفَرَجِ، فاِنَّ ذلِکَ فَرَجُکُمْ»<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمالالدین و تمامالنعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲-۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref> نشان میدهد که دعا نه تنها یک عمل فردی، بلکه یک وظیفه اجتماعی است که با مشارکت جمعی میتواند در تقدیر زمانی ظهور تأثیر بگذارد.<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان(عج) در روز اربعین}}</ref> همچنین صدها آثار و فواید خواندن دعا برای فرج،<ref>{{پک|موسویاصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref> مانند استجابت دعا، دفع بلاها، آمرزش گناهان، اظهار محبت قلبی و نجات یافتن از فتنههای آخرالزمان نشان از جایگاه اجتماعی این دعاها در میان جامعه منتظر دارد.<ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان(عج)}}</ref> | تأکید بر «اَکْثِرُوا الدُّعاءَ بِتَعْجیلِ الْفَرَجِ، فاِنَّ ذلِکَ فَرَجُکُمْ»<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمالالدین و تمامالنعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲-۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref> نشان میدهد که دعا نه تنها یک عمل فردی، بلکه یک وظیفه اجتماعی است که با مشارکت جمعی میتواند در تقدیر زمانی ظهور تأثیر بگذارد.<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان(عج) در روز اربعین}}</ref> همچنین صدها آثار و فواید خواندن دعا برای فرج،<ref>{{پک|موسویاصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref> مانند استجابت دعا، دفع بلاها، آمرزش گناهان، اظهار محبت قلبی و نجات یافتن از فتنههای آخرالزمان نشان از جایگاه اجتماعی این دعاها در میان جامعه منتظر دارد.<ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان(عج)}}</ref><ref group="دیدگاه">تا اینجا تمام مباحث باید ذیل بدا در زمان ظهور و در ادامه آن قرار بگیرد | ||
تکرار زیاد دارد و باید از قلم فرسایی کاسته شود.</ref> | |||
=== '''زمینهسازی و ایجاد بستر اجتماعی''' === | === '''زمینهسازی و ایجاد بستر اجتماعی''' === | ||
بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانهها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانههای حتمی است.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۴۰۰|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۲-۱۱۳}}</ref> از منظر روایی، غیبت دو جنبة حفاظتی و تربیتی دارد؛ از سویی جان امام از خطر دشمنان حفظ میشود و از سویی جامعه به بلوغ فکری و اخلاقی میرسد. غیبت پلی میان ظلم و عدالت است و منتظران با انتظار آگاهانه و اصلاح فردی و اجتماعی برای بهبود جهان، زمینه را برای ظهور فراهم میآورند.<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان(عج) غایب شد؟}}</ref> | بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانهها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانههای حتمی است.<ref>{{پک|هادیزاده، توحید|۱۴۰۰|ک=مشرق موعود|ف=بداء و نشانههای حتمی ظهور|ص=۱۱۲-۱۱۳}}</ref> از منظر روایی، غیبت دو جنبة حفاظتی و تربیتی دارد؛ از سویی جان امام از خطر دشمنان حفظ میشود و از سویی جامعه به بلوغ فکری و اخلاقی میرسد. غیبت پلی میان ظلم و عدالت است و منتظران با انتظار آگاهانه و اصلاح فردی و اجتماعی برای بهبود جهان، زمینه را برای ظهور فراهم میآورند.<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان(عج) غایب شد؟}}</ref><ref group="دیدگاه">از این مطالب فقط خط اول را در تکمیل مباحث بدا در نشانه ها استفاده کنید و بقیه حذف شود</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
نسخهٔ ۱ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۵۰
بَداء در زمان ظهور امام مهدی؛ تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.[دیدگاه ۱]
با توجه به گستره مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانههای پنجگانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانههای حتمی راه ندارد. بداء فقط در امور غیرحتمی و در ویژگیهای فرعی نشانهها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل پذیرش است. شکلگیری بداء در امور غیرمحتوم، نهتنها آسیبی به معارف دینی وارد نمیسازد، بلکه با تکیه بر علم ازلی و مشیت الهی، تأیید و تأکیدی بر قدرت، اراده و حکمت خداوند در تدبیر عالم است و هیچگونه تعارضی با آموزههای مهدویت ندارد. از اینرو، حتمیت در خود بداء مطرح نیست و نمیتوان گفت امکان بداء در نشانهها به معنای نقض غرض در بیان نشانهها و یا تغییر شمولی تمامی نشانههای مطرحشده در روایات است.
مفهومشناسی[دیدگاه ۲][دیدگاه ۳]
بداء بر وزن «سماء»، اسم مصدر ماده بدو و به معنای آشکار شدن است.[۱][۲] در اصطلاح کلام بداء به معنی دگرگون شدن و تبدیل رأیی به رأی دیگر آمده است.[۳][۴] در اصل مسئلة نسخ و بداء نزاع و اختلافی لفظی میان شیعه و اهلسنت است.[۵] در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء، منافات دارد.[۶] زمان قطعی و حقیقی ظهور منحصراً در علم خداوند است و آگاهی امامان مشمول بداء میشود و تغییرپذیر است.[۷]
بر اساس برخی روایات، بداء در مباحث مربوط به ظهور براساس وجود دو نوع لوح محفوظ و محو و اثبات مطرح شده،[۸] اما به دلیل اینکه نشانههای یادشده در روایات، قطعی و غیرقابل تغییر معرفی شدهاند، این مفهوم با هيچیک از بحثهای سهگانه مربوط به ظهور مانند اصل، زمان و نشانهها ارتباطي ندارد.[۹] مهمترین اشکال مخالفان بداء مانند عبدالله بن احمد کعبی بلخی[۱۰] و فخر رازی،[۱۱] تعارض این آموزه با علم الهی است که این اشکالات ناشی از قیاس خداوند با انسان و استناد به روایات ضعیف و یا تفسیر نادرست از احادیث دانسته شده است.[۱۲][دیدگاه ۴]
بداء در اصل ظهور[دیدگاه ۵]
ظهور و قيام امام مهدی از وعدههای خداوند است و هرگز در آن تخلف صورت نمیگيرد و روايات پرشماری[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶] بر حتمی بودن آن تأكيد كرده است. در رواياتی چند قيام جهانی او از بزرگترین پدیدههایی است كه به طور قطع در پايان دوران و آستانة رستاخيز شكل میگیرد. امکان ندارد خداوند دنيا را به پايان برد و ظهور امام مهدی محقق نشود. هیچیک از متکلمان امامیه نيز به چنين ديدگاهی و نه در بداء در اصل ظهور اشـاره نكـرده است.[۱۷]
بداء در زمان ظهور[دیدگاه ۶]
بر اساس روایات، در مورد زمان ظهور دو دیدگاه عرضه شده است. دیدگاه نخست، ظهور، امری اختیاری است که مردم در آن نقش دارند و زمان آن را رفتار افراد تعیین میکند. دیدگاه دوم، زمان ظهور در اختیار خدا است و تقدیم و تأخیری در آن وجود ندارد.[۱۸] در راستای مسئله بداء، با توجه به دیدگاه دوم، فقط زمان ظهور در علم و اراده خداوند قرار دارد. ادعای بداء در زمان ظهور امام مهدی نه با معنای اصطلاحی بداء سازگاری دارد؛ زیرا زمانی برای ظهور تعيين نشده و كسی از آن آگاهی ندارد، تا خلاف آن صورت پذيرد و نه از طريق روايت ياد شده میتوان آن را اثبات كرد.[۱۹]
بداء در نشانههای ظهور[دیدگاه ۷]
نشانههای ظهور در منابع اسلامی به نشانههای حتمی و غیرحتمی تقسیم شده است.[۲۰] وقوع بداء در نشانههای غیرحتمی مورد اتفاق همۀ دانشمندان جهان اسلام است. اما دربارۀ وقوع بدا در نشانههای حتمی ظهور،[۲۱] بررسی روایت منقول در کتاب الغیبۀ نعمانی از امام جواد،[۲۲] مبنی بر امکان بداء در نشانههای حتمی ظهور، سه دیدگاه مطرح شده است.[۲۳][۲۴]
نفی بداء در نشانههای حتمی ظهور
آیات به طور اعم و روایات به اخص بر اینکه زمان ظهور قابل تغییر است، دلالت دارند و از اینرو، زمان نشانههای ظهور هم به تبع اصل ظهور قابل بداء و تغییر خواهند بود. با توجه به این مسئله که نشانههای حتمی متصل به زمان قیام و برخی در ظهور تا قیام اتفاق میافتند، پس از جهت بداءپذیری در اوصاف متفاوت و مانند خود ظهور نیستند.[۲۵][۲۶] پنج نشانهی حتمی ظهور مانند خروج و قیام سفیانی، یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و فرو رفتن در سرزمین بیداء به دلیل تأکید روایات بر واژهی محتوم[۲۷] به معنای اجتنابناپذیر، غیرقابلتغییر هستند؛[۲۸] تغییر آنها هدف اصلیِ شناسایی امام مهدی را از بین میبرد و با حکمت الهی ناسازگار است.
براساس این دیدگاه، سند روایت یاد شده، ضعیف است[۲۹] و قدرت تعارض با تعداد فراوان احادیث مبنی بر وقوع قطعی نشانههای حتمی را ندارد. این روایت، خبر واحد است، و در مقابل روایاتی که قیام سفیانی را از نشانههای حتمی مطرح کردند، مستفیض و نزدیک به تواتر هستند،[۳۰] نمیتواند معارضه کند. برحسب پذیرش سند روایت، ممکن است این روایت در شرایط خاصی مثل تقیه صادر شده باشد. همچنین پذیرش بداء در نشانههای حتمی، تقسیمبندی روایی علائم به حتمی و غیرحتمی را لغو و بیمعنا میسازد و با حدیث امام باقر که سفیانی را از امور حتمی و تغییرناپذیر دانسته، ناسازگار است.[۳۱]
پذیرش بداء در نشانههای حتمی ظهور
روایت امکان بداء در نشانههای حتمی ظهور، چون موافق قرآن است، قابل پذیرش است. برخی فقهای شیعه بر اساس آیه ۳۹ سوره رعد معتقدند[۳۲][۳۳][۳۴] حدیث منقول از امام جواد مبنی بر امکان بداء و تغییر در نشانههای حتمی ظهور از جمله سفیانی، چون موافق قرآن است، باید آن را پذیرفت.[۳۵] این دیدگاه با عقل، فلسفهٔ اعلام نشانهها بهعنوان امور مقدماتی، روایات دعا در تعجیل ظهور و روایات ناگهانی بودن ظهور، هماهنگ است.[۳۶]
جمع بین حدیث امام جواد با روایات متواتر
این دیدگاه درصدد آن است با ارائه دو تفسیر، میان روایت امام جواد و روایات متواتر بر حتمیت نشانهها، وحدت ایجاد کند.[۳۷] علی کورانی واژهٔ محتوم را به معنای حتمی از سوی خدا و نه حتمی بر خدا تفسیر میکند[۳۸] علامه مجلسی نیز آن را به ویژگیهای حادثه و نه اصل وقوع تفسیر کرده است.[۳۹] از سوی دیگر، تغییر این نشانهها به غفلت مردم و تکذیب الهی میانجامد که محال است. بنابراین بداء در نشانههای حتمی راه ندارد و تنها در امور غیرحتمی[۴۰] و اوصاف زمانی یا مکانیِ نشانههای حتمی تا جایی که اصل نشانه بودن آن نشانههای حتمی دچار مشکل نشود، تغییر زمانی و مکانی اشکالی ندارد. در غیر این صورت در آنان نیز بداء جایز نیست.[۴۱] بنابراین ظهور امام مهدی یک زمان قطعی و غیرقابل بداء ندارد و تشویق اهلبیت به دعا برای فرج بیانگر آن است که ظهور یک زمان مشخص غیرقابل تغییر ندارد، بلکه قابل تغییر و تقدم و تأخر است.[۴۲]
ابعاد اجتماعی بداء در زمان ظهور
بر اساس مبانی اعتقادی و روایات، مسئله بداء در زمان ظهور با ابعاد اجتماعی و نقشآفرینی مردم پیوندی عمیق دارد. این پیوند از چند جهت قابل بررسی است.[۴۳][۴۴]
نقش مردم در تعجیل یا تأخیر ظهور
یکی از مهمترین ابعاد اجتماعی بداء، تأثیرپذیری زمان ظهور از رفتار و اراده جمعی مردم است. بر اساس دیدگاهی که تعجیل در ظهور را تنها پس از اثبات تغییرپذیری زمان ظهور امکانپذیر میداند، مردم با اعمال و رفتار خود میتوانند در تعجیل یا تأخیر ظهور نقش داشته باشند.[۴۵] این دیدگاه بر اساس روایاتی مانند روایت امام صادق شکل گرفته که به تأثیر عوامل انسانی بر زمان وقوع ظهور اشاره دارند.[۴۶] بر این اساس، اگر مردم به وظایف خود در دوران غیبت عمل کنند و زمینههای فردی و اجتماعی ظهور را فراهم آورند، امکان تعجیل در فرج وجود دارد که خود مصداقی از تحقق بداء در زمان ظهور محسوب میشود. روایات فراوانی بر سفارش به دعا برای تعجیل فرج تأکید کردهاند که این خود گواه بر تأثیرپذیری زمان ظهور از خواست و اراده جمعی مؤمنان است. اعتقاد به بداء، با ایجاد حس پویایی، نشاط و امید به آیندهای بهتر در انسانها، آنان را به سوی انجام اعمال نیکو و دعا برای تغییر سرنوشت خویش تشویق میکند و این خود عاملی برای تعجیل در فرج و تحقق بداء در زمان ظهور است.[۴۷]
خودسازی و آمادگی فردی و اجتماعی
انتظار در اندیشه شیعی بهعنوان یک کنش فعال و مسئولانه تلقی میشود. این نگاه، برخلاف برداشتهای منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد. تحقق ظهور در پیوند با سنن الهی و آمادگی اخلاقی و اجتماعی جامعه معنا مییابد و هر اندازه زمینههای فردی و اجتماعی برای پذیرش حکومت عدل جهانی فراهم آید،[۴۸] امکان تغییر زمان ظهور و تسریع در فرج بیشتر خواهد بود.[۴۹] خودسازی فردی با کسب معرفت مانند خودشناسی، خداشناسی، امامشناسی و دشمنشناسی، آغاز میشود و در بُعد اجتماعی به همدلی و وفاداری به آرمانهای امام مهدی میانجامد؛ چنانکه این دو عنصر کلیدی مهمترین مانع ظهور دانسته شده است.[۵۰]
دعا و استغاثه جمعی
تأکید بر «اَکْثِرُوا الدُّعاءَ بِتَعْجیلِ الْفَرَجِ، فاِنَّ ذلِکَ فَرَجُکُمْ»[۵۱][۵۲] نشان میدهد که دعا نه تنها یک عمل فردی، بلکه یک وظیفه اجتماعی است که با مشارکت جمعی میتواند در تقدیر زمانی ظهور تأثیر بگذارد.[۵۳] همچنین صدها آثار و فواید خواندن دعا برای فرج،[۵۴] مانند استجابت دعا، دفع بلاها، آمرزش گناهان، اظهار محبت قلبی و نجات یافتن از فتنههای آخرالزمان نشان از جایگاه اجتماعی این دعاها در میان جامعه منتظر دارد.[۵۵][دیدگاه ۸]
زمینهسازی و ایجاد بستر اجتماعی
بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانهها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانههای حتمی است.[۵۶] از منظر روایی، غیبت دو جنبة حفاظتی و تربیتی دارد؛ از سویی جان امام از خطر دشمنان حفظ میشود و از سویی جامعه به بلوغ فکری و اخلاقی میرسد. غیبت پلی میان ظلم و عدالت است و منتظران با انتظار آگاهانه و اصلاح فردی و اجتماعی برای بهبود جهان، زمینه را برای ظهور فراهم میآورند.[۵۷][دیدگاه ۹]
پانویس
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴: ۶۶.
- ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۱۳.
- ↑ دایره المعارف بزرگ اسلامی، ۱۱: ۵۰۳.
- ↑ مولایینیا، ««بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»»، پژوهشنامه مذاهب اسلامی، ۵۴.
- ↑ مفید، أوائل المقالات في المذاهب و المختارات، ۸۰.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، ۸۵-۸۶.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، ۶۱-۶۲.
- ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۲: ۱۳۲.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۸۹.
- ↑ کعبی بلخی، تفسیر ابیالقاسم الکعبی البلخی، ۲: ۴۰.
- ↑ فخر رازی، التفسیر الکبیر، ۱۹: ۵۲.
- ↑ برنجکار، ترجمان، «آموزۀ بداء و علم الهی»، علوم حدیث، ۲۲.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، ۲: ۵۹.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۸۲.
- ↑ ترمذی، سنن ترمذی، ۴: ۵۰۵.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۲: ۲۲۷.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۶-۹۷.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۷-۹۸.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۸.
- ↑ مفید، الارشاد، ۲: ۳۷۰.
- ↑ زهادت، معارف و عقاید ۵، ۲: ۲۶۲.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۳۰۳.
- ↑ خالد، «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام»، مطالعات حدیثپژوهی، ۶۴.
- ↑ «آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ هادیزاده، توحید، «بداء و نشانههای حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۱.
- ↑ طاهری دهنوی، جلالی، «تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها»، سیویلیکا.
- ↑ خوشنویسزاده اصفهانی، «بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، ۵۰-۵۴.
- ↑ طاهری دهنوی، جلالی، «تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها»، سیویلیکا.
- ↑ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۶: ۴۲۲.
- ↑ صافی گلپایگانی، پاسخ به ده پرسش، ۳: ۸۸.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۷: ۴۳۲.
- ↑ برنجکار، ترجمان، «آموزۀ بداء و علم الهی»، علوم حدیث، ۳۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۱: ۳۸۱.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۳-۱۴.
- ↑ صبایی، شاکر و رضوی، «امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور»، تحقیقات کلامی، ۷۹-۸۱.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴.
- ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴-۱۵.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲: ۲۵۱.
- ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۹-۱۱۳.
- ↑ هادیزاده، توحید، «بداء و نشانههای حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۳.
- ↑ آیتی، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، ۳۴-۴۳.
- ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۱-۶۲.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۵۸-۵۹.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲: ۱۳۲.
- ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳-۳۳۷.
- ↑ آزادمنش، «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان(عج)»، سیویلیکا.
- ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۰.
- ↑ «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، امام مهدی(علیه السلام) کیست؟.
- ↑ صدوق، کمالالدین و تمامالنعمة، ۱: ۴۸۵.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۲۹۲-۲۹۳، ح۲۴۷.
- ↑ «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان(عج) در روز اربعین»، قم نیوز.
- ↑ موسویاصفهانی، مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم،، ۲: ۴۹۴.
- ↑ «آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان(عج)»، بیتوته.
- ↑ هادیزاده، توحید، «بداء و نشانههای حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۲-۱۱۳.
- ↑ فراهانی، «چرا امام زمان(عج) غایب شد؟»، توکا مگ.
منابع
- «آثار و فایدههای خواندن دعای سلامتی امام زمان(عج)». بیتوته. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «آیا در نشانههای حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است». پایگاه اطلاعرسانی حوزه. ۲۰ دی ۱۳۹۴. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- آيتی، نصرت الله (۱۳۹۰). تأمل در نشانههای حتم ظهور. قم: آينده روشن. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷.
- «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان(عج)». سیویلیکا. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی طالب(ع). قم: علامه.
- ابن منظور، ابوالفضل جمالالدین محمد (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
- برنجکار، رضا؛ ترجمان، مکارم؛ امیران (۱۳۹۱). «آموزۀ بداء و علم الهی». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سه): ۲۲-۴۱.
- پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷-۱۶.
- ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دو): ۳۰۸-۳۴۲.
- ترمذی، محمد بن عیسی (۱۴۰۳). سنن ترمذی. بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.
- «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان(عج) در روز اربعین». قم نیوز. ۱۴ شهريور ۱۴۰۱. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵. تاریخ وارد شده در
|تاریخ=را بررسی کنید (کمک) - خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیهالسلام». مطالعات حدیثپژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹-۸۲.
- خوشنویسزاده اصفهانی، مرتضی (۱۳۹۱). «بررسی تحلیلی نشانههای حتمیالوقوع ظهور امام مهدی علیهالسلام در روایات». پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسان.
- دایره المعارف بزرگ اسلامی. به کوشش کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی. ۱۳۸۱.
- رازی، فخر الدین محمد (۱۴۲۰). التفسیر الکبیر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). المفردات. دمشق: الدار الشامیه.
- سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹-۱۱۶.
- صافی گلپایگانی، لطفالله (۱۳۸۰). اسخ به ده پرسش. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیتالله صافی گلپایگانی.
- صبایی، مهدی؛ شاکر، محمدتقی؛ رضوی، رسول (۱۳۹۷). «امکان پیدایشی دیگر در نشانههای حتمی ظهور». تحقیقات کلامی. ششم (بیست): ۲۱۵–۲۳۳.
- صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا(ع). تهران: جهان.
- صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). کمال الدین و تمام النعمة. به کوشش علیاکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
- صمدی، قنبرعلی (۱۳۸۶). «نقش مردم در تعجیل ظهور». مشرق موعود. دوم (چهار): ۵۷-۷۲.
- طباطبایی، محمد حسین (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
- طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبه. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
- ««چرا امام زمان(عج) غایب شد؟». توکا مگ. ۵ آذر ۱۴۰۴. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- کعبی بلخی، عبدالله بن احمد (۱۴۲۸). تفسیر ابیالقاسم الکعبی البلخی. بیروت: دار الکتب العلمیة. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۴۴۰-۶۶۹-۰.
- کورانی، علی (۱۴۲۸). معجم احادیث الامام المهدی. قم: مسجد جمکران.
- گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (چهل و نه): ۴۳-۶۸.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
- مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول(ص). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
- محمدی ریشهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی. قم: دار الحدیث.
- مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید.
- موسویاصفهانی، سید محمدتقی (۱۳۶۳). مکیالالمکارم فی فوائد الدعاء للقائم. به کوشش مؤسسة الامام المهدی(ع). قم: مدرسة الامام المهدی(ع).
- مولایینیا، عزتالله (۱۳۹۹). «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت». پژوهشنامه مذاهب اسلامی. هفتم (چهارده): ۳۸-۶۱.
- «مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟». امام مهدی(علیه السلام) کیست؟. دریافتشده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم (۱۳۸۷). الغیبه. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
- نمازی شاهرودی، علی (۱۳۸۴). مستدرکات علم رجال الحدیث. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
- ولیزاده، محمدجواد (۱۳۹۱). «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور». انتظار موعود. داوزدهم (سی و هشت): ۷۶-۹۰.
- هادیزاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانههای حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹-۱۱۶.
خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «دیدگاه» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="دیدگاه"/> یافت نشد.