| خط ۵۵: | خط ۵۵: | ||
===رفتارهای گزینشی === | ===رفتارهای گزینشی === | ||
بررسیهای تاریخی نشان میدهد برخورد گزینشی و اعمال استانداردهای دوگانه تحت تأثیر منافع اعضای دائم، از عوامل اصلی تزلزل مشروعیت شورا در افکار عمومی است.<ref>موسیزاده و رنجبر، «بررسی مقایسهای رفتارهای دوگانۀ شورای امنیت در قبال تحولات اخیر لیبی و بحرین»، 1393ش، ص173.</ref> در | بررسیهای تاریخی نشان میدهد برخورد گزینشی و اعمال استانداردهای دوگانه تحت تأثیر منافع اعضای دائم، از عوامل اصلی تزلزل مشروعیت شورا در افکار عمومی است.<ref>موسیزاده و رنجبر، «بررسی مقایسهای رفتارهای دوگانۀ شورای امنیت در قبال تحولات اخیر لیبی و بحرین»، 1393ش، ص173.</ref> از نظر منتقدان، ریشههای ساختاری این رویکرد به پیشینۀ سیاسی بنیانگذاران اصلی شورا مانند ایالات متحدۀ آمریکا و بریتانیا بازمیگردد؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامی با استناد به مداخلات تاریخی این دو قدرت در ایران، از جمله جدایی هرات، کودتای 28 مرداد و واقعه طبس، اعطای حق وتو به اعضای دائم را عاملی در جهت نقض اصل برابری دولتها و پیشبرد منافع فراملی آنها ارزیابی میکند.<ref>[https://irdc.ir/fa/news/31/18-%D8%B1%D9%88%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%B1% «18 روایت تاریخی از خیانتهای بنیانگذاران شورای امنیت»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.]</ref> در همین راستا، به تعلل تاریخی شورا در تعیین متجاوز در جنگ عراق علیه ایران، سکوت در قبال بحران سوریه و وتوهای مکرر قطعنامههای مربوط به مسئلۀ فلسطین اشاره میشود.<ref>[https://pasokh.org/fa/Question/View/11677/%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF%D9%8A-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%8A-%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%8A%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%DA%86%D9%8A%D8%B3%D8%AA-% «فلسفۀ وجود شورای امنیت و سازمان ملل چیست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، حوزۀ علمیۀ قم.]</ref><br> | ||
در مقابل، مأموریتهای صلحبانی در مناطقی مانند نامیبیا، کمبوجیه و موزامبیک بهعنوان کارکردهای عملیاتی شورا ثبت شدهاند؛ هرچند منتقدان معتقدند فرآیند ملتسازی و تثبیت ثبات در این مناطق نیز در موارد متعددی همراستا با منافع و بازتعریف نظم سیاسی مدنظر قدرتهای بزرگ غربی پیش رفته است.<ref>[http://www.asemankafinet.ir/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D9%85%D9%84%D9%84-%D9%85%D8%AA%D8%AD%D8%AF-/ عابری، «معرفی شورای امنیت ملل متحد»، وبسایت علمی و پژوهشی آسمان.]</ref> همچنین، پیوند میان شورا و دیوان کیفری بینالمللی بهدلیل امکان تأثیرگذاری سیاسی بر روند ارجاع پروندهها به دادستان دیوان، استقلال این نهاد قضایی را با چالش مواجه میکند.<ref>حکمتآرا، «ارتباط دادستان دیوان کیفری بینالمللی با شورای امنیت سازمان ملل متحد»، 1390ش، ص14.</ref><br> | |||
عملکرد شورا در جنگ هشتسالۀ عراق علیه ایران از نمونههای بارز این رویههای گزینشی است. شورا در ابتدای تهاجم با صدور قطعنامۀ ضعیف 479 و نادیده گرفتن تجاوز، زمینۀ تثبیت مواضع اشغالگر را فراهم کرد<ref>مصفا و دیگران، تجاوز عراق به ایران و موضعگیری سازمان ملل متحد، ۱۳۶۶ش، ص۹۵-۹۶ و ۱۴۶-۱۴۷؛ | |||
هدایتی خمینی، شورای امنیت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران (تا پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران)، ۱۳۷۴ش، ص۳۰۳. | |||
</ref> و تنها پس از تغییر موازنۀ نظامی به نفع ایران، در قطعنامههای بعدی خواستار آتشبس شد.<ref>هدایتی خمینی، شورای امنیت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران (تا پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران)، ۱۳۷۴ش، ص۱۴۰-۱۴۲ و ۳۱۷-۳۱۸.</ref> انفعال در قبال حملات گستردۀ شیمیایی عراق و صدور قطعنامۀ 616 پس از حملۀ آمریکا به هواپیمای مسافربری ایران بدون محکومیت عامل جنایت، از دیگر نمونههای جانبداری شورا است.<ref>هدایتی خمینی، شورای امنیت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران (تا پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران)، ۱۳۷۴ش، ص۲۲۳-۲۲۵ و ۳۲۰-۳۲۱؛ | |||
پارسادوست، نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ایران، ۱۳۷۱ش، ص۵۹۸-۶۰۴؛ | |||
کامرون، سازمان ملل متحد، ایران و عراق، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۵-۲۴۴. | |||
</ref> این روند سرانجام به پذیرش ناگزیر قطعنامۀ 598 از سوی امام خمینی منجر شد؛<ref>هدایتی خمینی، شورای امنیت و جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران (تا پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران)، ۱۳۷۴ش، ص۱۲۹-۱۵۸ و ۳۱۷-۳۱۸.</ref> قطعنامهای که بند معرفی عراق بهعنوان متجاوز در سال 1370ش توسط دبیرکل محقق شد اما بندهای مربوط به پرداخت غرامت و خسارات بازسازی آن بهدلیل ابهامهای ساختاری شورا هرگز به اجرا درنیامد.<ref>ملکی، جنگ تحمیلی و شورای امنیت سازمان ملل متحد، ۱۳۶۶ش، ص۱۸۲.</ref><br> | |||
علاوه بر آن، بررسی روند ارجاع پروندۀ هستهای ایران از شورای حکام آژانس به شورای امنیت از سال ۱۳۸۴ش و صدور قطعنامههای متوالی، از دیگر مصادیق عینی رفتارهای ساختاری این نهاد در قبال حقوق و تکالیف کشورها تلقی میشود. شورا پس از صدور بیانیۀ غیرالزامی ۱۶۹۶، پنج قطعنامۀ تحریمی شامل ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳، ۱۸۳۵ و ۱۸۸۷ را با تکیه بر ابزارهای اجرایی فصل هفتم منشور ملل متحد تصویب کرد که حاوی محدودیتهای دیپلماتیک و ممنوعیت صادرات تسلیحات سنگین بود. این روند با صدور قطعنامۀ ۱۹۲۹ در سال ۲۰۱۰م به اوج خود رسید؛ سندی که شدیدترین تدابیر تنبیهی را علیه ایران وضع کرد و حوزههایی مانند غنیسازی، فعالیتهای موشکی بالستیک، ترابری دریایی و بخشهای بانکی و مالی ایران را هدف محدودیتهای فراملی قرار داد.<ref>[http://www.irdiplomacy.ir/fa/news/1940867/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D «نگاهی به قطعنامههای شورای امنیت علیه ایران»، خبرگزاری دیپلماسی ایرانی.]</ref> <br> | |||
تقابل اعضای دائم در این حوزه همچنان ادامه دارد؛ چنانکه در خرداد ۱۴۰۵ش، پیگیری تروئیکای اروپایی برای فعالسازی سازوکار ماشه و احیای کمیتۀ تحریمهای قطعنامۀ ۱۷۳۷ علیه ایران با ۱۱ رأی موافق تصویب شد که اعتراض صریح روسیه و چین را بهدلیل فقدان مبنا و وجاهت حقوقی در پی داشت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86-62/4275560-%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D9%84%D9%84-%D8%A8%D9% «رای شورای امنیت سازمان ملل به بررسی بازگشت تحریمها علیه ایران»، خبرگزاری دنیای اقتصاد.]</ref> در همین راستا، دستگاه دیپلماسی ایران قطعنامههای شورای امنیت در مواجهه با حق دفاع مشروع کشورها را مصداق بارز خروج شورا از وظایف قانونی و ساختاری توصیف میکند. وزارت امور خارجۀ ایران با استناد به اصول منشور ملل متحد، مصوبات این شورا در محکومیت اقدامات دفاعی ایران را فراتر از اختیارات قانونی این نهاد و تحت تأثیر بهرهبرداری ابزاری ایالات متحدۀ آمریکا قلمداد کرده است. از نظر موضع رسمی ایران، عدم محکومیت تجاوزات نظامی علیه تمامیت ارضی کشور و در مقابل، تصویب قطعنامههای یکجانبه با حمایت پایگاههای نظامی بیگانه در منطقه، نشاندهندۀ انحراف شورا از کارکرد اصلی خود در حفظ صلح و امنیت بینالمللی است.<ref> [https://mfa.gov.ir/portal/newsview/784762/%D9%82%D8%B7%D8%B9%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D9%86%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%88%D8%AC-%D8%A8%DB%8C-%D8%B9%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AA%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D9%84%D «قطعنامۀ شورای امنیت، اوج بیعدالتی علیه ملتی است که در حال دفاع از خود است»، وبسایت وزارت امور خارجۀ ایران.]</ref> | |||
===مداخلات نظامی=== | ===مداخلات نظامی=== | ||
