پیش‌نویس:حسن عاقبت

حسن عاقبت؛ آموزه‌ای دینی به‌معنای پایان یافتن زندگی انسان با ایمان، توبه، رضایت الهی و دوری از انحراف.
حسن عاقبت یا عاقبت‌به‌خیری از مفاهیم مهم و پرتکرار در آموزه‌های اسلامی و اخلاقی است که در آیات، روایات و دعاهای بسیاری به اهمیت آن تأکید شده است. این اصطلاح به‌ این معنا است که پایان کار و زندگی یک انسان به‌ویژه در لحظۀ مرگ و انتقال به سرای باقی، با ایمان، پاکی و رضایت الهی همراه باشد. پژوهشگران دینی عواملی مانند، اصلاح نیت، ایمان و تقوا، توسل و دعا، خدمت به خلق، نیکی به والدین و محاسبۀ نفس را در عاقبت‌به‌خیری مؤثر دانسته‌اند و عواملی مانند حب دنیا، گناهان کبیره و اصرار بر آن، ظلم و حق‌الناس، تکبر، حسادت، همنشین بد و ترک امر به معروف و نهی منکر را از موانع اصلی عاقبت‌به‌خیری و حسن عاقبت برشمرده‌اند.

مفهوم‌شناسی حسن عاقبت

در آموزه‌های اسلامی، حُسن عاقبت یا عاقبت‌به‌خیری از اهداف مهم زندگی انسان مؤمن دانسته شده است و در مقابل بدعاقبتی قرار دارد. در فرهنگ دینی و اسلامی، ملاک اصلی قضاوت دربارۀ سعادت یک انسان، نه لزوماً گذشتۀ او، بلکه وضعیت نهایی او شناخته می‌شود. همچنین در منابع و کتب دینی، حسن عاقبت به پایان زندگی انسان همراه با ایمان به خدا، شرافت انسانی و دوری از خشم الهی تعریف شده و معیار ارزش‌گذاری نهایی انسان، چگونگی پایان کار او دانسته شده است. ​

جایگاه و ابعاد حسن عاقبت

حسن عاقبت در قرآن، ادعیه و روایات

• حسن عاقبت در قرآن: در برخی آیات قرآن به پیوند مستقیم میان ایمان، عمل صالح و عاقبت نیک اشاره دارد و تأکید می‌کند اگر انسان ایمان داشته باشد و عمل صالح انجام دهد، پایان کارش نیک و خوش است و خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا می‌کند. همچنین در قرآن کریم بارها به اهمیت حالتِ مرگ اشاره شده است. خداوند به مؤمنان هشدار می‌دهد که مراقب لحظهٔ مرگ‌شان باشند تا عاقبت‌به‌خیر از دنیا بروند. در آیه‌ای دیگر از سورهٔ یوسف نیز، حضرت یوسف با آن همه مقام، از خدا می‌خواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند. در آیۀ معروف دیگری از قرآن کریم نیز انسان از خدا می‌خواهد بعد از این‌که به ایمان و راه حق رسید، قلبش منحرف نشود تا در پایان عمر هم بر همان هدایت مانده و با ایمان از دنیا برود.
• حسن عاقبت در روایات: پیامبر اکرم در حدیثی به این موضوع اشاره کرده است که ارزش اعمال به نحوهٔ پایان آنها مربوط است: یعنی ممکن است فردی سال‌ها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش شود و همه چیز را ببازد و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر توبه کند و رستگار شود مانند ماجرای حر بن یزید ریاحی در کربلا.
• حسن عاقبت در ادعیه: در دعاها و مناجات‌های اسلامی نیز مفهوم عاقبت‌به‌خیری و حسن عاقبت از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و همواره مورد توجه و استغاثه بزرگان دین، عالمان و مردم عادی قرار گرفته است. این مفهوم در دعای مشهور اللهم اجعل عواقب امورنا خیراً به‌معنی خدایا، سرانجام همه کارهای ما را نیک‌فرجام گردان، برجسته است. همچنین در دعای یازدهم صحیفه سجادیه امام سجاد، حسن عاقبت چنین طلب می‌شود که دل به ذکر خدا، زبان به شکر، اعضا به طاعت و اعمال به توبۀ پذیرفته‌شده ختم شود.

بُعد روانشناختی-تربیتی حسن عاقبت

مفهوم حسن عاقبت در آموزه‌های اسلامی، تعادلی پویا میان خوف و رجا (ترس سازنده و امید واقعی) در روان انسان ایجاد می‌کند؛ این حالت، انسان را از دو خطر بزرگ دوری می‌دهد: یأس از رحمت الهی و غرور از اعمال صالح. به عقیدۀ کارشناسان دینی این مفاهیم همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی دانسته شده‌اند و بر همین اساس در آموزه‌های دینی تأکید شده است که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهم‌تر از آغاز آن است.

• امید: بر اساس آموزه‌های اسلام هیچ گناهکاری نباید از رحمت بی‌کران خداوند ناامید شود، زیرا تا آخرین نفس، فرصت توبه، تغییر مسیر و دستیابی به پایان نیک وجود دارد؛ در قرآن نیز در آیاتی بر همین مطلب تأکید شده و مسلمانان را از ناامیدی از لطف و رحمت خدا بر حذر داشته است. این امید، انگیزه‌ای برای تلاش مداوم فراهم می‌آورد و انسان را به جلو می‌راند.
• ترس سازنده: همچنین در منابع دینی تأکید شده است هیچ مؤمنی نیز نباید به اعمال خویش مغرور شود، چرا که هیچ تضمینی برای استمرار نیکی تا پایان نیست؛ این ترس سالم، به‌عنوان عاملی بازدارنده، موجب هوشیاری دائمی انسان می‌شود. همچنین بر لزوم مراقبت مستمر از نفس تأکید دارد.

ابعاد دنیوی و اخروی حسن عاقبت

حسن عاقبت، به تعبیر علمای برجستۀ اخلاق و عرفان اسلامی، مفهومی جامع است که هم در عرصۀ دنیوی و هم اخروی نمود دارد. ابعاد دنیوی حسن عاقبت از دیدگاه علمای برجسته در تفاسیر معتبر، به‌ عنوان نمودهای عملی در زندگی مادی، شامل آرامش روانی با وجدان آسوده و رضایت درونی در پایان عمر، و عزت و نام نیک به‌ صورت کاشته شدن محبت در دل‌های مردم و میراث الگویی ماندگار و تبدیل ابتلائات به فرصت‌های رشد شخصیتی از طریق صبر است. همچنین ابعاد اخروی که علمای اخلاقی در آثار تفسیری و عرفانی آن را جوهر باطنی و ابدی این مفهوم می‌دانند، شامل تسهیل سکرات موت مانند بوییدن گل خوشبو و ثبات قدم در برزخ با امنیت در پاسخگویی قبر و امان از فزع اکبر به شکل سایه امنیت در قیامت و نهایتاً لقاءالله همراه با رضوان الهی و مقام نفس مطمئنه است.

عوامل اصلی عاقبت‌به‌خیری

طبق روایات اهل‌بیت، چند عامل کلیدی وجود دارد که موجب می‌شود انسان در لحظات بحرانی آخر عمر، ایمانش را حفظ کند و عاقبت‌به‌خیر شود:

1. اصلاح نیت و ایمان: محسن قرائتی در تفسیر نور، با توجه به آیهٔ ۸۴ سوره اسراء، ریشهٔ اعمال انسان را نیت و ساختار وجودی او تفسیر کرده است؛ به این معنی که کسی که باطنش آلوده به نفاق یا کینه باشد، حتی اگر ظاهرش خوب باشد، ممکن است در پایان رسوا شود.
2. خدمت به خلق و نیکی به والدین: در روایات بسیاری از معصومین یکی از سریع‌ترین راه‌ها برای تضمین عاقبت‌به‌خیری، دعای پدر و مادر و گره‌گشایی از کار مردم معرفی شده است. همچنین در برخی روایات آمده است که نیکی به والدین، سختی‌های مرگ (سکرات موت) را آسان می‌کند.
3. نقش خانواده: از منظر کارشناسان امور تربیتی والدین با الگوسازی عملی، انتقال ارزش‌ها، ایجاد محیط امن عاطفی و تربیت صحیح، فرزندان را به‌سوی عاقبت‌به‌خیری هدایت می‌کنند و خود نیز از دعای خیر آن‌ها بهره‌مند می‌شوند. از جمله راهکارهای والدین برای عاقبت‌به‌خیری فرزندان که از آیات و روایات استخراج شده عبارتند از: ارائه الگو، لقمه حلال، تحکیم و تثبیت عقاید، امید دادن، دعا کردن، آموزش نماز و قرآن.
4. مداومت بر دعا: ائمهٔ اطهار تأکید داشته‌اند که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابت‌قدم نگه دارد. دعای معروف قرآنی در این باره وجود دارد که: پروردگارا، دل‌های ما را بعد از آنکه هدایت کردی، نلغزان.
5. بزرگ‌شمردن گناه: در روایات بسیاری به مسلمانان هشدار داده شده است که سبک‌شمردن گناه انسان را به سمت اصرار بر گناه و قساوت قلب می‌کشاند و بزرگ‌شمردن گناه و ترس از آن، قلب را نرم، راه توبه را باز و شانس مرگ بر ایمان و طاعت را بیشتر می‌کند. همچنین ترس از گناه و کوچک نشمردن آن، سبب هوشیاری دائم مؤمن شده و او را از سقوط ناگهانی حفظ می‌کند.
6. عاقبت‌اندیشی: در آیات و روایات زیادی عاقبت‌اندیشی شرط دستیابی به عاقبت‌به‌خیری دانسته شده است؛ در همین زمینه پیامبر اکرم نیز به مسلمانان توصیه می‌کرد، هرگاه قصد کاری داشته باشند باید در عاقبت و نتیجهٔ آن بیندیشند؛ اگر پایانش خیر بود یا مقدمه‌ای برای خیر، پیگیری کرده و اگر شرّ یا گمراهی به دنبال داشت، از آن دوری جویند.
7. توبه: آیت‌الله مکارم شیرازی توبه را به‌عنوان عامل دیگری برای عاقبت‌به‌خیری معرفی کرده است. به عقیدۀ وی ممکن است فردی در طول عمر به سبب غفلت یا نادانی مرتکب گناه شود، اما پیش از مرگ بیدار شده، توبه کند و مسیر خود را به سوی خدا اصلاح کند و در نهایت عاقبت به خیر شود؛ زیرا بازگشت واقعی از گناه، پروندهٔ اعمال را پاک می‌کند و انسان را بر ایمان و عمل صالح به پایان می‌رساند. در آموزه‌های اسلامی، توبه نه تنها گناهان را به حسنات تبدیل می‌کند، بلکه فرصت ثبات ایمانی تا آخرین نفس را فراهم می‌آورد و از سوء عاقبت جلوگیری می‌کند. امام علی تأکید دارد خداوند با ابتلائات، بندگان را به توبه دعوت می‌کند تا رحمت و برکت بر آنها نازل شود.

عوامل سوء عاقبت (بد عاقبتی)

پژوهشگران اسلامی عواملی را برشمرده‌اند که منجر به بدعاقبتی و سوء عاقبت می‌شود؛ از جمله دشمنی و بغض نسبت به اهل‌بیت، دل‌بستگی شدید به دنیا و دنیاپرستی، شناخت حق و عدم یاری آن همراه با تکبر و غرور، ستم و بی‌عدالتی، ترک صله رحم، عقوق والدین، تضییع حقوق خانواده و دوستان، همنشینی با افراد بدکار، و ترک امر به معروف و نهی از منکر که رواج فساد در جامعه را به دنبال دارد. این عوامل عمدتاً از اصرار بر گناه، ضعف عقیده و قساوت قلب نشأت می‌گیرند و انسان را از ثبات ایمانی و نجات نهایی محروم می‌سازند.

داستان‌های عبرت‌آموز

در متون اسلامی دو نماد برای این موضوع وجود دارد:

نماد عاقبت‌به‌خیری

• ساحران فرعون: ساحران فرعون که برای مقابله با معجزهٔ موسی جمع شده بودند، ابتدا با سِحر خود طناب‌ها و عصاهای‌شان را به مار تبدیل کردند، اما وقتی عصای موسی اژدهایی شد و سحرشان را بلعید، حقیقت را شناختند و فوراً سجده کرده و ایمان آوردند. این ایمان به‌موقع علی‌رغم شرک اولیه‌شان نیز نماد عاقبت‌به‌خیری است.
• حر بن یزید ریاحی: حر بن یزید ریاحی، فرمانده هزار نفری سپاه عبیدالله بن زیاد، در کربلا ابتدا راه امام حسین را بست و مانع ورود وی به کوفه شد، اما در روز عاشورا پس از تردید و بیداری وجدان، توبه کرد و با پیوستن به یاران امام، شجاعانه جنگید و به شهادت رسید. این توبهٔ به‌موقع و انتخاب حق در برابر باطل، به نماد عاقبت‌به‌خیری تبدیل شده است.
• حر انقلاب اسلامی: حر انقلاب یا شهید شاهرخ ضرغام، پهلوانی بود که پیش از انقلاب اسلامی در مسیر گمراهی (کاباره و کشتی حرفه‌ای) بود، اما با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تحولی عمیق یافت و به یار وفادار امام خمینی تبدیل شد. او سینه‌اش را با «فدایت شوم خمینی» خالکوبی کرد، در تظاهرات‌ها شرکت می‌کرد و ولایت فقیه را برای دوستانش توصیف می‌کرد. وی سرانجام در جنگ تحمیلی در تاریخ ۱۷ آذر ۱۳۵۹ش در آبادان، جزو اولین شهدا شد.

نماد بدعاقبتی

• برصیصای عابد: برصیصا، عابد برجستهٔ بنی‌اسرائیل بود که پس از ۷۰ سال عبادت خالصانه، به مقام مستجاب‌الدعوه رسید. به‌همین دلیل برادران زنی بیمار، خواهر خود را برای شفا نزد او بردند؛ شیطان ابتدا او را به تنهایی با زن وسوسه کرد، سپس به زنا وادارش کرد. زن باردار شد، برصیصا از ترس رسوایی او را کشت و دفن کرد؛ سپس جنایات وی آشکار شد و به دار آویخته شد. در آخرین لحظه، شیطان ظاهر شد و در ازای سجده بر خود، وعدهٔ نجات به او داد؛ برصیصا تسلیم شد، خدا را انکار کرد و بدعاقبت به هلاکت افتاد.
• بلعم باعورا: بلعم باعورا، عالم برجستهٔ بنی‌اسرائیل در زمان موسی، با دعای مستجابش شناخته می‌شد اما به حرص قدرت افتاد و با فرعون هم‌پیمان شد، تا جایی که قلبش سیاه شد و بدعاقبت مرد.
• ثعلبة بن حاطب: ثعلبة بن حاطب انصاری، صحابی پیامبر و شرکت‌کننده در غزوه‌های بدر و احد، از فقر شدید نزد پیامبر شکایت کرد و بارها از او خواست برای ثروتمند شدنش دعا کند. پیامبر ابتدا امتناع می‌ورزید اما پس از پیمان ثعلبة مبنی بر پرداخت حقوق مال (زکات)، دعا کرد؛ پس از مدتی گوسفندان ثعلبه چنان زیاد شد که از مدینه خارج شد و فقط نماز جمعه می‌آمد. وقتی زکات واجب شد، وی مأموران پیامبر را به جزیه تشبیه کرد و پرداخت نکرد؛ آیاتی در قرآن دربارهٔ او نازل شد و پیامبر صدقاتش را نپذیرفت. خلفا هم زکاتش را رد کردند و بدعاقبت ماند.

منابع

• قرآن کریم.
• انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.

• «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وب‌سایت فاش‌نیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• «چگونه عاقبت‌به‌خیر شویم و اصولاً عاقبت‌به‌خیر شدن چیست؟»، وب‌سایت مبلغ، تاریخ درج مطلب: 4 دی 1403ش.
• حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
• «حسن عاقبت، اثر توبه حقیقی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه علوم اسلامی دانشگاهیان، تاریخ بازدید: 8 دی 1404ش.
• «حقیقت توبه از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 8 دی 1404ش.
• دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: ره‌توشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
• دعای یازدهم صحیفه سجادیه.
• شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
• طاهری، محمد، «عاقبت‌به‌خیری و چهار عامل بدست آوردن آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۳۹۸ش.
• عالی، مسعود، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
• فلاحی، رامین، «نقش والدین در عاقبت‌به‌خیری فرزند»، مجله علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره ۷، شماره ۴، ۱۴۰۲ش.
• قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش.
• قرائتی، محسن، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دارالاحیاء التراث، 1403ق.
• «مشهورترین دعاها برای عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1398ش.
• «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمومنین، تهران،‌ دار الکتب الاسلامیه‌، ۱۳۸۶ش.
• ممدوحی کرمانشاهی، حسن، شهود و شناخت، ترجمه و شرح صحیفه سجادیه، مقدمه آیت‌الله جوادی آملی، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
• منتظمی، قربان، «پایان‌های ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش.