پیش‌نویس:حریم زنانه در معماری

حریم زنانه در معماری؛ طراحی فضاها با هدف تأمین امنیت و آرامش زنان.

حریم زنانه در معماری، راهکار هوشمندانه ایرانیان برای پاسداشت کرامت و تأمین امنیت روانی زنان در خانه‌ها است. اصولی مانند درون‌گرایی، سلسله‌مراتب فضایی با تفکیک اندرونی و بیرونی و طراحی جزئیاتی مانند هشتی، کوبه‌های جنسیتی و جای‌گیری عمیق آشپزخانه، همگی با هدف ایجاد فضاهایی امن و همراه با آرامش برای زنان بوده است. با ورود معماری مدرن و الگوهای برون‌گرا، این اصول به حاشیه رانده شد و جای خود را به فضاهای باز، پنجره‌های بی‌حجاب و آپارتمان‌های فاقد سلسله‌مراتب داد که پیامدهایی چون نقض حریم خصوصی، کاهش امنیت و آرامش روانی زنان و تضعیف هویت فرهنگی را در پی داشت. امروزه بازتعریف خلاقانه این مفهوم، با استفاده از راهکارهایی مانند سلسله‌مراتب هوشمند ورود، مرزبندی‌های انعطاف‌پذیر، کنترل دید با فناوری‌های مدرن، می‌تواند به خلق فضاهای انسانی‌تر و پایدار در معماری کمک کند.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ حریم به معنای پیرامون و گرداگرد خانه در فرهنگ ایرانی به محدوده‌ای اشاره می‌کند که ورود یا نظارت دیگران در آن ممنوع است و نیاز به دفاع دارد. حریم زنانه در معماری و شهرسازی، قلمرویی برای پاسداشت حرمت زن است که هرگونه تعرض به آن، نقض هویت او به‌شمار می‌آید. این مفهوم به‌وضوح در قالب تأمین امنیت و آرامش زنان در حریم خانه متجلی می‌شود، به‌گونه‌ای که این قلمرو، فضایی اختصاصی و محافظت‌شده است.

خاستگاه تاریخی

تاریخ شش‌هزارساله معماری ایرانی، داستان خلق فضاهایی است که در آنها حریم خانواده به دقت طراحی و محافظت می‌شده است. اوج این هنر را در خانه‌های درون‌گرای حیاط‌دار دوره‌های مختلف می‌توان دید. این خانه‌ها با سازمان‌دهی فضاها پیرامون یک حیاط مرکزی، دنیایی خصوصی می‌ساختند که مانند دژی امن، خانواده را از هیاهوی بیرون جدا می‌کرد. این رویکرد، تنها یک انتخاب زیبایی‌شناختی نبود، بلکه بازتابی از یک جهان‌بینی فرهنگی و دینی بود که بر محوریت خانواده، عفاف و حفظ روابط محرمیت استوار بود.

مولفه‌های کلیدی حریم در معماری سنتی

معماری ایرانی برای تحقق حریم، از اصول و عناصری استفاده می‌کرد که در نهایت، فضایی لایه‌لایه و سلسله‌مراتبی خلق می‌نمود. هدف نهایی این طراحی‌ها، فراهم آوردن پناهگاهی امن بود که در آن، زنان بتوانند با آرامش خاطر، نقش‌های متعدد خود در خانواده را ایفا کنند، بدون اینکه حریم شخصی و کرامت آنان نقض شود.

درون‌گرایی

دیوارهای بلند بیرونی و روزن‌هایی رو به حیاط داخلی، ارتباط بصری مستقیم با فضای عمومی را قطع می‌کرد و حصار اولیه امنیت را می‌ساخت.

سلسله‌مراتب فضایی

مسیر ورود به خانه، سفری تدریجی از فضای عمومی به خصوصی بود. هشتی، دالان و حیاط مراحل این سفر بودند که با پیچ‌وخم‌های حساب‌شده، مانع از دید مستقیم به درون می‌شدند. در داخل نیز، تفکیک اندرونی (فضای خصوصی خانواده و زنان) و بیرونی (فضای پذیرایی از مهمانان) حکمفرما بود.

هوشمندی در جزئیات

در معماری ایرانی، از کوچک‌ترین تا بزرگ‌ترین عناصر، حامل پیام حریم بودند. درب‌های دولنگه با دو نوع کوبه (بم برای مردان و ظریف برای زنان) وسیله‌ای برای اعلام جنسیت مراجعه‌کننده بود. آشپزخانه، قلمرو بی‌چون‌وچرای زنان، در عمیق‌ترین نقطه خانه و دور از دید مهمانان جای می‌گرفت. موقعیت پنجره‌ها نیز به گونه‌ای بود که اشراف به فضای خصوصی همسایه یا کوچه ممکن نباشد.

1. ورودی‌ها: در معماری سنتی ایران، با طراحی غیرمستقیم و سلسله‌مراتبی شامل هشتی، دالان و حیاط، دید مستقیم به داخل خانه محدود و ورود ناگهانی نامحرمان ناممکن می‌شد. این جداسازی فضاها حریم‌پذیری و محرمیت را تقویت کرده و امنیت زنان را تضمین می‌کرد.
2. درب‌های ورودی: در معماری، درب‌ها به‌گونه‌ای طراحی می‌شدند تا هم از دید مستقیم به داخل جلوگیری کنند و هم روبه‌روی هم قرار نگیرند. درب دو لنگه، نماد مرزبندی جنسیتی فضا بود. لنگهٔ راست با کوبه‌ای بم مخصوص مردان و لنگهٔ چپ با حلقه‌ای ظریف مخصوص زنان و کوبیدن همزمان هر دو، نشان‌دهندهٔ حضور کل خانواده در پشت در بود.
3. بازشوها: با تأکید بر حفظ حریم دیداری و شنیداری و مکان‌یابی دقیق فضاها و بازشوها و طراحی آنها رو به حیاط مرکزی تا حریم بانوان را از سر و صدای کوچه و محیط عمومی در امان نگه دارند.
4. حیاط‌ها: برای حفظ حرمت خانواده و آرامش زنان، فضایی امن در مرکز خانه ایجاد می‌کردند که در برخی خانه‌ها دارای دو حیاط بودند که ورود به حیاط دوم تنها در غیاب زنان امکان داشت.
5. آشپزخانه‌ها: آشپزخانه به‌عنوان قلمروی زنانه، معمولاً در عمق و دورترین نقطهٔ خانه و پس از یک دالان طراحی می‌شد و با ایجاد فاصلهٔ فیزیکی و بصری از فضاهای عمومی و مردانه، آرامش، خلوت و امنیت لازم را برای زنان فراهم می‌کرد.
6. اتاق‌ها: جداسازی اتاق‌ها با دوری از دید مستقیم، ضمن امکان حضور غریبه‌ها، همزمان حریم بانوان و احترام مهمانان را حفظ می‌کرد.

تقابل دیدگاه‌ها دربارۀ حریم زنانه

• فمینیسم کلاسیک، عموماً با جداسازی محیط‌های زنانه و مردانه مخالفند و حریم زنانه را ابزاری برای سلطه و محرومیت زنان دانسته و خواستار لغو مرزهای جنسیتی است.
• در مقابل، فمینیسم فرامدرن آن را فضایی توانمندساز برای رشد صدای مستقل و همبستگی زنانه می‌داند.
• اسلام نیز حریم زنانه را چارچوبی اخلاقی و کرامت‌محور می‌داند که ضمن حفظ عفاف، مشارکت اجتماعی و تعالی معنوی زنان را ممکن می‌سازد. لذا تحقیقات نشان داده هرگونه اختلاط جنسی، کاهش بهره‌وری و افزایش رفتارهای نامناسب را در پی خواهد داشت و در سطح اجتماع نیز به سستی روابط خانوادگی، افزایش طلاق و آسیب‌های روانی- اجتماعی منجر خواهد شد.

چالش حذف حریم

با ورود الگوهای معماری مدرن و تغییر سبک زندگی، اصول حریم‌ساز معماری سنتی به تدریج کمرنگ شد. برون‌گرایی جای درون‌گرایی را گرفت، سلسله‌مراتب فضایی حذف شد و آپارتمان‌هایی با پلان‌های باز و پنجره‌های بزرگ و بی‌حجاب رو به معبر عمومی، رایج گردید. این تحول، که گاهی با تقلید کورکورانه از الگوهای غربی همراه بود، پیامدهای قابل توجهی داشت:

• احساس ناامنی و نقض حریم خصوصی: قرارگیری فضای نشیمن در مجاورت پنجره‌های مشرف به خیابان یا آپارتمان روبه‌رو، حس خلوت و امنیت را کاهش داد.
• کاهش آرامش روانی: نبود لایه‌های حفاظتی و اختلاط فضای خصوصی با عمومی، استرس و اضطراب ساکنان، به ویژه زنان را افزایش داد.
• تضعیف بنیان خانواده: فضای باز یک‌پارچه، امکان خلوت و تمرکز بر روابط درون‌خانوادگی را سلب کرد.
• فاصله از هویت فرهنگی: معماری یکسان و بی‌هویت، ارتباط ساکنان را با ارزش‌های فرهنگی عمیق معماری ایرانی-اسلامی گسست.

بازتعریف معماری حریم‌ساز

امروزه ضرورت بازاندیشی در مفهوم حریم در معماری معاصر بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. رویکرد نوین، نه بازگشت صرف به گذشته، بلکه بازآفرینی خلاقانه اصول حریم در قالب‌های جدید است. راهکارهای معاصر می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• سلسله‌مراتب هوشمند: طراحی مسیر ورود و خروج در آپارتمان‌ها به گونه‌ای که فضای خصوصی بلافاصله در معرض دید نباشد.
• کنترل دید و نور: استفاده از پارتیشن‌های نیمه‌شفاف، پرده‌های هوشمند، سایبان‌های متحرک و مصالح مدرنی که هم حریم ایجاد کنند و هم نور طبیعی را تنظیم نمایند.
• مرزبندی‌های انعطاف‌پذیر: به‌کارگیری دیوارهای سبز، قفسه‌بندی‌های بلند یا مبلمان چیدمان‌پذیر برای تفکیک فضاها بدون ایجاد دیوارهای ثابت.
• طراحی نماهای مسئولانه: پرهیز از پنجره‌های تمام‌شیشه‌ای بدون محافظ در طبقات همکف و طراحی بالکن‌های خصوصی با رعایت حریم بصری.
• احیای مفهوم حیاط: خلق حیاط‌های مرکزی، تراس‌های خصوصی محصور یا پاسیوها در مجتمع‌های مسکونی به عنوان قلب تنفس‌گاه خانوادگی.

منابع

• «اثر حجاب بر معماری ایرانی- اسلامی»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۵ خرداد ۱۴۰۳ش.
• آزاد ارمکی، مرضیه، «آپارتمان‌نشینی و آشپزخانه در ایران»، مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۱، ۱۳۹۱ش.
• «آسیب‌شناسی معماری مدرن/ تعارضات آپارتمان‌نشینی با سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۱ش.
• بررسی اثرات وضعی مکتب فکری فمینیسم بر زنان؛ زن علیه زنانگی!»، وب‌سایت سدید، تاریخ درج مطلب: 5 آبان 1400ش.
• «بررسی رابطهٔ حریم زنانه با معماری ایرانی اسلامی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مهر ۱۴۰۴ش.
• حیاتی، حامد و همکاران، «تأثیر اصل حریم زنان بر معماری خانه‌های ایرانی براساس آموزه‌های اسلامی»، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۳۲، ۱۳۹۶ش.
• «راهکارهای قرآنی در معماری بناهای ایرانی- اسلامی»، حوزهٔ هنری انقلاب اسلامی استان تهران، هنرهای تجسمی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ دی ۱۳۹۸ش.
• رحیمی، روح‌الله و همکاران، «بررسی حریم شخصی در فضاهای باز خانه‌های سنتی مازندران با استفاده از تکنیک نحو فضا»، مطالعات شهر ایرانی اسلامی، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۴۴، ۱۴۰۰ ش.
• رئیسی، محمدمنان و همکاران، «چیستی ترجمان کالبدی مفهوم زوجیت در معماری مسکن»، مطالعات جنسیت و خانواده، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۲، اسفند ۱۴۰۲ش.
• شیردل، امیرحسین و همکاران، «بازآفزینی اصل حریم و محرمیت در طراحی مسکن معاصر با تأکید بر جایگاه ارزشی زنان در اسلام»، فصلنامهٔ پژوهش‌های میان‌رشته‌ای زنان دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۴ش.
• طوفان، سحر، «بررسی رابطهٔ مفهوم حریم زنانه با آفرینش فضای ورودی در معماری ایران»، زن و مطالعات خانواده، دورهٔ ۴، شمارهٔ ۱۴، ۱۳۹۰ش.
• غفوریان، میترا و همکاران، «گونه‌شناسی سازمان فضایی و سلسله‌مراتب ورود در خانه‌های ایرانی با تأکید بر محرمیت»، نشریهٔ علمی– پژوهشی برنامه‌ریزی توسعهٔ کالبدی، سال دوم، شماهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۶ش.
• کاظم‌زاده رائف، محمدعلی و میردریکوندی، صبا، «بازشناسی چگونگی محرمیت در خانهٔ سنتی ایرانی با تأکید بر مظاهر حریم خصوصی در عناصر معماری نمونهٔ موردی: خانهٔ رسولیان یزد»، معماری‌شناسی، دورهٔ ۳، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۹ش.
• مستقیمی، مهدیه‌سادات، «رویکردی تطبیقی به خاستگاه‌های فلسفی مسائل اجتماعی زنان در اسلام و فمینیسم»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1389ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۴ آبان ۱۴۰۴ش.
• مؤمنی، کوروش و ناصری، ندا، «بررسی ابزارها و روش‌های ایجاد محرمیت در خانهٔ زینت‌الملک شیراز منطبق بر آیات و روایات اسلامی»، فصلنامهٔ پژوهش‌های معماری اسلامی، شمارهٔ نهم، سال سوم، زمستان ۱۳۹۴ش.
• «نقش معماری در بهبود حریم خصوصی در آپارتمان‌های شهری»، وب‌سایت مهدی حجازی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۳ش.