پرش به محتوا

بدا در ظهور امام مهدی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۲۱: خط ۲۱:
در باب بداء، دو دیدگاه کلامی مطرح است: گروهی آن را مشروط به رفتار و کنش‌های انسانی دانسته و گروهی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار مشیت الهی می‌شمارند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> کاربست این دو دیدگاه در بحث زمان ظهور امام مهدی چنین بازتاب یافته است که بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بداء به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان معیّنی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، پیروان دیدگاه نخست معتقدند که زمان مشروط ظهور می‌تواند متأثر از میزان آمادگی جامعه باشد.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref>  
در باب بداء، دو دیدگاه کلامی مطرح است: گروهی آن را مشروط به رفتار و کنش‌های انسانی دانسته و گروهی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار مشیت الهی می‌شمارند.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۹۷–۹۸}}</ref> کاربست این دو دیدگاه در بحث زمان ظهور امام مهدی چنین بازتاب یافته است که بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بداء به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان معیّنی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۸۸|ک=انتظار موعود|ف=ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف|ص=۱۰۸}}</ref> در مقابل، پیروان دیدگاه نخست معتقدند که زمان مشروط ظهور می‌تواند متأثر از میزان آمادگی جامعه باشد.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۵۸–۵۹}}</ref><ref>{{پک|مجلسی|۱۴۰۳|ک=بحارالانوار|ص=۱۳۲|ج=۵۲}}</ref>  


در این نگاه، بداء افزون بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای اجتماعی نیز هست؛<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> از جمله می‌تواند به‌عنوان سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور عمل کند.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref> اعتقاد به این کارکردها، همراه با این باور که برخی رفتارها می‌توانند در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن اثر بگذارند، بداء را به عرصهٔ اجتماع پیوند می‌زند. برای مثال، گناه سبب می‌شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد یا یاری نکردن ولی و امام و مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام، زمینه‌های ظهور را به تعویق اندازد.
در این نگاه، بداء افزون بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی نیز هست؛<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳}}</ref><ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۱–۶۲}}</ref> این آموزه دو نقش کاربردی عقیدتی و رفتاری برای باورمندان در پی دارد. نقش کاربردی تصحیح اعتقاد توحیدی آموزه بداء، بر سه مؤلّفهٔ نقش کاربردی تصحیح اعتقاد توحیدی آموزه بداء از حیث تأکید بر فاعل مایشاء بودن مستمر خدا در عالم هستی، راه‌نیافتن تغییر در علم الاهی و شناخت تنوع قضا و قدر الاهی متمرکز است. همراه با نقش کاربردی باور به این آموزه در عملکرد انسان که در باور به حاکم‌نبودن جبر در عالم هستی و نقش چشمگیر عقاید و رفتار انسان در تغییر قضا و قدر الاهی ریشه دارد، بداء را به عرصهٔ اجتماع پیوند می‌زند. به‌گونه‌ای که تصحیح عقاید و طیّ طریق هدایت و انجام‌دادن اعمال صالح را در تغییر مقدرات الاهی خویش مؤثر می‌بیند؛ بیشترین انگیزه را در خودسازی برای ترک عقاید باطل و اعمال ناپسند در انسان ایجاد می‌کند و موجب نقش‌آفرینی وی در امور دنیوی و اخروی می‌شود.<ref>{{پک|باقری و علی‌آبادی|۱۳۹۹|ک=شیعه‌پژوهی|ف=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت(ع)|ص=۳۶-۳۷}}</ref> برای مثال، گناه سبب می‌شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد یا یاری نکردن ولی و امام و مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام، زمینه‌های ظهور را به تعویق اندازد.<ref>{{پک|داستانپور|۱۳ خرداد۱۳۹۴|ک=خبرگزاری رسا|ف=گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان}}</ref> همچنین می‌تواند به‌عنوان سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور عمل کند.<ref>{{پک|ترجمان|۱۴۰۳|ک=مطالعات فرهنگی قرآن|ف=بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن|ص=۳۳۳–۳۳۷}}</ref>


در این منظومه فکری<ref group="دیدگاه">در کدام منظومه فکری؟ </ref>، انتظار به‌عنوان یک کنش فعال و مسئولانه بازتعریف می‌شود که برخلاف برداشت‌های منفعلانه، با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی پیوند دارد<ref group="دیدگاه">توجه داشته باشد که بحث شما بدا ... است نه انتظار. بحث انتظار هم اگر میاید پیوندش با بدا روشن باشد</ref>.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد،<ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> امکان تسریع در فرج بیشتر خواهد بود.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref> در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۵|ک=ایسنا|ف=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی، ابزاری برای مشارکت در تغییر تقدیرات و بسترسازی برای تحقق ظهور<ref group="دیدگاه">در اصل تحقق ظهور که بدا نیست. پس انتظار به ماهوه انتظار با بدا ربطی پیدا نمی کند. آن رفتارهایی انتظاری مرتبط است که با جابجایی در نشانه های غیر قطعی ظهور یا زمینه سازی ظهور مرتبط است. </ref> دانسته شده است.<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان (عج) غایب شد؟}}</ref>
در این رویکرد که بداء را مشروط به رفتار انسان می‌داند، آن دسته از رفتارهای انتظاری که با بداء پیوند می‌خورند، بازتعریف می‌شوند؛ به‌این معنا که انتظار، نه به‌عنوان یک کنش منفعلانه، بلکه در پیوند با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی معنا می‌یابد.<ref>{{پک|آزادمنش|۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵|ک=سیویلیکا|ف=نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)}}</ref> از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد،<ref>{{پک/بن|بداء۲|ک=امام مهدی (علیه السلام) کیست؟|ف=مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟}}</ref> امکان تسریع در فرج در چارچوب زمان مشروط بیشتر خواهد بود.<ref>{{پک|صمدی|۱۳۸۶|ک=مشرق موعود|ف=نقش مردم در تعجیل ظهور|ص=۶۰}}</ref> در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج<ref>{{پک|صدوق|۱۴۰۵|ک=کمال‌الدین و تمام‌النعمة|ص=۴۸۵|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|طوسی|۱۴۱۱|ک=الغیبة|ص=۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷|ج=}}</ref><ref>{{پک|موسوی‌اصفهانی|۱۳۶۳|ک=مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،|ص=۴۹۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۴|ک=بیتوته|ف=آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)}}</ref><ref>{{پک/بن|بداء۵|ک=ایسنا|ف=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست}}</ref> فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود<ref>{{پک/بن|بداء۳|ک=قم نیوز|ف=تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین}}</ref> که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی،<ref>{{پک|فراهانی|۵ آذر ۱۴۰۴|ک=توکا مگ|ف=چرا امام زمان (عج) غایب شد؟}}</ref> از آن جهت با بداء پیوند می‌خورد که می‌تواند در زمان مشروط ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن تأثیر گذارده و زمینه‌های تحقق ظهور را در زمانی نزدیک‌تر فراهم آورد؛ هرچند که خودِ اصل تحقق ظهور، از وعده‌های قطعی الهی است و بداء در آن راه ندارد.<ref>{{پک|الهی‌نژاد|۱۳۹۶|ک=پژوهش‌های مهدوی|ف=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|ص=۵-۸ و ۱۱}}</ref>


== بداء در نشانه‌های ظهور ==
== بداء در نشانه‌های ظهور ==
خط ۴۴: خط ۴۴:
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن منظور|نام=ابوالفضل جمال‌الدین محمد|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ابن منظور|نام=ابوالفضل جمال‌الدین محمد|عنوان=لسان العرب|سال=۱۳۶۳|مکان=قم|ناشر=ادب الحوزه|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست|نشانی=https://www.isna.ir/news/1405023017736/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B9%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1|تاریخ=۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲ تیر ۱۴۰۵|شناسه=بداء۵|وبگاه=ایسنا}}
* {{یادکرد وب|عنوان=استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست|نشانی=https://www.isna.ir/news/1405023017736/%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A8%D8%B1%D8%AF-%D8%B1%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B7%D9%88%D8%B1-%D9%82%D8%B7%D8%B9%DB%8C-%D9%86%D8%B4%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AD%D8%AA%D9%85%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1|تاریخ=۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲ تیر ۱۴۰۵|شناسه=بداء۵|وبگاه=ایسنا}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=الهی‌نژاد|نام۱=حسین|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1258596/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D8%AF%D8%B9%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D8%AC%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%AE%D8%B4%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1|ژورنال=پژوهش‌های مهدوی|دوره=پنجم|شماره=بیستم|صفحات=۵-۲۲}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=باقری|نام۱=اکبر|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت(ع)|پیوند=https://shia.urd.ac.ir/article_119781.html|ژورنال=شیعه‌پژوهی|دوره=ششم|شماره=هجدهم|صفحات=۳۵-۵۳|نام۲=حسن|نام خانوادگی۲=علی‌آبادی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=برنجکار|نام۱=رضا|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=آموزهٔ بداء و علم الهی|پیوند=https://hadith.riqh.ac.ir/article_2251.html|ژورنال=علوم حدیث|دوره=هفدهم|شماره=شصت و سه|صفحات=۲۲–۴۱|نام۲=مکارم|نام خانوادگی۲=ترجمان|نام۳=|نام خانوادگی۳=امیران}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=برنجکار|نام۱=رضا|تاریخ=۱۳۹۱|عنوان=آموزهٔ بداء و علم الهی|پیوند=https://hadith.riqh.ac.ir/article_2251.html|ژورنال=علوم حدیث|دوره=هفدهم|شماره=شصت و سه|صفحات=۲۲–۴۱|نام۲=مکارم|نام خانوادگی۲=ترجمان|نام۳=|نام خانوادگی۳=امیران}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورسعیدی|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879984/نسخ-و-بداء-در-ظهور-و-علایم-ظهور-منجی-عالم-و-بررسی-اتهام-فخررازی-و-توابعش-به-شیعیان|ژورنال=سخن جامعه|دوره=ششم|شماره=چهارده|صفحات=۷–۱۶}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=پورسعیدی|نام۱=محمد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1879984/نسخ-و-بداء-در-ظهور-و-علایم-ظهور-منجی-عالم-و-بررسی-اتهام-فخررازی-و-توابعش-به-شیعیان|ژورنال=سخن جامعه|دوره=ششم|شماره=چهارده|صفحات=۷–۱۶}}
خط ۶۵: خط ۶۷:
* {{یادکرد وب|عنوان= «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟|نشانی=https://tukamag.com/علت-غیبت-امام-زمان-عج/|تاریخ=۵ آذر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=توکا مگ}}
* {{یادکرد وب|عنوان= «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟|نشانی=https://tukamag.com/علت-غیبت-امام-زمان-عج/|تاریخ=۵ آذر ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۳۰ خرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=توکا مگ}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کورانی|نام=علی|عنوان=معجم احادیث الامام المهدی|سال=۱۴۲۸|مکان=قم|ناشر=مسجد جمکران|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کورانی|نام=علی|عنوان=معجم احادیث الامام المهدی|سال=۱۴۲۸|مکان=قم|ناشر=مسجد جمکران|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد وب|عنوان= گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان|نشانی=https://rasanews.ir/fa/news/265224/%DA%AF%D9%86%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B7%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA-%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%AC%D9%88%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%A1-%D8%B3%D8%A8%D8%A8-%D8%AA%D8%A3%D8%AE%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86|تاریخ=۱۳ خرداد ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=خبرگزاری رسا}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=چهل و نه|صفحات=۴۳–۶۸}}
* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=گودرزی|نام۱=مجتبی|تاریخ=۱۳۹۸|عنوان=تعیین وقت برای ظهور (توقیت)|پیوند=https://www.mashreqmag.ir/article_122941.html|ژورنال=مشرق موعود|دوره=سیزدهم|شماره=چهل و نه|صفحات=۴۳–۶۸}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=الوفاء|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مجلسی|نام=محمدباقر|عنوان=بحارالانوار|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=الوفاء|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}}

نسخهٔ ۱۱ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۱

بَداء در ظهور امام مهدی؛ تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشتِ مقدرِ آن دوران بر اساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.

بداء در ظهور امام مهدی از مباحث کلامی مرتبط با نشانه‌های ظهور است که نسبت آن با حتمیت یا غیرحتمی‌بودن رویدادهای آخرالزمانی، در منابع امامیه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به گسترهٔ مفهومی بداء در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانه‌های پنج‌گانه، بداء در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و فقط در امور غیرحتمی و ویژگی‌های فرعی نشانه‌ها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل‌پذیرش است. از منظر معرفتی، نسبت بداء با علم ازلی و مشیت الهی، به‌عنوان یکی از ابعاد تدبیر خداوند قابل بررسی است؛ همچنین پرسش از سازگاری آن با آموزه‌های مهدویت، مستلزم تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی است. در این چارچوب، بحث از حتمیت خود بداء و نسبت آن با نقض غرض یا تغییر شمولی نشانه‌های روایی، نیازمند واکاوی مستقلی است که در ادامهٔ مدخل به آن پرداخته خواهد شد.

مفهوم‌شناسی

بداء بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است.[۱][۲] در اصطلاح کلامی امامیه، بداء به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند بر اساس برخی حوادث و تحت شرایط و عوامل ویژه است که با مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات بر اساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود.[۳] این تعریف، بداء را به ارادهٔ الهی و نیز زمینه‌های وقوعیِ آن پیوند می‌زند و از تعاریف ناقصی که صرفاً به ظهور امر متفاوت از پیش‌بینی بسنده می‌کنند، متمایز است.[۴][۵] بداء در ظهور امام مهدی عبارت است از امکان تغییر در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن، مشروط بر اینکه این تغییرات در چارچوب قضای مشروط الهی و با حفظ حتمیت اصل ظهور و نشانه‌های حتمی اتفاق بیفتد.[۶] جوهر مشترک بداء مانند امر بین الأمرین،[۷] مشیت جدید الهی و تغییرپذیری قضای غیرحتمی در زمان ظهور امام مهدی نیز جاری است، اما دامنه‌اش به زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی محدود می‌شود.[۸] این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:

  1. بداء در اصل ظهور؛ که ظهور هرگز رخ ندهد.
  2. بداء در زمان ظهور؛ که زمان قطعی ظهور تغییر کند.
  3. بداء در نشانه‌های ظهور؛ که برخی نشانه‌ها رخ ندهند و در نشانه‌های غیرقطعی قابل‌پذیرش است.[۹]

بر اساس منابع کلامی، بداء در اصل ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و صرفاً در زمان ظهور به‌معنای تغییر زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی مطرح است.[۱۰][۱۱]

بستر تاریخی و اجتماعی

موضوع امکان بداء در ظهور امام مهدی، ریشه در تحولات تاریخی و اجتماعی دوران غیبت دارد. در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ انتظار و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، بحث از «تغییرپذیری زمان ظهور» در میان محدثان و متکلمان امامیه مجال طرح یافت؛ چنان‌که در روایات، تعیین‌کنندگان وقت ظهور، دروغگو خوانده شده‌اند.[۱] این بحث در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید.[۲] علامه مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به بداء یا تقیه تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد.[۳] بداء به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.[۴]

بداء در اصل ظهور

در منابع امامیه،[۱۲] قیام امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود[۱۳] و متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، تحت هیچ شرایطی مشمول بداء نخواهد بود.[۱۴]

بداء در زمان ظهور

در باب بداء، دو دیدگاه کلامی مطرح است: گروهی آن را مشروط به رفتار و کنش‌های انسانی دانسته و گروهی دیگر آن را امری مطلق و در انحصار مشیت الهی می‌شمارند.[۱۵] کاربست این دو دیدگاه در بحث زمان ظهور امام مهدی چنین بازتاب یافته است که بر پایه دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بداء به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است، چرا که هیچ زمان معیّنی تعیین نشده تا دستخوش تغییر گردد.[۱۶] در مقابل، پیروان دیدگاه نخست معتقدند که زمان مشروط ظهور می‌تواند متأثر از میزان آمادگی جامعه باشد.[۱۷][۱۸]

در این نگاه، بداء افزون بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی نیز هست؛[۱۹][۲۰] این آموزه دو نقش کاربردی عقیدتی و رفتاری برای باورمندان در پی دارد. نقش کاربردی تصحیح اعتقاد توحیدی آموزه بداء، بر سه مؤلّفهٔ نقش کاربردی تصحیح اعتقاد توحیدی آموزه بداء از حیث تأکید بر فاعل مایشاء بودن مستمر خدا در عالم هستی، راه‌نیافتن تغییر در علم الاهی و شناخت تنوع قضا و قدر الاهی متمرکز است. همراه با نقش کاربردی باور به این آموزه در عملکرد انسان که در باور به حاکم‌نبودن جبر در عالم هستی و نقش چشمگیر عقاید و رفتار انسان در تغییر قضا و قدر الاهی ریشه دارد، بداء را به عرصهٔ اجتماع پیوند می‌زند. به‌گونه‌ای که تصحیح عقاید و طیّ طریق هدایت و انجام‌دادن اعمال صالح را در تغییر مقدرات الاهی خویش مؤثر می‌بیند؛ بیشترین انگیزه را در خودسازی برای ترک عقاید باطل و اعمال ناپسند در انسان ایجاد می‌کند و موجب نقش‌آفرینی وی در امور دنیوی و اخروی می‌شود.[۲۱] برای مثال، گناه سبب می‌شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد یا یاری نکردن ولی و امام و مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام، زمینه‌های ظهور را به تعویق اندازد.[۲۲] همچنین می‌تواند به‌عنوان سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور عمل کند.[۲۳]

در این رویکرد که بداء را مشروط به رفتار انسان می‌داند، آن دسته از رفتارهای انتظاری که با بداء پیوند می‌خورند، بازتعریف می‌شوند؛ به‌این معنا که انتظار، نه به‌عنوان یک کنش منفعلانه، بلکه در پیوند با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی معنا می‌یابد.[۲۴] از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد،[۲۵] امکان تسریع در فرج در چارچوب زمان مشروط بیشتر خواهد بود.[۲۶] در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج[۲۷][۲۸][۲۹][۳۰][۳۱] فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود[۳۲] که علاوه بر آثار تربیتی و معنوی،[۳۳] از آن جهت با بداء پیوند می‌خورد که می‌تواند در زمان مشروط ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن تأثیر گذارده و زمینه‌های تحقق ظهور را در زمانی نزدیک‌تر فراهم آورد؛ هرچند که خودِ اصل تحقق ظهور، از وعده‌های قطعی الهی است و بداء در آن راه ندارد.[۳۴]

بداء در نشانه‌های ظهور

در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دسته حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند.[۳۵] وقوع بدا در نشانه‌های غیرحتمی مورد اتفاق دانشمندان است، پیرامون امکان وقوع آن در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی[۳۶] اختلاف‌نظر وجود دارد:[۳۷][۳۸][دیدگاه ۱]

نخستین دیدگاه، نفی بداء در نشانه‌های حتمی است. قائلان به این نظر، نشانه‌های حتمی را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند.[۳۹][۴۰] از نظر آنان، واژه حتم[۴۱] در روایات به معنای تغییرناپذیری است و تغییر در این نشانه‌ها با حکمت الهی و هدف از معرفی علائم ظهور ناسازگار است.[۴۲] این گروه با تکیه بر ضعف سندیِ روایاتِ دال بر بداء در علائم حتمی،[۴۳] معتقدند که این روایات توان مقابله با حجم گسترده احادیثِ مستفیض و متواترِ دال بر حتمیتِ نشانه‌ها[۴۴] را ندارند و پذیرش بداء در این حوزه، تمایز میان علائم حتمی و غیرحتمی را لغو و بی‌معنا می‌کند.[۴۵]

دیدگاه دوم، پذیرش بداء در نشانه‌های حتمی است. پیروان این دیدگاه با استناد به مبانی قرآنی مانند آیه ۳۹ سوره رعد و همچنین هماهنگی با فلسفه دعا برای تعجیل در ظهور، بر این باورند[۴۶][۴۷][۴۸] که هیچ مانعی برای وقوع بداء در نشانه‌های حتمی وجود ندارد.[۴۹] از منظر آنان، این رویکرد با اصلِ ناگهانی بودنِ ظهور و نقش مؤثر کنش‌های انسانی در تغییر تقدیرات الهی سازگارتر است.[۵۰] بر اساس این دیدگاه، تحقق ظهور بدون وقوع برخی نشانه‌ها ممکن است که این خود مصداقی از بداء در نشانه‌های حتمی است.[۵۱]

دیدگاه سوم، جمع بین روایات است که می‌کوشد میان حتمیتِ نشانه‌ها و امکان بداء، وحدت ایجاد کند.[۵۲] در این نگاه، حتمی بودن به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌شود، نه حتمی بر خدا، به‌طوری که تغییرناپذیر باشد.[۵۳] برخی صاحب‌نظران در این رویکرد معتقدند[۵۴] بداء ممکن است نه در اصلِ وقوعِ نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد، به‌گونه‌ای که ماهیتِ نشانه بودنِ آن حفظ شود.[۵۵][۵۶] بر پایه این تفسیر، ظهور امام مهدی واجد زمانِ قطعی و تغییرناپذیر نیست و دعا برای فرج می‌تواند به عنوان ابزاری برای تغییر در تقدیراتِ زمانی و تسریع در ظهور نقش‌آفرین باشد.[۵۷]

پانویس

  1. ↑ ابن منظور، لسان العرب، ۱۴:‎ ۶۶.
  2. ↑ راغب اصفهانی، المفردات، ۱۱۳.
  3. ↑ مجلسی، مرآة العقول، ۲:‎ ۱۳۲.
  4. ↑ دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۱:‎ ۵۰۳.
  5. ↑ مولایی‌نیا، ««بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت»»، پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی، ۵۴.
  6. ↑ واعظی و رضایی و فقیه‌زاده، «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس»، فلسفه و کلام اسلامی، ۸۲.
  7. ↑ طالعی، «تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل»، مطالعات قرآن و حدیث سفینه، ۱۶۵.
  8. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲:‎ ۱۹۲-۱۸۸.
  9. ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۸۹.
  10. ↑ یوسفی و عبداللهی، «تحلیل تطبیقی بداء»، تحقیقات قرآنی و حدیثی، ۵۰-۵۲.
  11. ↑ خدادادی، رضایی چراتی، قراباغی و محمدپور، «تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین»، پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه، ۳۳۲.
  12. ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا (ع)، ۲:‎ ۵۹.
  13. ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، ۶۱–۶۲.
  14. ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۶–۹۷.
  15. ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۹۷–۹۸.
  16. ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۸.
  17. ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۵۸–۵۹.
  18. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲:‎ ۱۳۲.
  19. ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳.
  20. ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۱–۶۲.
  21. ↑ باقری و علی‌آبادی، «لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل‌بیت(ع)»، شیعه‌پژوهی، ۳۶-۳۷.
  22. ↑ داستانپور، «گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان»، خبرگزاری رسا.
  23. ↑ ترجمان، «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن»، مطالعات فرهنگی قرآن، ۳۳۳–۳۳۷.
  24. ↑ آزادمنش، «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)»، سیویلیکا.
  25. ↑ «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، امام مهدی (علیه السلام) کیست؟.
  26. ↑ صمدی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، ۶۰.
  27. ↑ صدوق، کمال‌الدین و تمام‌النعمة، ۱:‎ ۴۸۵.
  28. ↑ طوسی، الغیبة، ۲۹۲–۲۹۳، ح۲۴۷.
  29. ↑ موسوی‌اصفهانی، مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم،، ۲:‎ ۴۹۴.
  30. ↑ «آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان (عج)»، بیتوته.
  31. ↑ «استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به طور قطعی نشانه‌ حتمی ظهور نیست»، ایسنا.
  32. ↑ «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان (عج) در روز اربعین»، قم نیوز.
  33. ↑ فراهانی، «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟»، توکا مگ.
  34. ↑ الهی‌نژاد، «بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور»، پژوهش‌های مهدوی، ۵-۸ و ۱۱.
  35. ↑ مفید، الارشاد، ۲:‎ ۳۷۰.
  36. ↑ زهادت، معارف و عقاید ۵، ۲:‎ ۲۶۲.
  37. ↑ خالد، «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام»، مطالعات حدیث‌پژوهی، ۶۴.
  38. ↑ «آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.
  39. ↑ هادی‌زاده، توحید، «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۱.
  40. ↑ طاهری دهنوی، جلالی، «تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها»، سیویلیکا.
  41. ↑ خوشنویس‌زاده اصفهانی، «بررسی تحلیلی نشانه‌های حتمی‌الوقوع ظهور امام مهدی علیه‌السلام در روایات»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه اصفهان، ۵۰–۵۴.
  42. ↑ طاهری دهنوی، جلالی، «تحلیل و بررسی روایات علائم حتمی ظهور و بداءپذیری در آنها»، سیویلیکا.
  43. ↑ نمازی شاهرودی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۶:‎ ۴۲۲.
  44. ↑ صافی گلپایگانی، پاسخ به ده پرسش، ۳:‎ ۸۸.
  45. ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴.
  46. ↑ محمدی ری‌شهری، دانشنامه امام مهدی، ۷:‎ ۴۳۲.
  47. ↑ برنجکار، ترجمان، «آموزهٔ بداء و علم الهی»، علوم حدیث، ۳۶.
  48. ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۱:‎ ۳۸۱.
  49. ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۳–۱۴.
  50. ↑ صبایی، شاکر و رضوی، «امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور»، تحقیقات کلامی، ۷۹–۸۱.
  51. ↑ هادی‌زاده، توحید، «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۲–۱۱۳.
  52. ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴.
  53. ↑ پورسعیدی، «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان»، سخن جامعه، ۱۴–۱۵.
  54. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۵۲:‎ ۲۵۱.
  55. ↑ هادی‌زاده، توحید، «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور»، مشرق موعود، ۱۱۳.
  56. ↑ سلیمیان، «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف»، انتظار موعود، ۱۰۹–۱۱۳.
  57. ↑ آیتی، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، ۳۴–۴۳.

دیدگاه‌های ارزیابان

  1. ↑ اصل دیدگاه ها در مورد نشانه‌های قطعی بیاید که میشود در یک سطح جمع کرد. تمام جزئیات حذف شود و ضرورتی ندارد. معمولا در ویکی به اختلاف دیدگاه ها و نظریات و مباحث استدلالی نظریات پرداخته نمی شود. قرار ویکی بر نگارش مقالات و کتاب‌های استدلالی نست. تمایز ویکی ما از دیگران هم در پرداختن به مباحث درون متنی نیست، بلکه برجسته ساختن ابعاد فرهنگی و اجتماعی مباحث است که صورت عینی و انضمامی دارد. این نکته در مقالات دیگر هم رعایت شود.

منابع

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=بدا_در_ظهور_امام_مهدی&oldid=58555»