تشییع جنازه اکبر هاشمی رفسنجانی: تفاوت میان نسخه‌ها

بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۲: خط ۲:


== مراسم وداع و اقامه نماز ==
== مراسم وداع و اقامه نماز ==
مراسم تشییع از ساعت ۸:۳۰ صبح روز سه‌شنبه ۲۱ دی ۱۳۹۵ در دانشگاه تهران آغاز شد. در ساعت ۱۰ صبح، سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در جمع عزاداران و مقامات ارشد نظام بر پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی نماز میت اقامه کرد. در جریان قرائت این نماز، وی عبارت مستحب «اللّٰهُمَّ اِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُ الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِ مِنّا» را نخواند و به جای آن سه بار عبارت «اللهم عفوک عفوک عفوک» و دعای «اللهم احشره مع المجاهدین و احشره مع المُنفِقین فی سبیلک» را قرائت کرد.<ref>{{پک|«کدام فراز نماز میت را رهبر انقلاب نخواندند»، بلاغ نیوز}}</ref> این مسئله با واکنش‌هایی همراه شد؛ با این حال، برخی از استادان حوزه علمیه توضیح دادند که این عبارات جزء واجبات نماز میت نبوده و از مستحبات محسوب می‌شوند و رهبر جمهوری اسلامی تمام بخش‌های واجب نماز را قرائت کرده است.<ref>{{پک|«توضیحات استاد حوزه درباره نماز رهبری بر پیکر هاشمی»، عصر ایران}}</ref>
مراسم تشییع از ساعت ۸:۳۰ صبح روز سه‌شنبه ۲۱ دی ۱۳۹۵ در دانشگاه تهران آغاز شد. در ساعت ۱۰ صبح، سید علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در جمع عزاداران و مقامات ارشد نظام بر پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی نماز میت اقامه کرد.<ref>{{پک|کبنانیوز|۱۳۹۵|ک=«حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی»}}</ref> در جریان قرائت این نماز، وی عبارت مستحب "اللّٰهُمَّ اِنّا لٰا نَعْلَمُ مِنْهُ الّا خَیْراً وَ انْتَ اعْلَمُ بِهِ مِنّا" را نخواند و به جای آن سه بار عبارت "اللهم عفوک عفوک عفوک" و دعای "اللهم احشره مع المجاهدین و احشره مع المُنفِقین فی سبیلک" را قرائت کرد.<ref>{{پک|خبرگزاری مهر|۱۳۹۵|ک=«متن نمازی که رهبر انقلاب بر پیکر آیت الله هاشمی اقامه کردند»}}</ref> این مسئله در فضای مجازی و محافل سیاسی با واکنش‌هایی همراه شد؛ با این حال، برخی از استادان حوزه علمیه توضیح دادند که این عبارات جزء واجبات نماز میت نبوده و از مستحبات محسوب می‌شوند و رهبر جمهوری اسلامی تمام بخش‌های واجب نماز را قرائت کرده است.<ref>{{پک|عصر ایران|۱۳۹۵|ک=«توضیحات استاد حوزه درباره نماز رهبری بر پیکر هاشمی»}}</ref>


== حضور مردم و مقامات ==
== حضور مردم و مقامات ==
تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی با حضور چشمگیر و میلیونی اقشار مختلف مردم و مقامات کشوری برگزار شد. استاندار تهران جمعیت شرکت‌کننده در این آیین را حدود ۲٫۵ میلیون نفر برآورد کرد که آن را به یکی از بزرگترین تشییع جنازه‌های تاریخ ایران تبدیل نمود.<ref>{{پک|«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»، جمهوری}}</ref> در این مراسم، شخصیت‌های برجسته و مسئولان عالی‌رتبه‌ای نظیر حسن روحانی، علی لاریجانی، صادق آملی لاریجانی، قاسم سلیمانی، محمدجواد ظریف، محمدرضا عارف و همچنین سفیران کشورهای خارجی حضور یافتند. عمار حکیم، رئیس مجلس اعلای عراق نیز در میان شرکت‌کنندگان حاضر بود.<ref>{{پک|«گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان}}</ref> با این وجود، گزارش‌ها حاکی از آن است که نیروهای امنیتی مانع از حضور سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، در این مراسم شدند.<ref>{{پک|«خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»، صدای آمریکا}}</ref>
تشییع پیکر اکبر هاشمی رفسنجانی با حضور چشمگیر و میلیونی اقشار مختلف مردم و مقامات کشوری برگزار شد. استاندار تهران جمعیت شرکت‌کننده در این آیین را حدود ۲٫۵ میلیون نفر برآورد کرد که آن را به یکی از بزرگترین تشییع جنازه‌های تاریخ ایران تبدیل نمود.<ref>{{پک|جمهوری|۱۳۹۵|ک=«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»}}</ref> در این مراسم، شخصیت‌های برجسته و مسئولان عالی‌رتبه‌ای نظیر حسن روحانی، علی لاریجانی، صادق آملی لاریجانی، قاسم سلیمانی، محمدجواد ظریف، محمدرضا عارف و همچنین سفیران کشورهای خارجی حضور یافتند.<ref>{{پک|ایسکانیوز|۱۳۹۵|ک=«لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»}}</ref> عمار حکیم، رئیس مجلس اعلای عراق نیز در میان شرکت‌کنندگان حاضر بود.<ref>{{پک|دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان|۱۳۹۵|ک=«گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»}}</ref> با این وجود، گزارش‌ها حاکی از آن است که نیروهای امنیتی مانع از حضور سید محمد خاتمی، رئیس‌جمهور پیشین ایران، در این مراسم شدند.<ref>{{پک|صدای آمریکا|۱۳۹۵|ک=«خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»}}</ref>


== حاشیه‌ها و شعارها ==
== حاشیه‌ها و شعارها ==
آیین تشییع با حاشیه‌ها و سر دادن شعارهای متفاوتی از سوی طیف‌های گوناگون مردمی همراه بود. گروهی از هواداران جنبش سبز با استفاده از این تجمع بزرگ، شعارهایی در حمایت از میرحسین موسوی، مهدی کروبی و سید محمد خاتمی سر دادند و از جمله این شعارها می‌توان به «پیام ما روشنه، حصر باید بشکنه»، «یا حسین میرحسین» و «وصیت هاشمی، حمایت از خاتمی» اشاره کرد.<ref>{{پک|«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»، جمهوری}}</ref> صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در پوشش زنده این مراسم، عمدتاً از پخش تصاویر هوایی و نماهای باز خودداری کرده و کادرهای بسته را به نمایش می‌گذاشت و برای پوشاندن صدای شعارهای اعتراضی برخی از مردم، صدای موسیقی عزا و مداحی را روی پخش زنده قرار داد. حضور خودروهای بلندگودار متعلق به نهادهای خاص در میان جمعیت نیز با هدف تحت‌الشعاع قرار دادن شعارهای هماهنگ‌نشده، از دیگر حواشی این مراسم بود.<ref>{{پک|«تشییعی از جنس هاشمی- حاشیه‌های بدرقه تاریخی آیت‌الله»، دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان}}</ref> تراکم و ازدحام بی‌سابقه جمعیت موجب شکسته شدن داربست‌ها و نرده‌های خیابان انقلاب گردید و حرکت خودروی حامل تابوت را با کندی شدید مواجه کرد.<ref>{{پک|«حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله «هاشمی‌رفسنجانی» - تصاوير بزرگ»، کبنانیوز}}</ref>
آیین تشییع با حاشیه‌ها و سر دادن شعارهای متفاوتی از سوی طیف‌های گوناگون مردمی همراه بود. گروهی از هواداران جنبش سبز با استفاده از این تجمع بزرگ، شعارهایی در حمایت از میرحسین موسوی، مهدی کروبی و سید محمد خاتمی سر دادند و از جمله این شعارها می‌توان به «پیام ما روشنه، حصر باید بشکنه»، «یا حسین میرحسین» و «وصیت هاشمی، حمایت از خاتمی» اشاره کرد.<ref>{{پک|صدای آمریکا|۱۳۹۵|ک=«خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم»}}</ref>
صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در پوشش زنده این مراسم، عمدتاً از پخش تصاویر هوایی و نماهای باز خودداری کرده و کادرهای بسته را به نمایش می‌گذاشت و برای پوشاندن صدای شعارهای اعتراضی برخی از مردم، صدای موسیقی عزا و مداحی را روی پخش زنده قرار داد.<ref>{{پک|جمهوری|۱۳۹۵|ک=«مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی»}}</ref> حضور خودروهای بلندگودار متعلق به نهادهای خاص در میان جمعیت نیز با هدف تحت‌الشعاع قرار دادن شعارهای هماهنگ‌نشده، از دیگر حواشی این مراسم بود.<ref>{{پک|دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان|۱۳۹۵|ک=«گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»}}</ref> تراکم و ازدحام بی‌سابقه جمعیت موجب شکسته شدن داربست‌ها و نرده‌های خیابان انقلاب گردید و حرکت خودروی حامل تابوت را با کندی شدید مواجه کرد.<ref>{{پک|کبنانیوز|۱۳۹۵|ک=«حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی»}}</ref>


== خاکسپاری و قرائت وصیت‌نامه ==
== خاکسپاری و قرائت وصیت‌نامه ==
پیکر هاشمی رفسنجانی پس از تشییع در مسیر خیابان انقلاب، به جنوب تهران منتقل شد و در داخل ضریح و در کنار آرامگاه بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران به خاک سپرده شد.<ref>{{پک|«لحظه به لحظه با مراسم تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی»، خبرگزاری آناتولی}}</ref> به سبب تراکم شدید جمعیت در حرم، امکان تردد و حتی گرفتن وضو برای اقامه نماز جماعت ظهر و عصر فراهم نگردید و حاضران نماز خود را به صورت فرادی اقامه کردند و فشار جمعیت به حدی بود که حال برخی از روحانیون حاضر از جمله امامی کاشانی نامساعد شد و تیم پزشکی وی را به خارج از صحن انتقال دادند.<ref>{{پک|«حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله «هاشمی‌رفسنجانی» - تصاوير بزرگ»، کبنانیوز}}</ref> در صبح روز تشییع، محسن هاشمی به عنوان وصی، در یک برنامه زنده تلویزیونی بخش‌هایی از وصیت‌نامه پدرش را قرائت کرد که این وصیت‌نامه در سال ۱۳۷۹ نوشته شده بود و در آن تأکید شده بود که وی چیزی بر دارایی‌های پیش از انقلاب خود نیفزوده و بیش از ۹۰ درصد اموالش در راه انقلاب هزینه شده است.<ref>{{پک|«وصیت نامه آیت الله هاشمی رفسنجانی در برنامه زنده قرائت شد»، قدس آنلاین}}</ref>
پیکر هاشمی رفسنجانی پس از تشییع در مسیر خیابان انقلاب، به جنوب تهران منتقل شد و در داخل ضریح و در جوار بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران به خاک سپرده شد.<ref>{{پک|ایسکانیوز|۱۳۹۵|ک=«لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»}}</ref> به سبب تراکم شدید جمعیت در حرم، امکان تردد و حتی گرفتن وضو برای اقامه نماز جماعت ظهر و عصر فراهم نگردید و حاضران نماز خود را به صورت فرادی اقامه کردند و فشار جمعیت به حدی بود که حال برخی از روحانیون حاضر نامساعد شد و به خارج از صحن انتقال یافتند.<ref>{{پک|کبنانیوز|۱۳۹۵|ک=«حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی»}}</ref>
در صبح روز تشییع، محسن هاشمی، فرزند ارشد وی به عنوان وصی، در یک برنامه زنده تلویزیونی بخش‌هایی از وصیت‌نامه پدرش را قرائت کرد که این وصیت‌نامه در سال ۱۳۷۹ نوشته شده بود.<ref>{{پک|قدس آنلاین|۱۳۹۵|ک=«وصیت نامه آیت الله هاشمی رفسنجانی در برنامه زنده قرائت شد»}}</ref>


== بازتاب‌های رسانه‌ای ==
== بازتاب‌های رسانه‌ای ==
مراسم تشییع اکبر هاشمی رفسنجانی بازتاب بسیار گسترده‌ای در رسانه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی داشت و شبکه‌ها و خبرگزاری‌های معتبری نظیر خبرگزاری فرانسه، رویترز، آسوشیتدپرس، بی‌بی‌سی، الجزیره و المیادین اخبار آن را به صورت ویژه و زنده پوشش دادند.<ref>{{پک|«بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه های خارجی/ خبرگزاری فرانسه: ده‌ها هزار نفردر این مراسم شرکت کردند»، دیده‌بان ایران}}</ref> خبرگزاری رویترز با اشاره به حضور طیف‌های مختلف مردمی، آن را نمادی از وحدت جامعه ایران در تکریم این چهره سیاسی ارزیابی کرد و شبکه بی‌بی‌سی نیز این مراسم را بزرگترین در نوع خود بعد از ارتحال بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران توصیف نمود.<ref>{{پک|«بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی»، فرادید}}</ref> روزنامه الاخبار لبنان نیز با بازتاب این رویداد، به جمله مشهور روح‌الله خمینی مبنی بر اینکه «هاشمی زنده است تا نهضت زنده است» استناد کرد.<ref>{{پک|«الاخبار: امروز ایران پیکر هاشمی رفسنجانی را تشییع کرد»، خبرگزاری تسنیم}}</ref>
مراسم تشییع اکبر هاشمی رفسنجانی بازتاب بسیار گسترده‌ای در رسانه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی داشت و رسانه‌های معتبری نظیر خبرگزاری فرانسه، رویترز، آسوشیتدپرس، بی‌بی‌سی، الجزیره و المیادین اخبار آن را به صورت ویژه پوشش دادند.<ref>{{پک|دیده‌بان ایران|۱۳۹۵|ک=«بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه های خارجی»}}</ref> خبرگزاری رویترز با اشاره به حضور طیف‌های مختلف مردمی، آن را نمادی از وحدت جامعه ایران در تکریم این چهره سیاسی ارزیابی کرد و شبکه فرانس ۲۴ نیز در تحلیل خود، هاشمی را یک وزنه سنگین سیاسی و پدر معنوی جریان اعتدال و اصلاحات نامید.<ref>{{پک|فرادید|۱۳۹۵|ک=«بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی»}}</ref> روزنامه الاخبار لبنان نیز با بازتاب این رویداد، به جمله مشهور روح‌الله خمینی مبنی بر اینکه «هاشمی زنده است تا نهضت زنده است» استناد کرد.<ref>{{پک|خبرگزاری تسنیم|۱۳۹۵|ک=«الاخبار: امروز ایران پیکر هاشمی رفسنجانی را تشییع کرد»}}</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==
خط ۲۰: خط ۲۲:


== منابع ==
== منابع ==
* {{یادکرد وب|عنوان=کدام فراز نماز میت را رهبر انقلاب نخواندند|نشانی=https://www.bloghnews.com/news/259049/|ناشر=بلاغ نیوز|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله «هاشمی‌رفسنجانی»|ناشر=کبنانیوز|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.kebnanews.ir/gallery/221979/2/}}
* {{یادکرد وب|عنوان=توضیحات استاد حوزه درباره نماز رهبری بر پیکر هاشمی|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/516959/|ناشر=عصر ایران|تاریخ=۲۲ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=متن نمازی که رهبر انقلاب بر پیکر آیت الله هاشمی اقامه کردند|ناشر=خبرگزاری مهر|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.mehrnews.com/news/3873495/}}
* {{یادکرد وب|عنوان=مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی|نشانی=http://jomhouri.com/jomhouri/archives/23840|ناشر=جمهوری|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=توضیحات استاد حوزه درباره نماز رهبری بر پیکر هاشمی|ناشر=عصر ایران|تاریخ=۲۲ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.asriran.com/fa/news/516959/}}
* {{یادکرد وب|عنوان=گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی- چشمان اشکبار مردم در بدرقه آیت‌الله- وداع رهبر انقلاب با همرزم و همگام دیرین خود|نشانی=https://kerman.iau.ir/art/fa/news/1362/|ناشر=دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=مراسم تشییع پیکر هاشمی رفسنجانی|ناشر=جمهوری|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=http://jomhouri.com/jomhouri/archives/23840}}
* {{یادکرد وب|عنوان=خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم|نشانی=https://ir.voanews.com/a/iran-government-hashemi-death/3670132.html|ناشر=صدای آمریکا|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=لحظه به لحظه با مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی|ناشر=ایسکانیوز|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.iscanews.ir/news/720755/}}
* {{یادکرد وب|عنوان=تشییعی از جنس هاشمی- حاشیه‌های بدرقه تاریخی آیت‌الله|نشانی=https://kerman.iau.ir/stu-art/fa/news/10369|ناشر=دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=گزارش مراسم تشییع پیکر آیت‌الله هاشمی رفسنجانی|ناشر=دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://kerman.iau.ir/art/fa/news/1362/}}
* {{یادکرد وب|عنوان=حاشیه‌ها و تصاویر و فیلم تشییع آیت‌الله «هاشمی‌رفسنجانی» - تصاوير بزرگ|نشانی=https://www.kebnanews.ir/gallery/221979/2/|ناشر=کبنانیوز|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=خاکسپاری هاشمی رفسنجانی؛ شعارهای حمایت از موسوی، کروبی و خاتمی در مراسم|ناشر=صدای آمریکا|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://ir.voanews.com/a/iran-government-hashemi-death/3670132.html}}
* {{یادکرد وب|عنوان=لحظه به لحظه با مراسم تشییع جنازه هاشمی رفسنجانی|نشانی=https://www.aa.com.tr/fa/ایران/لحظه-به-لحظه-با-مراسم-تشییع-جنازه-هاشمی-رفسنجانی/723777|ناشر=خبرگزاری آناتولی|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=وصیت نامه آیت الله هاشمی رفسنجانی در برنامه زنده قرائت شد|ناشر=قدس آنلاین|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://qudsonline.ir/x6bTY}}
* {{یادکرد وب|عنوان=وصیت نامه آیت الله هاشمی رفسنجانی در برنامه زنده قرائت شد|نشانی=https://www.qudsonline.ir/news/491958/|ناشر=قدس آنلاین|تاریخ=۲۲ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه های خارجی|ناشر=دیده‌بان ایران|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.didbaniran.ir/fa/tiny/news-1234}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بازتاب گسترده تشییع پیکر آیت الله هاشمی رفسنجانی در رسانه های خارجی/ خبرگزاری فرانسه: ده‌ها هزار نفردر این مراسم شرکت کردند|نشانی=https://www.didbaniran.ir/fa/tiny/news-1234|ناشر=دیده‌بان ایران|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی|ناشر=فرادید|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://faradeed.ir/fa/tiny/news-32151}}
* {{یادکرد وب|عنوان=بازتاب تشییع آیت الله هاشمی در رسانه‌های خارجی|نشانی=https://faradeed.ir/fa/tiny/news-32151|ناشر=فرادید|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}
* {{یادکرد وب|نویسنده= |عنوان=الاخبار: امروز ایران پیکر هاشمی رفسنجانی را تشییع کرد|ناشر=خبرگزاری تسنیم|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1395/10/21/1293119/}}
* {{یادکرد وب|عنوان=الاخبار: امروز ایران پیکر هاشمی رفسنجانی را تشییع کرد|نشانی=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1395/10/21/1293119/|ناشر=خبرگزاری تسنیم|تاریخ=۲۱ دی ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۱۱ تیر ۱۴۰۵}}