بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱۳۱: | خط ۱۳۱: | ||
===آخوند محمداسحاق === | ===آخوند محمداسحاق === | ||
[[آخوند|آخوند]] محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقۀ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهانشرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسههای ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن|وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمهقلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.<ref>علیزاده، سوزمهقلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> او در ۱۳۵۸ش به شهادت رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.<ref>علیزاده، سوزمهقلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> | [[آخوند|آخوند]] محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقۀ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهانشرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسههای ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن|وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمهقلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.<ref>علیزاده، سوزمهقلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> او در ۱۳۵۸ش به [[شهادت]] رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.<ref>علیزاده، سوزمهقلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> | ||
===خادم حسین فاضل ورسی=== | ===خادم حسین فاضل ورسی=== | ||
خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از | خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از عالمان دینی افغانستان است که با تأسیس مراکز علمی و تربیت نسل جدیدی از طلاب، نهضت آموزشی نوینی را در مناطق شیعهنشین افغانستان بنیان گذاشت. پس از تحصیلات مقدماتی در حوزههای علمیۀ ورس، [[بهسود]] و [[یکهولنگ]]، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و از محضر مراجعی چون خوئی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، حوزهعلمیۀ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای [[تربیت]] طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزۀ علمیۀ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینههای فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینۀ ارزشمندی برای جامعۀ علمی شیعیان افغانستان محسوب میشود. تلاشهای آموزشی و تألیفی وی سهم مهم در احیای آموزش دینی و تقویت بنیانهای علمی حوزههای شیعی افغانستان داشته است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C/ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وبسایت افق اندیشه.]</ref> | ||
===محمدآصف محسنی=== | ===محمدآصف محسنی=== | ||
| خط ۱۴۰: | خط ۱۴۰: | ||
[[محمدآصف محسنی]] (۱۳۱۴-۱۳۹۸ش) از چهرههای مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب میشود. وی با تأسیس حوزۀ علمیۀ خاتمالنبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانونهای اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکههای رسانهای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینههای فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به شمار میرود. فعالیتهای آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگینامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref> | [[محمدآصف محسنی]] (۱۳۱۴-۱۳۹۸ش) از چهرههای مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب میشود. وی با تأسیس حوزۀ علمیۀ خاتمالنبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانونهای اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکههای رسانهای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینههای فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به شمار میرود. فعالیتهای آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگینامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref> | ||
===محمدهاشم صالحی مدرس=== | ===محمدهاشم صالحی مدرس=== | ||
[[محمدهاشم صالحی]] مدرس از چهرههای برجستۀ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب میشود که خدمات گستردهای در زمینه توسعۀ معارف اهلبیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانوادهای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون امام | [[محمدهاشم صالحی]] مدرس از چهرههای برجستۀ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب میشود که خدمات گستردهای در زمینه توسعۀ معارف اهلبیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانوادهای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمد باقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهمترین اقدامات وی تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است که در گسترش علوم حوزوی در افغانستان اثرگذار بوده است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی محسوب شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%80%D9%80%D9%85-%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ «آیت الله محمدهاشــم صالحی مدرس»، وبسایت افق اندیشه.]</ref> | ||
==نقش مدارس دینی شیعیان در زندگی روزمره مردم== | ==نقش مدارس دینی شیعیان در زندگی روزمره مردم== | ||
نظام آموزش دینی شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهای از مساجد، حسینیهها و مراکز مذهبی، حضور دانشآموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم میگذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان درمیان مردم با بهرهگیری از مناسبتهای مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایههای مختلف جامعه نهادینه میکنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است: | نظام آموزش دینی شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گستردهای از مساجد، حسینیهها و مراکز مذهبی، حضور دانشآموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم میگذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان درمیان مردم با بهرهگیری از مناسبتهای مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایههای مختلف جامعه نهادینه میکنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است: | ||
# در مناسبتهای مذهبی مانند اعیاد فطر، قربان و غدیر، آموزشهای دینی در قالب مراسم شادمانی ارائه میشود. شیعیان افغانستان این مناسبتها را با حضور در مساجد و حسینیهها گرامی میدارند و از فرصت دیدوبازدیدها برای تبادل معارف دینی استفاده میکنند. در ایام ولادت معصومین نیز مجالس سخنرانی و مدیحهسرایی بهعنوان فرصتهای آموزشی مورد توجه قرار میگیرد.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> | |||
# مراسم سوگواری [[ماه محرم|محرم]] و [[صفر]] بهعنوان یکی از مؤثرترین بسترهای آموزشی عمل میکند. در این ایام، مجالس [[روضهخوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانیهای تربیتی برگزار میشود که ضمن زندهنگاهداشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل میکند. سنتهایی مانند «[[جمعه خوانی|جمعهخوانی]]» و «[[منقبتخوانی]]» نیز بهعنوان محافل آموزشی غیررسمی مورد استفاده قرار میگیرند. مراسم جمعهخوانی بیشتر در فصل [[زمستان]] که مردم فراغت بیشتری دارند، برگزار میشود. سنت جمعهخوانی در سالهای اخیر بسیار کمرنگ شده است. | |||
# تبلیغ چهره به چهره از دیگر نقش مدارس در زندگی مردم است که تأثیرگذاری زیادی دارد. بههمین دلیل، روحانی محل که حضور دایمی بین مردم دارد، در مناسبتهای مختلف از این روش برای آموزش و تبلیغ بهره میگیرد. برای مثال هنگام صرف غذا که بهطور معمول به همراه میزبان است، در جمع خانوادگی حاضر میشود و به بیان مسائل اخلاقی، ارائه مشاوره، حل اختلافات خانوادگی و پاسخگویی به پرسشهای شرعی میپردازد. این رویکرد در تحکیم بنیان خانواده، کاهش مشکلات و ترویج [[اخلاق]] در جامعه بسیار مؤثر است. در این جلسات، اگر رفتار ناشایست یا هنجارشکنی از فردی سر بزند، روحانی محل با واکنش مناسب و به موقع، آن را مدیریت میکند که این امر به نوبه خود موجب پیشگیری از بسیاری از مشکلات احتمالی میشود.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | |||
# در مجالس [[ترحیم]] و فاتحه، علاوهبر قرائت قرآن کریم فرصتی برای بیان معارف دینی فراهم میشود. آیین «تلقین میت» ضمن آموزش اصول [[دین]] به مرده، در واقع مخاطبان زنده را مورد خطاب قرار میدهد. حضور روحانیون در مراسمهای [[ختم قرآن]]، [[نذر|نذورات]]، [[مهمان نوازی|مهمانیها]] و مراسم خانوادگی، از تولد تا [[ازدواج]]، بهعنوان فرصتی برای آموزش غیرمستقیم مورد توجه است. حتی در مراسم سادهای مانند «[[اذان]] گفتن در گوش نوزاد»، نخستین پیامهای دینی به نسل جدید منتقل میشود. در مجالس عروسی نیز با رعایت موازین شرعی، معارف اسلامی تبیین میشود.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref> | |||
# آموزش رسانهای در سالهای اخیر از روشهای دیگر نظام آموزش شیعیان است. برای مثال پخش برنامههای مذهبی در ماه [[رمضان]]، [[نیمه شعبان]]، ایام محرم، رعایت احکام شرعی ارتباط زن و مردم، رعایت [[حجاب]] و [[عفاف]] در برنامهها، عدم نشر فیلم و سریالهای مغایر با ارزشهای اسلامی توسط شبکههای تلویزیونی شیعیان بهیژه [[تلویزیون تمدن]] موجب شده است که تلویزیون تمدن در بین مردم افغانستان طرفداران زیادی پیدا کند.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> همچنین پخش برنامههای خاص دینی چون «عطر زندگی» پیرامون [[خانواده]] و برنامه «زن و جامعه در نگاه دینی» از برنامههای پرطرفداری است که در تلویزیون تمدن پخش میشود و سبک زندگی دینی را به خانواده و زنان آموزش میدهد.<ref>[http://www.rahmag.ir/content.php?id=1228 «تلویزیون اکثریت خاموش» ، نشریه فرهنگی تحلیلی راه.]</ref> | |||
# مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی با آموزش جزئیات احکام شرعی، مانند طهارت، نجاست، [[آداب]] [[نماز]] و روزه، کودکان را برای زندگی بر اساس موازین اسلامی آماده میسازند. تأثیر این آموزشها چنان ژرف است که حتی اگر فردی به تحصیلات عالی دینی نپردازد، همان آموختههای ابتدایی برای دینداری او کفایت میکند. بسیاری از آداب و سنن مذهبی رایج در جامعه، ریشه در همین آموزشهای ساده اما عمیق دارد. | |||
# آموزش هنر خط و خوشنویسی نیز در این نظام جایگاه ویژهای دارد. البته امروزه این روش کمرنگ شده است. شاگردان با نوشتن عباراتی چون «بسم الله» و «یا علی» در کنار کسب مهارت نوشتاری، صفاتی چون [[صبر]] و نظم را در خود پرورش میدهند. استفاده از ابزار سادهای مانند تختهچوبی و قلم نی، خود درس عملی [[قناعت]] و [[سادهزیستی]] در این نظام است.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانههای قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref> | |||
==نقش مدارس دینی شیعیان در عرصه سیاسی افغانستان== | ==نقش مدارس دینی شیعیان در عرصه سیاسی افغانستان== | ||
| خط ۱۶۴: | خط ۱۵۸: | ||
در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطافناپذیر، از هرگونه سازش با حکومتهای ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره بهعنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزشهای دینی شناخته شدهاند. | در رویکرد نخست، روحانیت شیعه با اتخاذ موضعی انعطافناپذیر، از هرگونه سازش با حکومتهای ظالم و ناکارآمد خودداری ورزیده است. این موضعگیری ریشه در جایگاه اجتماعی والای علما دارد که همواره بهعنوان پناهگاه مردمی و حافظ ارزشهای دینی شناخته شدهاند. | ||
رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. روحانیت شیعه با روشنگری دربارۀ ماهیت ظالمانۀ حکومتها و افشای بیعدالتیهای آنان، نقش محوری در بسیج مردمی ایفا کردهاند. این موضعگیری موجب شده که حاکمان در دورههای مختلف، از عبدالرحمن خان تا حکومتهای متأخر، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند. [[شهادت]] شخصیتهایی چون فیض محمد کاتب | رویکرد دوم، مقاومت فعال و روشنگرانه در برابر استبداد بوده است. روحانیت شیعه با روشنگری دربارۀ ماهیت ظالمانۀ حکومتها و افشای بیعدالتیهای آنان، نقش محوری در بسیج مردمی ایفا کردهاند. این موضعگیری موجب شده که حاکمان در دورههای مختلف، از عبدالرحمن خان تا حکومتهای متأخر، به سرکوب سیستماتیک روحانیون شیعه روی آورند. [[شهادت]] شخصیتهایی چون [[فیضمحمد کاتب هزاره|فیض محمد کاتب هزاره]]، [[سید اسماعیل بلخی|سیداسماعیل بلخی]]، [[محمداسماعیل مبلغ]] و [[عبدالعلی مزاری]]، گواه این رویکردهای سیاسی است. | ||
در مواجهه با قدرتهای خارجی از جمله انگلیسیها، شورویها و آمریکاییها و همچنین گروههای تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیۀ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شدهاند. حتی در | در مواجهه با قدرتهای خارجی از جمله انگلیسیها، شورویها و آمریکاییها و همچنین گروههای تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیۀ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شدهاند. حتی در شرایط، مانند دورۀ عبدالرحمن خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهلسنت میشدند، روحانیون با حفظ شبکههای آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کردهاند.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref> | ||
==نقش حوزههای علمیه نجف و قم بر آموزش شیعیان== | ==نقش حوزههای علمیه نجف و قم بر آموزش شیعیان== | ||
===گسترش فرهنگ و نمادهای شیعی=== | ===گسترش فرهنگ و نمادهای شیعی=== | ||
یکی از تأثیرهای مهم حوزههای علمیه نجف و قم و دانشآموختگان آنها در افغانستان (بهخصوص حوزۀ علمیۀ | یکی از تأثیرهای مهم حوزههای علمیه نجف و قم و دانشآموختگان آنها در افغانستان (بهخصوص حوزۀ علمیۀ نجف)، گسترش فرهنگ شیعی در میان جامعه است. جان.ال اسپوزیتو معتقد است که تغییرات فرهنگی در عراق و ایران باعث تغییر در فرهنگ افغانستان نیز میشود.<ref>اسپوزيتو، ''انقلاب اسلامي و بازتاب جهاني آن''، 1382ش، ص200.</ref> | ||
یکی از | یکی از برنامههای دانشآموختگان مراکز دینی نجف، بعد از بازگشت به افغانستان فعالیتهای فرهنگی بوده است. برای مثال قربانعلی محقق کابلی در [[زمستان|زمستان]] ۱۳۵۱ش از نجف به [[کابل|کابل]] بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیتهای فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب میشود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت [[مسجد|مسجد]] امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیینهای مذهبی نیز بهخصوص [[عزاداری|عزاداری]] در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سخنرانیهای [[جمعه|جمعه]] و [[رمضان|رمضان]] از سوی محقق کابلی برگزار میشد.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%a2%db%8c%d9%87-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%b8%d9%85%db%8c-%d9%85%d8%ad%d9%82%d9%82-%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%db%8c/ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وبسایت افق اندیشه.]</ref> | ||
===ایجاد و توسعه زیرساختهای آموزش دینی=== | ===ایجاد و توسعه زیرساختهای آموزش دینی=== | ||
| خط ۱۷۹: | خط ۱۷۳: | ||
===تأسیس حوزههای علمیه=== | ===تأسیس حوزههای علمیه=== | ||
علمای افغانستانی که برای تحصیل به نجف اشرف رفته بودند، پس از بازگشت به وطن، در سراسر مناطق شیعهنشین به تأسیس حوزههای علمیه همت گماردند. از جمله این شخصیتهای برجسته میتوان به نوراحمد تقدسی اشاره کرد. وی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در کابل، راهی نجف شد و در محضر مراجع بزرگی چون حکیم و شاهرودی به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به افغانستان، در منطقه قلعۀ شهادۀ کابل، | علمای افغانستانی که برای تحصیل به نجف اشرف رفته بودند، پس از بازگشت به وطن، در سراسر مناطق شیعهنشین به تأسیس حوزههای علمیه همت گماردند. از جمله این شخصیتهای برجسته میتوان به [[نور احمد تقدسی|نوراحمد تقدسی]] اشاره کرد. وی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در کابل، راهی نجف شد و در محضر مراجع بزرگی چون محسن حکیم و شاهرودی به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به افغانستان، در منطقه قلعۀ شهادۀ کابل، مدرسه علمیه مدینهالعلم را تأسیس کرد که امروزه علاوهبر فعالیتهای آموزشی، محل برگزاری [[نماز|نماز]] [[جمعه|جمعه]] نیز است. | ||
نمونه دیگر، | نمونه دیگر، شیخ محمدامین افشار است که در سالهای ۱۳۴۳-۱۳۴۴ش در قلعه فتحالله خان کابل، مدرسه علمیه مهدیه را بنیان نهاد. وی پس از تکمیل تحصیلات در نجف و بهرهگیری از نزد محمد حسین نائینی، سید ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیای عراقی، به افغانستان بازگشت و علاوهبر تأسیس مدرسه مهدیه، تکیهخانۀ عمومی وزیرآباد را نیز ایجاد کرد.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | ||
مدارس دیگر نیز توسط دهها عالم تحصیلکرده در حوزههای علمیه نجف و قم در سراسر افغانستان پایهگذاری شده که در توسعۀ فرهنگ و معارف [[اهلبیت|اهلبیت]] نقش مهم داشته است. برای مثال میتوان از این مداس نام برد: مدرسۀ | مدارس دیگر نیز توسط دهها عالم تحصیلکرده در حوزههای علمیه نجف و قم در سراسر افغانستان پایهگذاری شده که در توسعۀ فرهنگ و معارف [[اهلبیت|اهلبیت]] نقش مهم داشته است. برای مثال میتوان از این مداس نام برد: مدرسۀ سید محمد سرور واعظ (کابل)، مدرسۀ سید علی بهشتی (ورس بامیان)، مدرسۀ صادقیه (هرات)، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسۀ رسالت، مدرسه مهدویه (کابل)، مدرسۀ سلطانیه (مزار شریف)، مدرسۀ جعفریه ([[هرات]])، مدرسۀ امیرالمؤمنین (مزار شریف) مدرسۀ جعفریه (مزار شریف)، مدرسۀ امام حسن (هرات)، مدرسۀ امام حسین ([[هرات]])، مدرسۀ خاتمالانبیاء (هرات)، مدرسۀ بقیةالله (هرات)، مدرسۀ مترقیه (هرات)، مدرسۀ محمدیه تپه سلام (کابل) و دهها حوزههای علمیه در مناطق روستایی از جمله در جاغوری، بلخاب، یکهولنگ، بهسود، کابل، هرات، [[بلخ]]، [[قندهار]]، [[ارزگان]]، مرکز [[غزنی]]، [[بدخشان|بدخشان]] (فیضیه در شهرستان درواز) و پنجاب.<ref>علیآبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.</ref> | ||
===بنیانگذاری مراکز دانشگاهی=== | ===بنیانگذاری مراکز دانشگاهی=== | ||
امروزه دانشگاهها و مؤسسات تحصیلات عالی بسیاری وجود دارد که به دست دانشآموختگان حوزههای علمیه بهویژه حوزۀ علمیۀ قم راهاندازی شدهاند. بسیاری از طلاب و دانشپژوهان علوم دینی افغانستان در کنار دروس حوزوی در قم، به مطالعات جدید و علوم غیر حوزوی نیز روی آورند. برای مثال دانشگاه | امروزه دانشگاهها و مؤسسات تحصیلات عالی بسیاری وجود دارد که به دست دانشآموختگان حوزههای علمیه بهویژه حوزۀ علمیۀ قم راهاندازی شدهاند. بسیاری از طلاب و دانشپژوهان علوم دینی افغانستان در کنار دروس حوزوی در قم، به مطالعات جدید و علوم غیر حوزوی نیز روی آورند. برای مثال دانشگاه بامیان و مؤسسۀ تحصیلات عالی بامیکا در بامیان، دانشگاه ابنسینا، دانشگاه خاتمالنبیین، دانشگاه کاتب، دانشگاه غرجستان، خواجه عبدالله انصاری در هرات، ناصر خسرو دایکندی، گوهرشاد، ابوریحان بیرونی و رهنورد در مزار، را یا طلاب افغانستانی تأسیس کردهاند و یا دانشآموتگان حوزهها در این مراکز حضور فعال داشته و کادرهای علمی این مراکز را به عهده دارند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | ||
===تأسیس و گسترش رسانه=== | ===تأسیس و گسترش رسانه=== | ||
در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی، بسترهای لازم برای ایجاد رسانهها به وجود آمد که دانشآموختگان حوزههای علمیه بهویژه حوزۀ علمیۀ قم پیشگام بودهاند. | در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی، بسترهای لازم برای ایجاد رسانهها به وجود آمد که دانشآموختگان حوزههای علمیه بهویژه حوزۀ علمیۀ قم پیشگام بودهاند. | ||
# رسانههای تصویری: دانشآموختگان مراکز دینی نجف و قم در رسانههای تصویری افغانستان مانند تلویزیونها نقش برجسته و فعال داشتهاند. تلویزیون کوثر و تمدن را که نوراحمد تقدسی و محمدآصف محسنی، در [[کابل]] تأسیس کردهاند، نمونهای از تأثیرگذاری حوزههای علمیه نجف و قم است. | |||
# رسانههای شنیداری: فارغالتحصیلان حوزههای علمیه همانند حضور در رسانههای تصویری در رسانههای شنیداری نیز حضوری چشمگیر داشتهاند. تاکنون چندین رادیو توسط فارغالتحصیلان حوزههای علمیه نجف و قم راهاندازی شده است. | |||
# رسانههای نوشتاری: شیعیان در مباحث فرهنگی در تاریخ افغانستان پیشگام و دست اندر کار بودهاند. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی حداقل ۵۰درصد مطبوعات افغانستان به دست فرهنگیان شیعه تولید، تغذیه و اداره میشد که دانشآموختگان دینی سبب اصلی در این پیشگامی بودند. | |||
# سایتهای اینترنتی و شبکههای مجازی: در عرصۀ رسانههای مجازی (اینترنت) نیز حضور طلاب و روحانیون، از سایتها و وبلاگهای شخصی گرفته تا سایتهای رسمی احزاب، نهادهای علمی، فرهنگی، مذهبی، ادبی، هنری، آموزشی و مطبوعاتی بسیار پر رنگ و توجه برانگیز است. بسیاری از این سایتها و وبلاگها به چندین زبان بروز میشود.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزهی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وبسایت پژوهشهای تاریخی.]</ref> | |||
====تأسیس کتابخانه==== | ====تأسیس کتابخانه==== | ||
در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، بهجز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای [[دین|دین]] برای ایجاد دگرگونی مثبت در جامعه، کتابخانههایی را در مناطق مختلف افغانستان تأسیس کردهاند. در این میان، اولین سنگبنای کتابخانهها در افغانستان از طرف دانشآموختگان حوزههای علمیه نجف و قم پایهگذاری شده است. برای مثال | در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، بهجز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای [[دین|دین]] برای ایجاد دگرگونی مثبت در جامعه، کتابخانههایی را در مناطق مختلف افغانستان تأسیس کردهاند. در این میان، اولین سنگبنای کتابخانهها در افغانستان از طرف دانشآموختگان حوزههای علمیه نجف و قم پایهگذاری شده است. برای مثال کتابخانۀ دارالقرآن در کابل، دو کتابخانه در لعل از توابع [[غور|ولایت غور]] بهنامهای «رسالت» و «بصیرت» بنا شد که کتابهای ارزندۀ علمی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی را به در خود جای داده است. در مناطق دیگر افغانستان از جمله دایکندی، [[بامیان|بامیان]] (پنجاب، یکاولنگ و ورس)، سمت شمال، بهسود، پروان و [[جاغوری|جاغوری]] نیز چنین کتابخانههای توسط علمای بازگشته از حوزۀ علمیۀ نجف و قم تأسیس شده است.<ref>لعلی، سیری در هزارهجات، 1372ش، ص335.</ref> | ||
==فقاهت و مرجعیت دینی در مدارس شیعیان افغانستان== | ==فقاهت و مرجعیت دینی در مدارس شیعیان افغانستان== | ||
در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزههای علمیه شیعه در افغانستان تاریخچهای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب امام | در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزههای علمیه شیعه در افغانستان تاریخچهای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب [[امام زینالعابدین]]، نقش مهمی در بنیانگذاری این عرصه ایفا کرده است. باکوشش [[آخوند خراسانی|آخوند محمدکاظم هروی خراسانی]] و با نگارش «کفایة الأصول» توسط وی، این تلاش علمی ادامه پیدا کرد. خراسانی در دوران قتلعام مردم هزاره توسط امیرعبدالرحمان خان در عراق [[زندگی|زندگی]] میکرد و پس از درگشت میرزای شیرازی، مسئولیت زعامت حوزههای علمیه را بر عهده گرفت. | ||
عالمان بزرگی مانند فیضمحمد کاتب هزاره | عالمان بزرگی مانند فیضمحمد کاتب هزاره با نگارش «[[سراجالتواریخ|سراج التواریخ]]»، هویت تاریخی [[قوم هزاره]] و [[شیعیان افغانستان]] را احیاکردند و زحمات آنان در آموزش و ترویج علوم دینی منجر به تقویت و استحکام حوزههای علمیه شد. پس از کاتب هزاره، نسل جدیدی از جمله [[محمدافضل ارزگانی|ملا محمدافضل ارزگانی]] و دهها عالم دیگر، برای تحصیل به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کردند و بعد از چندین سال تحصیل و تحقیق، بیشتر این عالمان گواهی اجتهاد از مراجع نجف را دریافت کردند اما اعلام مرجعیت نکردند.<ref>فیاض، «نقش شهید مزاری در احیای مرجعیت شیعه در افغانستان»، 1399ش، ص154.</ref> | ||
در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربانعلی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفهای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفۀ مرجعیت را به عهده گرفت. | در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربانعلی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفهای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفۀ مرجعیت را به عهده گرفت. | ||
| خط ۲۱۳: | خط ۲۰۴: | ||
اعلام مرجعیت از سوی [[محمداسحاق فیاض]] (متولد ۱۳۰۹ش و از شیعیان هزارۀ افغانستان)، مرجعیت دینی مدارس شیعیان افغانستان را پربارتر کرد. گرچه وی مرجعیت خود را در دوران زعامت خویی آغاز کرده بود اما به احترام استاد بزرگوار خود تا سالها از انتشار رسالۀ عملیه خودداری کرد و مقلدین را به خویی ارجاع میداد. پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالۀ عملیۀ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> وی از جمله مراجعی است که [[سید|سید]] محمدصدر به مقلدان خود توصیه کرده بود.<ref>خسرو شاهین، نشریه شهروند، ۱۳۸۶، ش۳۱.</ref> پس از سقوط نظام بعثی در عراق، دفاتر نمایندگی این مرجع تقلید در کشورهای ایران، افغانستان و پاکستان تأسیس شد.<ref>[https://fa.alfayadh.org/ «دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض»، وبسایت دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض.]</ref> | اعلام مرجعیت از سوی [[محمداسحاق فیاض]] (متولد ۱۳۰۹ش و از شیعیان هزارۀ افغانستان)، مرجعیت دینی مدارس شیعیان افغانستان را پربارتر کرد. گرچه وی مرجعیت خود را در دوران زعامت خویی آغاز کرده بود اما به احترام استاد بزرگوار خود تا سالها از انتشار رسالۀ عملیه خودداری کرد و مقلدین را به خویی ارجاع میداد. پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالۀ عملیۀ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> وی از جمله مراجعی است که [[سید|سید]] محمدصدر به مقلدان خود توصیه کرده بود.<ref>خسرو شاهین، نشریه شهروند، ۱۳۸۶، ش۳۱.</ref> پس از سقوط نظام بعثی در عراق، دفاتر نمایندگی این مرجع تقلید در کشورهای ایران، افغانستان و پاکستان تأسیس شد.<ref>[https://fa.alfayadh.org/ «دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض»، وبسایت دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض.]</ref> | ||
مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن که هر سال ۵۰۰ شخصیت تأثیرگذار [[مسلمان|مسلمان]] را معرفی میکند، در گزارش ۲۰۲۲م، | مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن که هر سال ۵۰۰ شخصیت تأثیرگذار [[مسلمان|مسلمان]] را معرفی میکند، در گزارش ۲۰۲۲م، محمد اسحاق فیاض را بهعنوان یکی از دو استاد برجستۀ حوزۀ علمۀ شیعه و از چهرههای سرشناس جهان اسلام معرفی کرده است. این نهاد بینالمللی بر نفوذ و احترام گسترده وی در میان شیعیان، بهویژه در منطقه جنوب آسیا تأکید کرده است. جایگاه علمی و مرجعیت دینی اسحاق فیاض در عراق و دیگر کشورهای اسلامی مورد توجه خاص محافل علمی و دینی قرار دارد.<ref>The Muslim 500, 2023, p114</ref> محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه قم<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> و غلامعباس واعظزاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه کابل، از دیگر مراجع تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب میشوند که رسالۀ عملیه چاپ کردهاند.<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر فقیه اهلبیت حضرت آیتالله العظمی واعظزاده بهسودی.]</ref> | ||
==وضعیت امروزی مدارس شیعیان افغانستان== | ==وضعیت امروزی مدارس شیعیان افغانستان== | ||
