| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
== ویژگیها == | == ویژگیها == | ||
قاجاریه، برخلاف صفویه که بر پایه مشروعیت دینی شیعی و آرمان دولت-ملت یکپارچه استوار بود و خود را نایب امامان معرفی میکرد، با تکیه بر قدرت ایلی و سنتهای قبیلهای به حکومت رسید و هرگز نتوانست مشروعیتی دینی همپایۀ صفویان کسب کند. در حالی که صفویان با رسمیت بخشی به مذهب شیعه، نهاد «صدر» را برای کنترل علما تأسیس کردند، قاجاریه فاقد چنین ساختار نهادی مذهبی متمرکزی بود و رابطه آن با روحانیون، نوسانی و مبتنی بر منافع متغیر سیاسی باقی ماند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.] | قاجاریه، برخلاف صفویه که بر پایه مشروعیت دینی شیعی و آرمان دولت-ملت یکپارچه استوار بود و خود را نایب امامان معرفی میکرد، با تکیه بر قدرت ایلی و سنتهای قبیلهای به حکومت رسید و هرگز نتوانست مشروعیتی دینی همپایۀ صفویان کسب کند. در حالی که صفویان با رسمیت بخشی به مذهب شیعه، نهاد «صدر» را برای کنترل علما تأسیس کردند، قاجاریه فاقد چنین ساختار نهادی مذهبی متمرکزی بود و رابطه آن با روحانیون، نوسانی و مبتنی بر منافع متغیر سیاسی باقی ماند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.] | ||
</ref> برخلاف پهلوی که با رویکردی بوروکراتیک، سکولار و متمرکز، به دنبال حذف نهادهای سنتی و ایجاد دولتی مدرن با ظاهری غیردینی بود،«<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> قاجاریه همچنان در چارچوب ساختار ایلی-خاندانی و سنتی عمل میکرد و نهادهای حکومتی آن بهطور عمده متکی بر روابط خویشاوندی و مناسبات قبیلهای بود. در دوره قاجاریه، نهاد مذهب شیعه حضوری دوگانه داشت: گاه در ائتلاف با دربار و گاه در مخالفت با آن؛ در حالی که در صفویه، مذهب بیشتر در خدمت دولت بود<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]</ref> و در پهلوی، به حاشیه رانده شد.<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> استبداد قاجاری، هرچند خودکامه بود، اما فاقد سازمانیافتگی نوین و ابزارهای قانونی گسترده بود<ref> سرجان، تاریخ ایران، بیتا، ص۲۸-۲۹.</ref> و بههمین دلیل، محققان دامنه آسیب رسانی آن به جامعه را محدودتر از استبداد سازمانیافتۀ پهلوی ارزیابی میکنند؛<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> چنان که در دوران قاجار، بازار و علما در ائتلافی سنتی، نقش مؤثری در تنظیم مناسبات قدرت داشتند و در مواردی چون تحریم تنباکو، توانایی مقابله با حکومت را نشان دادند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]</ref> | |||
</ref> برخلاف پهلوی که با رویکردی بوروکراتیک، سکولار و متمرکز، به دنبال حذف نهادهای سنتی و ایجاد دولتی مدرن با ظاهری غیردینی بود،«<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> قاجاریه همچنان در چارچوب | |||
== مبانی سلطه و اقتدار == | == مبانی سلطه و اقتدار == | ||
