آموزش علوم دینی در افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

در دورۀ حاکمیت عبدالرحمن و سرکوب مردم هزاره، تمام مراکز مذهبی و آموزشی این مردم تخریب و چراغ علم و دانش در هزارستان خاموش شد.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص16.</ref> پس از مرگ نادرشاه، این مراکز دوباره احیا شد و در اواخر حکومت ظاهرشاه، با برگشت علمای مهاجر از کشورهای ایران و عراق، تعداد زیادی مدارس دینی در هزارجات و برخی مناطق دیگر از جمله کابل فعال شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص34-35. .</ref> مدارس دینی در این دوره، مهم‌ترین مراکز آموزشی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هزاره‌ها بودند. در دورۀ جهاد علیه شوروی، مدارس دینی و علما نقشی تعیین‌کننده در تحولات فرهنگی، سیاسی و اجتماعی داشتند؛ <ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  دین‌آنلاین.]</ref> اما پس از روی کار آمدن نظام جمهوری اسلامی در افغانستان و رونق مدارس مدرن، مدارس دینی از رونق افتاد.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref>

مکتب‌خانه‌ها در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، [[تربیت|تربیت]] مقدماتی کودکان را برای ورود به مدارس دینی بر عهده داشته‌ است. از آنجای که اکثر هزاره‌ها پیرو مذهب [[شیعه|شیعه]] هستند، مکتب‌خانه‌ها به‌دلیل وضعیت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هزاره‌ها، تنها مراکز آموزشی و راه ورود آنها به مدارس دینی بوده است. تا دهۀ ۱۳۲۰ش، [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه]] تنها مرکز آموزشی در دسترس هزاره‌ها بود و تا دهۀ ۱۳۷۰ش نیز مکتب‌خانه‌ها سهم اصلی را در آموزش مردم هزاره حفظ کرده بودند. مکتب‌خانه‌ها به‌طور معمول در مساجد، حسینیه‌ها و خانه‌های مسکونی توسط ملای قریه/ روستا اداره می‌شد. کودکان هزاره به‌طور معمول از ۶سالگی وارد مکتب‌خانه می‌شدند، اما حضور دختران کم‌رنگ بوده است. در مکتب‌خانه قرآن، [[نماز]]، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن [[زبان فارسی]] و ریاضی مقدماتی آموزش داده می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص180.]</ref> ملای مکتب در صورت توانایی علمی، لغت و ادبیات عربی (صرف و نحو) را نیز تدریس می‌کرد. نوجوانان پس از گذراندن دورۀ مکتب‌خانه و تکمیل شرایط، وارد مدرسه می‌شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص34-35.</ref>

مدارس دینی به‌طور معمول توسط عالمان دین، در زمین‌های موقوفه برپا می‌شود.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص50-155.</ref> هزینۀ ساخت، شهریۀ استادان و مصارف شبانه‌روزی طلاب نیز از کمک‌های مردمی و وجوهات شرعی تأمین می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> ساختار فیزیکی مدارس دینی به‌طور معمول دارای یک یا چند اتاق درسی، خوابگاه طلاب، [[کتابخانه|کتاب‌خانه]] و [[مسجد]] است.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص57-70.</ref> این مدارس به‌طور کامل مستقل از دولت است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص171-186.]</ref> حضور طلاب به‌طور ‌معمول شبانه‌روزی است و حضور استادان به‌صورت تمام‌وقت یا پاره‌وقت است. در مدارس دینی ادبیات عرب، منطق، فقه و اصول فقه تدریس می‌شود و امروزه در مدرسه‌های دینی بزرگ تا مدارج و سطوح عالی این دروس نیز تدریس می‌شود.<ref>[https://rsm.rihu.ac.ir/article_1513.html مؤمنی و توکلی، «بررسی وضعیت سیاست‌گذاری نظام آموزش حوزه‌های علمیه افغانستان»،  1397ش، ص16-17.]</ref>

مدارس دینی شیعیان در افغانستان، فراتر از نهادهای فقط آموزشی، به کانون‌های حیات دینی و اجتماعی تبدیل شده‌ است که نقش چندبعدی در تحولات جامعه ایفا می‌کند. این مراکز علمی علاوه‌بر تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی، به‌عنوان پایگاه‌های تبلیغ و تبیین آموزه‌های دینی عمل کرده‌ و در صیانت از ارزش‌های مذهبی در برابر جریان‌های انحرافی پیشگام بوده‌ است. علمای این مدارس با حضور فعال در عرصه‌های اجتماعی، نقش میانجی‌گرانۀ مؤثری در حل و فصل اختلافات خانوادگی و تنش‌های محلی ایفا کرده‌اند که این امر به تقویت [[همبستگی اجتماعی]] و کاهش نزاع‌های درون‌جامعه‌ای منجر شده است.<ref>ناصری داوودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج1، ص205-208.</ref>

در دوره‌های حساس تاریخی، این نهادهای دینی به پناهگاه‌های امن معنوی و سیاسی برای جامعۀ شیعه تبدیل شده‌ است. برای مثال در دوران تجاوز نظامی شوروی به افغانستان، مدارس دینی با حفظ ساختار آموزشی خود، به کانون‌های مقاومت فرهنگی و سازمان‌دهی مبارزات مردمی بدل شد. همچنین در دوره‌های سرکوب داخلی علیه [[شیعیان افغانستان]] و هزاره‌ها، این مراکز با ارائه پشتیبانی‌های فکری و روحی، نقش حامیان استوار مردم را ایفا کرد. نویسندگان بیان داشته‌اند که این نقش‌آفرینی چندبعدی، جایگاه ممتاز مدارس دینی شیعیان را در تحولات اجتماعی و سیاسی افغانستان به خوبی تبیین می‌نماید.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص172-180.</ref>

در گذشته علاقه به آموزش دختران در فرهنگ هزاره کم‌رنگ بود؛ اما پس از تحول نظام آموزشی کشور در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان و برگشت مهاجرین هزاره و زنان دانش‌آموختۀ دینی، در کنار مدارس مدرن، در برخی مناطق هزارستان، مدارس دینی دخترانه نیز ایجاد شد و مورد استقبال جامعه قرار گرفت. با حاکمیت دوبارۀ طالبان و بسته‌شدن درب‌های مدارس مدرن به روی دختران، مراجعۀ دختران هزاره به مدارس دینی افزایش یافته است.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/293809/%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D9%87-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C «افزایش علاقه دختران شیعۀ افغانستان به فراگیری علوم ینی»،  وب‌سایت شیعه‌نیوز.]</ref>

نظام آموزشی مدارس شیعیان افغانستان مبتنی بر سنت‌های رایج حوزه‌های علمیه است و ویژگی‌های زیر را در بر می‌گیرد:

* '''آموزش خطابه و تبلیغ:''' در این مدارس به مهارت‌های سخنوری و تبلیغ توجه می‌شود و طلاب از طریق سخنرانی‌های تمرینی و کلاس‌های عملی خطابه، برای فعالیت‌های تبلیغی آماده می‌شوند.<ref>کریمی، جابر و دیگران، «بررسی و مقایسۀ نظام آموزشی حوزه و دانشگاه»،  1384ش، ص3-4.</ref>

[[حوزه علمیه قم|حوزۀ علمیۀ قم]] و حوزۀ علمیۀ نجف، نقش مکمل مدارس دینی شیعیان افغانستان را ایفا می‌کنند. در گذشته بیشتر فارغ‌التحصیلان این مدارس برای تکمیل سطوح عالی، به نجف سفر می‌کردند، اما امروزه با رونق‌گرفتن حوزۀ علمیۀ قم، بیشتر در شهر قم و در جامعه المصطفی العالمیه ادامۀ تحصیل می‌دهند. برخی از دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه قم و نجف با برگشت به افغانستان، سطوح عالی دروس دینی را در این کشور تدریس می‌کنند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»،  وب‌سایت دین‌آنلاین.]</ref>

امروزه مدارس دینی شیعیان در رقابت با مراکز آموزشی دیگر، دچار رکود شده است؛ در آسیب‌شناسی این چالش به موضوعات چون: مشکلات اقتصادی، نداشتن رسمیت دولتی، نبود مدرک تحصیلی، طولانی‌بودن دورۀ آموزشی، بروز نبودن مواد آموزشی، نبود رشته‌های تخصصی و مخالفت برخی استادان مدارس دینی با علوم روز اشاره شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87/%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85/%D8%B1%D8%A7%D9%87%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B2-%D8%A2%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF/ «راهکارهایی برای روزآمد شدن مدارس دینی در افغانستان»،  وب‌سایت افق‌اندیشه.]</ref>

در تاریخ پرچالش افغانستان، گروهی از عالمان دینی با درک ضرورت احیای ارزش‌های اسلامی، نهضتی آموزش دینی را در دوره‌های بسیار حساس به‌ویژه بعد از نسل‌کشی هزاره‌های افغانستان که نماد شیعیان این کشور محسوب می‌شوند، پایه‌گذاری کردند که تأثیری ماندگار بر هویت دینی و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعۀ هزاره گذاشت. تعداد این عالمان اثرگذار زیاد بوده و شماری از آنها در ذیل به‌عنوان نمونه است:  

غلام‌حسن پدردار ( متولد ۱۲۸۰ش) از علمای مبارز و مؤسسان حوزه‌های علمیه در شمال افغانستان بود. وی پس از تحصیل مقدمات در بلخاب، برای تکمیل علوم حوزوی به نجف  [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و در نزد مراجعی چون ابوالقاسم خویی و حکیم به درجۀ اجتهاد رسید.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>  پدردار با بازگشت به افغانستان، با تأسیس مدارس متعددی از جمله حسنیه [[باجگاه|باجگاه]] و دره چیوک، به احیای معارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] در مناطق شمالی پرداخت. این مدارس به کانون‌های اصلی [[تربیت|تربیت]] طلاب تبدیل شد و نقش به‌سزایی در مقابله با غربت فرهنگی شیعیان ایفا کرد. فعالیت‌های آموزشی و تبلیغی او، زمینه‌ساز بیداری دینی در مناطق مرکزی و شمالی افغانستان شد.<ref>حسن‌زاده، «زندگی‌نامه مرحوم پدردار»، 1395ش.</ref>

در تاریک‌ترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶-۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون حکیم و  خویی، او را به چهره‌ای بی‌بدیل در فقه و اصول تبدیل کرده بود. بازگشت او به افغانستان در ۱۳۳۶ش آغازی بود بر جنبش آموزشی که تا امروز ادامه دارد. [[مدرسه|مدرسۀ]] علمیۀ کوه‌بیرون السوالی [[مرکز بهسود|بهسود]] که به نجف کوچک شهرت یافته بود، منشأ تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. سپس مدرسۀ دهن‌غوری را در [[بغلان]] و [[امام صادق]] را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد. شاگردان پرورش‌یافته در این مکتب، امروزه نیز جزو مبلغان مهم دینی در سراسر افغانستان هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%a2%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%ad%d8%a7%d8%ac-%d8%a2%d8%ae%d9%88%d9%86%d8%af-%da%a9%d9%88%d9%87-%d8%a8%db%8c%d8%b1%d9%88%d9%86/ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

وحیدی از چهره‌های تأثیرگذار روحانی [[شیعه|شیعه]] در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهل‌بیت تلاش‌های چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به [[مشهد|مشهد]] و نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد.  از مهم‌ترین اقدامات او بنیان‌گذاری اولین مدرسۀ دینی در اودقول السوالی [[جاغوری]] بود که به کانونی برای آموزش علوم اسلامی تبدیل شد. وی با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در مناطق مختلف از جمله جاغوری، [[کابل]] و بغلان، زمینۀ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در [[اخلاق]] و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او می‌توان به محمدآصف محسنی قندهاری اشاره کرد که تحت تعلیمات وی رشد یافت و بعدها به یکی از عالمان مشهور [[شیعه]] در افغانستان تبدیل شد.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.</ref>

محمدسلطان ترکستانی فردی عالم، مردمی و متواضع بود که بیش از دو دهه در شهر [[مزارشریف|مزارشریف]] در حوزه‌های مختلف علمی، فرهنگی و اجتماعی فعالیت داشت. او نقش مهمی در توسعۀ زیرساخت‌های مذهبی و آموزش در شمال کشور ایفا کرد، به‌گونه‌ای که جایگاهش در تاریخ این منطقه بی‌نظیر است. او با شروع فعالیت‌هایش در مزارشریف، همواره بر گسترش علم و معارف [[اهل‌بیت|اهلبیت]] تمرکز داشت. در کنار تدریس درس‌های فقه و اصول، تلاش کرد تا مدارس و مراکز دینی متعددی را بنا یا تعمیر کند و منشأ تولید علم و ترویج معارف اهل‌بیت باشد. مدرسۀ بزرگ و معروف «سلطانیه» مزار شریف که عالمان برجسته و اثرگذار از جمله [[عبدالعلی مزاری]]، چهرۀ مشهور سیاسی و رهبر مقاومت ضد استبداد در [[افغانستان]] را تربیت کرد، از جمله یادگارهای وی است. وی همچنین اهتمام داشت تا حوزه‌های علمیه را از حالت محدود و محدودکننده به مراتب بزرگ‌تر و تأثیرگذارتر تبدیل کند و در این مسیر، به تربیت شاگردانی پرداخت که امروز در جایگاه علمای [[دین]] و رهبران معنوی تاثیرگذار در جامعه شناخته می‌شوند. حضور و فعالیت‌های او بر توسعه علمی، ترویج فرهنگ اسلامی و تقویت همبستگی مذهبی در مناطق همجوار نقش مؤثری داشت و همچنان اثرات این تلاش‌ها در گذر زمان پابرجا است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%B4%DB%8C%D8%AE-%D8%B3%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B1/ «آیت الله شهید شیخ سلطان محمد ترکستانی رحمت الله»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

{{اصلی|2=سید سرور واعظ}}

{{اصلی|قربانعلی محقق کابلی}}

[[قربانعلی محقق کابلی]] (۱۳۰۷-۱۳۹۸ش) از مراجع تقلید برجستۀ شیعیان افغانستان، به نظام آموزشی حوزوی این کشور رونق بخشید.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> وی مدارس متعددی از جمله مدرسۀ علمیۀ جامعة‌الاسلام در کابل و مزارشریف، حوزه علمیه الزهرا در [[دایکندی]] و مجتمع علمی-فرهنگی در [[بامیان]] را تأسیس و تحولی بنیادین در نظام آموزشی شیعیان افغانستان ایجاد کرد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> این مراکز علمی به کانون‌های اصلی تربیت طلاب و ترویج معارف اهل‌بیت در دوران پرچالش معاصر تبدیل شد.<ref>[https://rasanews.ir/fa/news/609966/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D8%B9%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%82%D9%82-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%85-%DB%8C%DA%A9%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B4%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D9%86 «بررسی فعالیت‌های علمی و عملی آیت‌الله محقق کابلی در کلام یکی از شاگردان»، خبرگزاری رسا.]</ref> محقق کابلی همچنین با بنیان‌گذاری [[نماز]] [[جمعه]] شیعیان در کابل، گام بلندی در رسمیت بخشیدن به فعالیت‌ها و آیین‌های مذهبی شیعیان برداشت.<ref>«مرجعیت رمز بقاء تشیع»، بخش فرهنگی جامعه روحانیت، 1374ش، ص40.</ref> آثار علمی متعدد وی در زمینۀ فقه و اصول از جمله منهاج‌الصلحاء و تحریر العروه، منابع درسی مهمی برای طلاب<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref> و شاگردان برجسته‌ای که در این مراکز علمی تربیت یافتند، امروزه از عالمان تأثیرگذار افغانستان محسوب می‌شود.<ref>«زندگی‌نامه»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله محقق کابلی.</ref>

[[آخوند|آخوند]] محمداسحاق در ۱۳۰۷ش در منطقۀ «زیرچغت» ولایت [[سرپل]] به دنیا آمد و پس از تحصیلات ابتدایی، علوم دینی را در مدارس شاهمرد و دهان‌شرد فراگرفت.<ref>علیزاده، حماسه‌های ماندگار در سرپل، 1388ش، ص47.</ref> وی بعد از تکمیل تحصیلات دینی خود در نجف، به [[وطن|وطن]] بازگشت و به تأسیس مراکز دینی و مدرسه علمیه در سوزمه‌قلعه، به تربیت طلاب و ترویج معارف اسلامی پرداخت. در جریان کودتای کمونیستی، رهبری مقاومت مردمی را بر عهده گرفت و در خط مقدم نبردها حضور یافت.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref> او در  ۱۳۵۸ش به [[شهادت]] رسید و به نمادی از مقاومت عالمان دینی در برابر ستم تبدیل شد.<ref>علیزاده، سوزمه‌قلعه در مسیر جهاد و هجرت، 1380ش، ص26.</ref>

خادم حسین فاضل ورسی (متولد ۱۳۰۸ش در ورس بامیان) از  عالمان دینی افغانستان است که با تأسیس مراکز علمی و تربیت نسل جدیدی از طلاب، نهضت آموزشی نوینی را در مناطق شیعه‌نشین افغانستان بنیان گذاشت. پس از تحصیلات مقدماتی در حوزه‌های علمیۀ ورس، [[بهسود]] و [[یکه‌ولنگ]]، در ۱۳۳۵ش برای تکمیل تحصیلات به نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد و از محضر مراجعی چون خوئی و سید محمدباقر صدر بهره برد. با بازگشت به افغانستان، حوزه‌علمیۀ ورس را تأسیس و به مدت ۱۵ سال به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت. این مرکز به کانونی برای [[تربیت]] طلاب و حل اختلافات اجتماعی تبدیل شد. پس از کودتای ۱۳۵۷ش به ایران مهاجرت و به تألیف و تحقیق در حوزۀ علمیۀ مشهد مشغول شد. آثار علمی وی در زمینه‌های فقه، اصول، تفسیر و کلام، گنجینۀ ارزشمندی برای جامعۀ علمی شیعیان افغانستان محسوب می‌شود. تلاش‌های آموزشی و تألیفی وی سهم مهم در احیای آموزش دینی و تقویت بنیان‌های علمی حوزه‌های شیعی افغانستان داشته است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%AF%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%B6%D9%84-%D9%88%D8%B1%D8%B3%DB%8C/ «آیه الله خادم حسین فاضلی ورسی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

{{اصلی|3=محمدآصف محسنی}}

[[محمدآصف محسنی]] (۱۳۱۴-۱۳۹۸ش) از چهره‌های مهم معاصر احیاگران مدارس دینی در افغانستان محسوب می‌شود. وی با تأسیس حوزۀ علمیۀ خاتم‌النبیین در [[کابل]] و [[قندهار]] و مراکز علمی دیگر، نظام آموزشی شیعیان افغانستان را نوسازی کرد و این مراکز به کانون‌های اصلی تربیت طلاب تبدیل شد. محسنی همچنین با ایجاد شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی، بستر مناسبی برای ترویج معارف اسلامی فراهم ساخت. آثار متعدد علمی او در زمینه‌های فقه، اصول و حدیث، منابع ارزشمندی برای طلاب علوم دینی به شمار می‌رود. فعالیت‌های آموزشی و فرهنگی وی، تحولی ماندگار در نظام حوزوی افغانستان ایجاد کرده است.<ref>[https://www.noorsoft.org/fa/Mostabser/View/29/ «زندگی‌نامة محمد آصف محسنی»، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.]</ref>

[[محمدهاشم صالحی]] مدرس از چهره‌های برجستۀ علمی و فرهنگی افغانستان محسوب می‌شود که خدمات گسترده‌ای در زمینه توسعۀ معارف اهل‌بیت و تربیت طلاب داشته است. وی در سال ۱۳۲۴ش در خانواده‌ای مذهبی در ولایت پروان به دنیا آمد و از کودکی مسیر تحصیل علوم دینی را در پیش گرفت. تحصیلات حوزوی خود را ابتدا در کابل و سپس در نجف اشرف نزد استادانی چون [[امام خمینی]]، سید ابوالقاسم خویی و سید محمد باقر صدر تکمیل کرد. پس از اخراج از عراق توسط رژیم بعث، به مدت ۲۴ سال در قم به تدریس سطوح عالی حوزوی پرداخت و شاگردان بسیاری از کشورهای مختلف تربیت کرد. از مهم‌ترین اقدامات وی  تأسیس دو [[مدرسه]] علمیه «رسالت» و «ولایت» در کابل و بامیان است که در گسترش علوم حوزوی در افغانستان اثرگذار بوده است. همچنین ساخت مسجد جامع الزهرا در کابل و چندین [[مسجد]] و [[حسینیه]] دیگر در مناطق مختلف از خدمات عمرانی وی محسوب شده است.<ref>[https://ofoghandisha.com/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C/%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C%D8%AA-%D9%87%D8%A7/%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B4%D9%80%D9%80%D9%85-%D8%B5%D8%A7%D9%84%D8%AD%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3/ «آیت الله محمدهاشــم صالحی مدرس»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

نظام آموزش دینی شیعیان در افغانستان از طریق شبکه گسترده‌ای از مساجد، حسینیه‌ها و مراکز مذهبی، حضور دانش‌آموختگان و مربیان این مدارس، تأثیر عمیقی بر سبک [[زندگی]] و رفتارهای روزمره مردم می‌گذارد. روحانیون و مبلغان دینی و حضور دایمی ملاامامان  درمیان مردم با بهره‌گیری از مناسبت‌های مذهبی، اجتماعی و فرهنگی، معارف اسلامی را در لایه‌های مختلف جامعه نهادینه می‌کنند. در ذیل به چند مورد اشاره شده است:  

# آموزش هنر خط و خوشنویسی نیز در این نظام جایگاه ویژه‌ای دارد. البته امروزه این روش کمرنگ شده است. شاگردان با نوشتن عباراتی چون «بسم الله» و «یا علی» در کنار کسب مهارت نوشتاری، صفاتی چون [[صبر]] و نظم را در خود پرورش می‌دهند. استفاده از ابزار ساده‌ای مانند تخته‌چوبی و قلم نی، خود درس عملی [[قناعت]] و [[ساده‌زیستی]] در این نظام است.<ref>عادلی، «نقش ملا و مکتبخانه‌های قدیمی در تحولات رشد فرهنگی شیعیان افغانستان» 1400ش، ص12-124.</ref>

شیعیان در افغانستان از طریق شبکۀ گستردۀ علمای دین، در صحنۀ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعۀ [[شیعه|شیعه]] حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنت‌های عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:  

در مواجهه با قدرت‌های خارجی از جمله انگلیسی‌ها، شوروی‌ها و آمریکایی‌ها و همچنین گروه‌های تندرو مانند داعش و القاعده، علمای شیعه با حفظ وحدت جامعه و تقویت بنیۀ اعتقادی آن، مانع از اضمحلال هویت مذهبی شیعیان شده‌اند. حتی در شرایط، مانند دورۀ عبدالرحمن خان که شیعیان مجبور به شرکت در نمازهای جماعت اهل‌سنت می‌شدند، روحانیون با حفظ شبکه‌های آموزشی زیرزمینی، تداوم معارف شیعی را تضمین کرده‌اند.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص107-109.</ref>

یکی از تأثیرهای مهم حوزه‌­های علمیه نجف و قم و دانش‌آموختگان آنها در افغانستان (به‌خصوص حوزۀ علمیۀ نجف)، گسترش فرهنگ شیعی در میان جامعه است. جان.ال اسپوزیتو معتقد است که تغییرات فرهنگی در عراق و ایران باعث تغییر در فرهنگ افغانستان نیز می‌شود.<ref>اسپوزيتو، ''انقلاب اسلامي و بازتاب جهاني آن''،  1382ش، ص200.</ref>

یکی از برنامه‌­های دانش‌آموختگان مراکز دینی نجف، بعد از بازگشت به افغانستان فعالیت‌های فرهنگی بوده است. برای مثال قربان‌علی محقق کابلی در [[زمستان|زمستان]] ۱۳۵۱ش از نجف به [[کابل|کابل]] بازگشت و تا اواخر ۱۳۵۷ش در آنجا ماند. تدریس علوم دینی، تبلیغ معارف اسلامی و بنیانگذاری چند مرکز اسلامی از فعالیت‌های فرهنگی وی در این مدت در کابل محسوب می‌شود. او مدرسه جامعةالاسلام را تأسیس کرد که از مراکز فعال برای طلاب علوم دینی است. همچنین ساخت [[مسجد|مسجد]] امام خمینی را آغاز کرد که در اثر کودتای کمونیستی ناتمام ماند و چند سال بعد تکمیل شد. آیین‌های مذهبی نیز به‌خصوص [[عزاداری|عزاداری]] در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]]، سخنرانی‌های [[جمعه|جمعه]] و [[رمضان|رمضان]] از سوی محقق کابلی برگزار می‌شد.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%ad%d8%b6%d8%b1%d8%aa-%d8%a2%db%8c%d9%87-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%a7%d9%84%d8%b9%d8%b8%d9%85%db%8c-%d9%85%d8%ad%d9%82%d9%82-%da%a9%d8%a7%d8%a8%d9%84%db%8c/ «حضرت آیه الله العظمی محقق کابلی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

به‌گواهی در افغانستان، آموزش و امکانات آموزشی، برای شیعیان، بسیار اندک بوده است. آموزش به‌طور سنّتی توسط روحانیان انجام می‌گرفته است. در مناطق هزارجات از مدارس جدید تا دهۀ ۱۳۴۰ش خبری نبود. دانش‌آموختگان حوزۀ علمیۀ نجف بعد از بازگشت، اولین زیرساخت­‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری را در افغانستان به وجود آوردند. آنان در کنار تدریس علوم دینی و تبلیغ معارف اهل‌بیت، بسیاری از مکاتب جدید را تأسیس کردند. همچنین از طریق مکتبخانه‌های سنتی و ملاامامی و آموزش‌های غیر مستقیم به توسعۀ آموزش دینی کمک کردند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>

علمای افغانستانی که برای تحصیل به نجف اشرف رفته بودند، پس از بازگشت به وطن، در سراسر مناطق شیعه‌نشین به تأسیس حوزه‌های علمیه همت گماردند. از جمله این شخصیت‌های برجسته می‌توان به [[نور احمد تقدسی|نوراحمد تقدسی]] اشاره کرد. وی پس از اتمام تحصیلات مقدماتی در کابل، راهی نجف شد و در محضر مراجع بزرگی چون محسن حکیم و شاهرودی به تحصیل پرداخت. پس از بازگشت به افغانستان، در منطقه قلعۀ شهادۀ کابل، مدرسه علمیه مدینه‌العلم را تأسیس کرد که امروزه علاوه‌بر فعالیت‌های آموزشی، محل برگزاری [[نماز|نماز]] [[جمعه|جمعه]] نیز است.

مدارس دیگر نیز توسط ده‌ها عالم تحصیل‌کرده در حوزه‌های علمیه نجف و قم در سراسر افغانستان پایه‌گذاری شده که در توسعۀ فرهنگ و معارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] نقش مهم داشته است. برای مثال می‌توان از این مداس نام برد: مدرسۀ سید محمد سرور واعظ (کابل)، مدرسۀ سید علی بهشتی (ورس بامیان)، مدرسۀ صادقیه (هرات)، مجتمع علمی و فرهنگی غوری، مدرسۀ رسالت، مدرسه مهدویه (کابل)، مدرسۀ سلطانیه (مزار شریف)، مدرسۀ جعفریه ([[هرات]])، مدرسۀ امیرالمؤمنین (مزار شریف) مدرسۀ جعفریه (مزار شریف)، مدرسۀ امام حسن (هرات)، مدرسۀ امام حسین ([[هرات]])، مدرسۀ خاتم‌الانبیاء (هرات)، مدرسۀ بقیةالله (هرات)، مدرسۀ مترقیه (هرات)، مدرسۀ محمدیه تپه سلام (کابل) و ده‌ها حوزه‌های علمیه در مناطق روستایی از جمله در جاغوری، بلخاب، یکه‌ولنگ، بهسود، کابل، هرات، [[بلخ]]، [[قندهار]]، [[ارزگان]]، مرکز [[غزنی]]، [[بدخشان|بدخشان]] (فیضیه در شهرستان درواز) و پنجاب.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص190.</ref>

امروزه دانشگاه‌ها و مؤسسات تحصیلات عالی بسیاری وجود دارد که به دست دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه به‌ویژه حوزۀ علمیۀ قم راه‌اندازی شده‌اند. بسیاری از طلاب و دانش‌پژوهان علوم دینی افغانستان در کنار دروس حوزوی در قم، به مطالعات جدید و علوم غیر حوزوی نیز روی آورند. برای مثال دانشگاه بامیان و مؤسسۀ تحصیلات عالی بامیکا در بامیان، دانشگاه ابن‌سینا، دانشگاه خاتم‌النبیین، دانشگاه کاتب، دانشگاه غرجستان، خواجه عبدالله انصاری در هرات، ناصر خسرو دایکندی، گوهرشاد، ابوریحان بیرونی و رهنورد در مزار، را یا طلاب افغانستانی تأسیس کرده‌اند و یا دانش‌آموتگان حوزه‌ها در این مراکز حضور فعال داشته و کادرهای علمی این مراکز را به عهده‌ دارند.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>

در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی، بسترهای لازم برای ایجاد رسانه‌ها به وجود آمد که دانش‌آموختگان حوزه‌­های علمیه به‌ویژه حوزۀ علمیۀ قم پیشگام بوده‌اند.

در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، به‌جز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای [[دین|دین]] برای ایجاد دگرگونی مثبت در جامعه، کتابخانه‌­هایی را در مناطق مختلف افغانستان تأسیس کرده‌اند. در این میان، اولین سنگ‌بنای کتابخانه­‌ها در افغانستان از طرف دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه نجف و قم پایه‌گذاری شده است. برای مثال کتابخانۀ دارالقرآن در کابل، دو کتابخانه در لعل از توابع [[غور|ولایت غور]] به‌نام‌های «رسالت» و «بصیرت» بنا شد که کتاب­‌های ارزندۀ علمی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی را به در خود جای داده است. در مناطق دیگر افغانستان از جمله دایکندی، [[بامیان|بامیان]] (پنجاب، یکاولنگ و ورس)، سمت شمال، بهسود، پروان و [[جاغوری|جاغوری]] نیز چنین کتابخانه­‌های توسط علمای بازگشته از حوزۀ علمیۀ نجف و قم تأسیس شده است.<ref>لعلی، سیری در هزاره­جات، 1372ش، ص335.</ref>

در عرصه علم اجتهاد و مرجعیت دینی، مدارس و حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان تاریخچه‌ای درخشان دارد. «ابو خالد کابلی» یکی از اصحاب [[امام زین‌العابدین]]، نقش مهمی در بنیان‌گذاری این عرصه ایفا کرده است. باکوشش [[آخوند خراسانی|آخوند محمدکاظم هروی خراسانی]] و با نگارش «کفایة الأصول» توسط وی، این تلاش علمی ادامه پیدا کرد. خراسانی در دوران قتل‌عام مردم هزاره توسط امیرعبدالرحمان خان در عراق [[زندگی|زندگی]] می‌کرد و پس از درگشت میرزای شیرازی، مسئولیت زعامت حوزه‌های علمیه را بر عهده گرفت.

مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن که هر سال ۵۰۰ شخصیت تأثیرگذار [[مسلمان|مسلمان]] را معرفی می‌کند، در گزارش ۲۰۲۲م، محمد اسحاق فیاض را به‌عنوان یکی از دو استاد برجستۀ حوزۀ علمۀ شیعه و از چهره‌های سرشناس جهان اسلام معرفی کرده است. این نهاد بین‌المللی بر نفوذ و احترام گسترده وی در میان شیعیان، به‌ویژه در منطقه جنوب آسیا تأکید کرده است. جایگاه علمی و مرجعیت دینی اسحاق فیاض در عراق و دیگر کشورهای اسلامی مورد توجه خاص محافل علمی و دینی قرار دارد.<ref>The Muslim 500, 2023, p114</ref> محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه قم<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> و غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه کابل، از دیگر مراجع  تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شوند که رسالۀ عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref>

در حال‌حاضر در مناطق اصلی شیعه‌نشین افغانستان مانند کابل، بامیان، یکاولنگ، [[قندهار|قندهار]] و [[هرات|هرات]] مدارس علمیۀ متعددی فعال است. تنها در [[کابل|کابل]] حدود ۱۵ [[مدرسه|مدرسۀ]] دینی شیعی تحت مدیریت شورای مرکزی فعالیت می‌کنند که حدود ۱۲۰۰ طلبه در آنها مشغول تحصیل هستند. حوزۀ علمیۀ خاتم‌الانبیاء که توسط محمدآصف محسنی تأسیس شده و مدرسۀ جامعه الاسلام محقق کابلی  از مراکز مهم علمی شیعیان در پایتخت افغانستان شمرده می‌شود. همچنین حوزه علمیه رسالت کابل به مدیریت محمدهاشم صالحی با دارا بودن ۲۷۰ طلبۀ شبانه‌روزی و ارائه دروس تا سطح خارج، از مراکز پیشرو در شهر کابل است.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>   

مدرسه دارالمعارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] واقع در غرب کابل از دیگر مدارس مهم در پایتخت کشور است که با داشتن تشکیلات مدرن و ساختار سازمان‌یافته، تحت مدیریت واعظ‌زادۀ بهسودی، از مراجع جوان تقلید شیعیان، درس‌های دینی را از سطح مبتدی تا خارج اصول و فقه پوشش می‌دهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref>   

رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی مدارس دولتی در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، حضور در شورای علمای سراسری افغانستان، تشکیل شورای علمای شیعیان، تشکیل شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی، توسعۀ کمی و کیفی مدارس علمیه در سال‌های اخیر، [[تربیت|تربیت]] نسل جدیدی از طلاب در سطوح مختلف، از جمله دست‌آوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>

در دورۀ جمهوری اسلامی افغانستان، توسعۀ مدارس دولتی و خصوصی در دستور کار قرار گرفت، به‌طوری که در ۲۰۱۳م حدود ۳۰۰ مدرسه دولتی و ۱۳ هزار مدرسه خصوصی فعال بودند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/1628987/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%85%D8%B9-%D8%A7%D8%B2-%D8%B1%D8%A7%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B2%DB%8C-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D «گزارشی جامع از راهاندازی مدارس دینی در افغانستان طالبان چه نقشهای در سر دارد؟» خبر آنلاین.]</ref> پس از بازگشت طالبان به قدرت، تمرکز بر توسعه مدارس دینی افزایش یافته و محدودیت‌های آموزشی برای دختران موجب رونق این مدارس شده است.<ref>[https://kelkein.com/13503/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%A7-%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%AF%D9%86%D8%A8%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D8%BA/ «گسترش مدارس دینی آیا طالبان به دنبال تغییر قطب مدارس دینی از پاکستان به افغانستان هستند؟»، وبسایت پنجرهای برای شناخت افغانستان.]</ref>  براساس آخرین گزارش‌ها، تعداد مدارس دینی اهل‌سنت به بیش از ۱۹ هزار مورد رسیده و در هر مرکز استان یک مدرسۀ دینی ویژه تأسیس شده است.<ref>[https://41172539.khabarban.com/ «ایجاد بیش از 19 هزار مدرسۀ دینی در افغانستان»، وب‌سایت خبربان.]</ref>

مدارس دینی به‌طور معمول شبانه‌روزی بوده و هزینه‌های مدارس دولتی بر عهدۀ دولت است. مدارس خصوصی منبع مشخصی ندارد و به‌طور عموم از کمک‌های مردمی تأمین می‌شود.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> در مواردی، طالبان علم، روزانه، جهت جمع‌آوری هزینۀ [[مدرسه|مدرسه]] به‌ویژه غذای شبانه‌روزی، به خانه‌های مردم محل مراجعه می‌کنند و یا در کنار جاده‌های عمومی به جمع‌آوری کمک می‌پردازند.<ref>[https://aiss.af/persian/assets/aiss_publication/ea6075f080cfdcd0fe4f944dfd24ddbb.pdf محمدی و دیگران، «جریان افراط گرایی در مدارس دینی غیر رسمی افغانستان»، 1394ش، ص33.]</ref>   

در مدارس دولتی تا قبل از قدرت‌گیری مجدد طالبان، ۴۰درصد مضامین معمول مدرسه‌ای و ۶۰رصد مضامین عصری به‌شمول زبان‌های ملی و بین‌المللی و کامپیوتر تدریس می‌شد.<ref>اندیشمند، معارف عصری افغانستان 1282-1389ش، 1389ش، ص179-180.</ref> در گذشته در مدارس دینی خصوصی تدریس ادبیات کلاسیک و طب سنتی نیز رایج بود.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref> در مدارس دینی اهل‌سنت، به دانش‌آموزان، طالب علم و با ارتقای سطح علمی آنها به ترتیب [[ملا]]، مولوی، مولانا، مفتی و مفتی اعظم گفته می‌شود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، 1395ش، ص158.</ref> از نظر کارشناسان دانش‌آموختگان مدارس دولتی متجددتر و به طبقۀ روشن‌فکر نزدیک‌ترند اما دانش‌آموختگان مدارس خصوصی رادیکال و از نظر نفوس نیز اکثریت را دارند.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref>

مدارس دینی اهل‌سنت در افغانستان، با تنوع ساختاری شامل مدارس دولتی، نیمه‌دولتی، خصوصی و خارجی، تأثیرات عمیقی بر تحولات سیاسی و اجتماعی کشور داشته است. این مراکز آموزشی از یکسو با تربیت نیروهای مذهبی و ترویج ارزش‌های اسلامی، نقش مهمی در حفظ هویت دینی جامعه ایفا کرده و با ارائه آموزش‌های دینی به اقشار محروم، خلأهای نظام آموزشی رسمی را پر کرده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»، 1390ش، ص186-187.]</ref>

همچنین، مدارس خارجی با حمایت برخی کشورهای منطقه، با ترویج قرائت‌های خاص از اسلام مانند وهابیت و سلفیت، به تقویت گفتمان‌های تکفیری دامن زده و با ایجاد شکاف‌های مذهبی، امنیت ملی و انسجام اجتماعی افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/03/09/1420438/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D «هزینۀ گزاف اعراب در افغانستان فاجعه‌ای به نام مدارس دینی در سایۀ سکوت دولت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این در حالی است که فقدان نظام یکپارچه نظارتی و استانداردهای آموزشی مشترک، چالش‌های جدی در کیفیت محتوای ارائه‌شده و جهت‌گیری‌های فکری این مراکز ایجاد کرده است.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref>

جامعه‌شناسان، مدارس دینی خارج از افغانستان به‌ویژه مدارس دینی پاکستان را به‌عنوان نهادهای اجتماعی-مذهبی، دارای کارکردی دوگانه در تحولات افغانستان می‌دانند. این مراکز که به‌طور عمده تحت تأثیر گفتمان جهادی و ارائه قرائتی انحصارگرایانه از اسلام، به کانون‌های اصلی جامعه‌پذیری افراط‌گرایانه تبدیل شده‌ است.

پیوندهای مالی این مدارس با بازیگران منطقه‌ای (به‌ویژه عربستان سعودی و قطر) و ارتباطات ارگانیک با نهادهای امنیتی پاکستان، نمونه‌ای بارز از پیچیدگی رابطۀ این مدارس با قدرت سیاسی است. بر اساس آمارها، بیش از ۸۰درصد تروریست‌های دستگیرشده در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، سابقۀ تحصیل در این مدارس را داشته‌اند.<ref>[https://www.bakhtarnews.af/dr/%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B3-%D8%AF%DB%8C%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%A7%D8%B5%D9%84%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D8%B1%D8%A7%D8%B7/ «مدارس دینی در پاکستان، عامل اصلی افراط گرایی و ترور در منطقه»، وب‌سایت آژانش اطلاعاتی باختر.]</ref>

[[مدرسه‌های اهل ‌سنت در افغانستان|مدارس اهل‌سنت افغانستان]] سهم به‌سزایی در حفظ و انتقال آموزه‌های صوفیانه در این کشور داشته است. این مدارس با تدریس و ترویج آثار بزرگان تصوف مانند خواجه عبدالله  انصاری، [[ابراهیم ادهم]]، شقیق بلخی، حاتم اصم و احمد خضرویه پیوند میان فقه سنتی و عرفان را استمرار بخشیده‌ است. بسیاری از مشایخ صوفیه در همین مدارس پرورش یافته‌ یا درس‌های مقدماتی خود را در آنها گذرانده‌اند. البته به‌دلیل نفوذ قرائت‌های سلفی‌گری و وهابیت در سال‌های اخیر، برخی از مدارس اهل‌سنت در تقابل با جریان‌های صوفیانه قرار گرفته‌ است.