قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد زاده شد.<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref> وی پس از کشته شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد‌‌.<ref>ملکم، تاریخ ایران، ۱۳۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.</ref> و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریم‌خان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۹۶؛ [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2143080/%D8%AC%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%86%D8%AE%D8%A8%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%B5%D8%B1-%D9%85%D8%B7%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%87-%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پریزاد و هادی‌منش، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، 1402ش، ص۲۵.]</ref> با آگاهی از بیماری و مرگ قریب‌الوقوع کریم‌خان، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت‌و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان تسلط یافت.<ref>پیرنیا و اقبال، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض قاجاریه، ۱۳۸۰ش، ص۷۵۴–۷۵۹.</ref><ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۴۷۶.</ref> وی با یکپارچه‌سازی تیره‌های مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و تهران را به‌عنوان مرکز حکومت خود برگزیند.<ref>سپهر، ناسخ التواریخ، ۱۳۵۸ق، ج۱، ص۳۴

</ref> و در ۱۲۱۰ق در تهران به‌عنوان پادشاه ایران تاج‌گذاری کرد<ref>طباطبایی، ایران در دورهٔ فتح‌علی‌شاه، ۱۳۹۳ش، ج3، ص12.</ref> و بدین‌ترتیب، سلسله قاجاریه را بنیان نهاد.‌<ref>پاکروان، آغا محمد خان قاجار، ۱۳۴۸ش، ص۳۱؛ اعتمادالسلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۲، ص۳۱۶

پس از بنیان‌گذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزاده‌اش فتح‌علی‌شاه (۱۲۱۳-۱۲۱۰ق) رسید. دورهٔ او با تحکیم پایه‌های دولت، گسترش مناسبات با اروپا و دو جنگ با روسیه همراه بود که به عهدنامه‌های گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های شمال‌غربی ایران انجامید. فتح‌علی‌شاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباس‌میرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/8874 «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی‌ شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی.]</ref> محمدشاه (۱۲۶۴-۱۲۱۳ق) که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجی‌میرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپس‌گیری هرات با مخالفت انگلستان مواجه شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2728426/%D8%A7%D9%88%D8%B6%D8%A7%D8%B9-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 اسمعیلی خوشمردان، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»،  ۱۳۹۴ش، ص۹-۱۱.]</ref> ناصرالدین‌شاه (۱۳۱۳-۱۲۶۴ق) در ۱۲۶۴ق با حمایت سفارتخانه‌های روس و انگلیس بر تخت نشست و امیرکبیر را به صدارت برگزید. اصلاحات امیرکبیر در عرصه‌های اداری، اقتصادی و نظامی، با مخالفت درباریان مواجه شد و سرانجام به عزل و قتل او انجامید. ناصرالدین‌شاه سه سفر به اروپا داشت و در دورهٔ وی امتیازاتی چون رویتر، تنباکو و بانک استقراضی به بیگانگان واگذار گردید[۱۳] که اعتراضات مردمی و روحانیون، از جمله نهضت تنباکو، را در پی داشت. وی در ۱۳۱۳ق به‌دست میرزا رضا کرمانی به قتل رسید.‌<ref>[http://pajoohe.ir/%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%AA%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B9%D9%84%D9%88%D9%85-%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B6%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A8%D8%B9%D8%AF-%D8%A7%D8%B2-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87__a-1331-46346-9461-9473-33713-33725-33791.aspx سلطانی‌مقدم، «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت پژوهه.]</ref> مظفرالدین‌شاه (۱۳۲۴-۱۳۱۳ق) که ۳۵ سال ولیعهد بود، در ۱۳۱۳ق بر تخت نشست. دوران سلطنت او با نارضایتی‌های عمومی از جمله تحصن تجار در حرم حضرت عبدالعظیم و سپس تحصن روحانیون و مردم در قم همراه بود که در نهایت به صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی در ۱۳۲۴ق انجامید. وی ده روز پس از امضای نظامنامه انتخابات، در ۲۴ ذیقعده ۱۳۲۴ق درگذشت.<ref>اصفهانی، تاریخ مفصل اسلام از طلوع اسلام تا عصر حاضر، ۱۳۶۲ش، ج2، ص۱۰۸۲؛ [https://www.iichs.ir/fa/news/1012/%D9%85%D8%B8%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%A7%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 معزی، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر.]</ref> احمدشاه به‌عنوان آخرین شاه قاجاریه (۱۳۴۴-۱۳۲۷ق) دورهٔ جنگ جهانی اول و اشغال ایران را تجربه کرد و سرانجام در ۱۳۰۴ش، مجلس شورای ملی به خلع او و انقراض سلسلهٔ قاجار که به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرده بودند، رأی داد.<ref>هاشمیان، تحولات فرهنگی ایران در دورهٔ قاجاریه و مدرسه دارالفنون، 1379ش، ص5-9.</ref><ref>شمیم، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار، 1387ش، ص۶۲۹–۶۳۰.</ref>

== فهرست شاهان‌ قاجار‌ ==

محمدحسن‌خان و جیران خانم<ref>اعتمادالسّلطنه، منتظم ناصری، ۱۳۰۰ق، ج۳، ص۲۳.</ref>

۱۱۹۳ - رمضان ۱۲۱۰ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۶۱ - ۱ فروردین ۱۱۷۵)  

رمضان ۱۲۱۰ - ۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۷۵ - ۲۸ خرداد ۱۱۷۶) (رسمی)  

|حاج ابراهیم اعتمادالدوله<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/445244/%D8%A7%D9%88%D9%84%DB%8C%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%B8%D9%85-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%A7%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%AF-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%88%D9%84%D9%87 امیری، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»،  ۱۳۵۳ش، ص۹۱۳.]</ref>

توسط خدمتکارانش کشته شد.<ref>امداد، تاریخ رجال ایران، ۱۳۴۷-۱۳۵۰ش، ج۱، ص۲۵۴.</ref>

|یکپارچگی ملی ایران<ref>[https://www.islamical.org/fa/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA_%D8%B4%D8%A7%D9%87%D8%A7%D9%86_%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1#CITEREFBosworth1996 «فهرست شاهان قاجار»، وب‌سایت اسلامیکال.]</ref>

* پیشینهٔ طولانی حضور قاجارها در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومت‌داری و سازمان‌دهی نیروهای رزمی را برای آنان به ارمغان آورده بود.

* ساختار ایلی منسجم و توان بالای سواره‌نظام قاجار، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابل‌توجهی برخوردار می‌ساخت.

* بهره‌گیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، به قاجارها امکان داد تا با ائتلاف‌های گزینشی و جنگ‌زنی هدفمند، دامنهٔ نفوذ خود را به‌تدریج گسترش دهند.

* موقعیت جغرافیایی استرآباد به‌عنوان پایگاه اولیهٔ قاجارها، دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابعِ انسانی مناطق ترکمن‌نشین، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref>

قاجاریه، برخلاف صفویه که بر پایۀ مشروعیت دینی شیعی و آرمان دولت-ملت یکپارچه استوار بود و خود را نایب امامان معرفی می‌کرد، با تکیه بر قدرت ایلی و سنت‌های قبیله‌ای به حکومت رسید و نتوانست مشروعیتی دینی همپایۀ صفویان کسب کند. در حالی که صفویان با رسمیت بخشی به مذهب شیعه، نهاد «صدر» را برای کنترل علما تأسیس کردند، قاجاریه فاقد چنین ساختار نهادی مذهبی متمرکزی بود و رابطه آن با روحانیون، نوسانی و مبتنی بر منافع متغیر سیاسی باقی ماند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]

</ref> برخلاف پهلوی که با رویکردی بوروکراتیک، سکولار و متمرکز، به دنبال حذف نهادهای سنتی و ایجاد دولتی مدرن با ظاهری غیردینی بود،<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> قاجاریه همچنان در چارچوب ساختار ایلی-خاندانی و سنتی عمل می‌کرد و نهادهای حکومتی آن به‌طور عمده متکی بر روابط خویشاوندی و مناسبات قبیله‌ای بود. در حکومت قاجاریه، نهاد مذهب شیعه حضوری دوگانه داشت: گاه در ائتلاف با دربار و گاه در مخالفت با آن؛ در حالی که در صفویه، مذهب بیشتر پشتوانۀ دولت بود<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]</ref> و در پهلوی، به حاشیه رانده شد.<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> استبداد قاجاری، هرچند خودکامه بود، اما فاقد سازمانیافتگی نوین و ابزارهای قانونی گسترده بود<ref>  سرجان، تاریخ ایران، بی‌تا، ص۲۸-۲۹.</ref> و به‌همین دلیل، محققان دامنۀ آسیب‌رسانی آن به جامعه را محدودتر از استبداد سازمانیافتۀ پهلوی ارزیابی می‌کنند؛<ref>کوشکی، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش، ج۸، ص۱۰۰-۱۰۳.</ref> چنان که در دوران قاجار، بازار و علما در ائتلافی سنتی، نقش مؤثری در تنظیم مناسبات قدرت داشتند و در مواردی چون تحریم تنباکو، توانایی مقابله با حکومت را نشان دادند.<ref>''' '''[https://www.sid.ir/paper/1059916/fa#downloadbottom دارا و طلوعی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، ۱۴۰۰ش، ص۸۵-۹۵.]</ref>

نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوان‌سالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت. صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند و حکومت‌های محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره می‌شدند. از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، نهادهایی چون دارالفنون و وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد. با انقلاب مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس سنا و شورای ملی پیش رفت، اما این تحولات با کارشکنی‌های دربار و نفوذ خارجی مواجه شد.

اسمعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.

 

امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلۀ گوهر، شمارۀ ۲۲، ۱۳۵۳ش.