ابرابزار |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
هنر زرتشتیدوزی | هنر زرتشتیدوزی در دورهٔ [[ساسانیان]] به میان آمده است. امروزه از این [[سوزندوزی]] کمتر حمایت میشود.<ref>{{پک|پشوتنیزاده|1401|ک=مطالعات ایرانی-اسلامی|ف=مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران|ص=59}}</ref> زرتشتیدوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پتهدوزی کرمان و [[سوزندوزی بلوچی]] دارد که دلیل اصلی آن احتمالاً همنشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته ذکر شده است. از سوی دیگر، زرتشتیان پس از مهاجرت به هند در قرن دهم میلادی و تشکیل جامعه پارسیان هند، این هنر ایرانی را نیز در آنجا رواج یافت. بههمین دلیل گفته شده که نقوش زرتشتیدوزی بهعنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر [[فرهنگ]] و [[صنایع دستی|صنایعدستی]] مناطق نزدیک به کشمیر تأثیر بگذارد.<ref>{{پک|سرافراز اردکانی|1402|ک=مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتیدوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردمشناختی|ص=20}}</ref> | ||
== رنگهای مورد استفاده در زرتشتیدوزی == | == رنگهای مورد استفاده در زرتشتیدوزی == | ||
| خط ۱۴: | خط ۱۴: | ||
== انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتیدوزی == | == انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتیدوزی == | ||
موضوعات نقوش بهکار رفته در هنر زرتشتیدوزی به سه دستهٔ کلی تقسیم میشوند: | موضوعات نقوش بهکار رفته در هنر زرتشتیدوزی به سه دستهٔ کلی تقسیم میشوند: | ||
* | * نقوشی ملهم از طبیعت منطقه به دو دستهٔ جانوری و گیاهی تقسیم میشوند''':''' | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| خط ۲۵: | خط ۲۵: | ||
| rowspan="3" |جانوری | | rowspan="3" |جانوری | ||
|پرنده | |پرنده | ||
|طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان | |طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان. | ||
|طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن بهعنوان مرغ مقدس یاد میشود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.<ref name=":022">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=24}}</ref> | |طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن بهعنوان مرغ مقدس یاد میشود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.<ref name=":022">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=24}}</ref> | ||
|- | |- | ||
|ماهی | |ماهی | ||
|انواع نقوش ماهی و طرحهای موسوم به حوض و ماهی | |انواع نقوش ماهی و طرحهای موسوم به حوض و ماهی. | ||
|ماهی نماد باروری و حاصلخیزی<ref>{{پک|هال|1380|ک=فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب|ص=100}}</ref> و یادآور ایزدبانوی مادر است.<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=342}}</ref> | |ماهی نماد باروری و حاصلخیزی<ref>{{پک|هال|1380|ک=فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب|ص=100}}</ref> و یادآور ایزدبانوی مادر است.<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=342}}</ref> | ||
|- | |- | ||
|حیوانات شاخدار | |حیوانات شاخدار | ||
|پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی | |پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی. | ||
|حیوانات شاخدار نماد باروری و قدرت هستند.<ref>{{پک|وارنر|1386|ک=دانشنامهٔ اساطیر جهان|ص=536}}</ref> | |حیوانات شاخدار نماد باروری و قدرت هستند.<ref>{{پک|وارنر|1386|ک=دانشنامهٔ اساطیر جهان|ص=536}}</ref> | ||
|- | |- | ||
|گیاهی | |گیاهی | ||
|درخت | |درخت | ||
|سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بتهجقه، درخت زندگی | |سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بتهجقه، درخت زندگی. | ||
|درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=29}}</ref> درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی|ص=460}}</ref> | |درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=29}}</ref> درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی|ص=460}}</ref> | ||
|- | |- | ||
| | | | ||
|گل | |گل | ||
|شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتابگردان یا میخک، بوتهٔ گل همراه برگ<ref name=":02">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=19}}</ref> | |شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتابگردان یا میخک، بوتهٔ گل همراه برگ.<ref name=":02">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=19}}</ref> | ||
|گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتابگردان نماد برکت و خوشیمنی<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=8}}</ref> و گلهای هشتپر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی|ص=840}}</ref> | |گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتابگردان نماد برکت و خوشیمنی<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=8}}</ref> و گلهای هشتپر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی|ص=840}}</ref> | ||
|} | |} | ||
* | * نقوش هندسی معروف به هفتوهشت: | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| خط ۵۷: | خط ۵۷: | ||
|نقوش هندسی | |نقوش هندسی | ||
|نقوش هندسی | |نقوش هندسی | ||
|دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجیشکل<ref name=":023">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=19}}</ref> | |دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجیشکل.<ref name=":023">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=19}}</ref> | ||
|دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=77}}</ref> و لوزی نماد زنانه به مثابهٔ الههٔ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.<ref>{{پک|شوالیه|گربران|1387|ک=فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهرهها، رنگها، اعداد|ص=31|ج=5}}</ref> | |دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=77}}</ref> و لوزی نماد زنانه به مثابهٔ الههٔ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.<ref>{{پک|شوالیه|گربران|1387|ک=فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهرهها، رنگها، اعداد|ص=31|ج=5}}</ref> | ||
|} | |} | ||
نقوش مفهومی به دو دستهٔ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم میشوند: | |||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|+ | |+ | ||
| خط ۷۰: | خط ۷۰: | ||
|نقوش مفهومی | |نقوش مفهومی | ||
|نقوش برگرفته از محیط | |نقوش برگرفته از محیط | ||
|خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسمدان<ref name=":024">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=21}}</ref> | |خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسمدان.<ref name=":024">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=21}}</ref> | ||
|خورشید نماد حیات و سرچشمهٔ نیروی انسانی است.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ص=78|ک=رمزهای زنده جان}}</ref> برسمدان نماد شکرگزاری از برکتهای رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیهٔ انسانها و حیوانات هستند.<ref name=":025">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=21}}</ref> | |خورشید نماد حیات و سرچشمهٔ نیروی انسانی است.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ص=78|ک=رمزهای زنده جان}}</ref> برسمدان نماد شکرگزاری از برکتهای رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیهٔ انسانها و حیوانات هستند.<ref name=":025">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=21}}</ref> | ||
|- | |- | ||
| | | | ||
|نقوش ترکیبی | |نقوش ترکیبی | ||
|نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسومبه حوض و | |نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسومبه حوض و ماهی و نقش دو انسان نشسته روبهروی هم. | ||
|خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه بهوجود آمده<ref>{{پک|بختورتاش|1380|ک=نشان رازآمیز|ص=244}}</ref> و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانهها آویزان میکنند.<ref>{{پک|گلاک|گلاک|1355|ک=سیری در صنایع دستی ایران|ص=235}}</ref> | |خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه بهوجود آمده<ref>{{پک|بختورتاش|1380|ک=نشان رازآمیز|ص=244}}</ref> و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانهها آویزان میکنند.<ref>{{پک|گلاک|گلاک|1355|ک=سیری در صنایع دستی ایران|ص=235}}</ref> | ||
نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده میشود.<ref name=":026">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=21}}</ref> | نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده میشود.<ref name=":026">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغنظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر|ص=21}}</ref> | ||
| خط ۸۶: | خط ۸۶: | ||
== ثبت زرتشتیدوزی در آثار ملی == | == ثبت زرتشتیدوزی در آثار ملی == | ||
زرتشتیدوزی در اسفند ماه ۱۳۹۹ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>{{پک|شهریاری|1401|ک=وبسایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|ف=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتیدوزی در خانهٔ هفت دست}}</ref> همچنین وزارت میراث | زرتشتیدوزی در اسفند ماه ۱۳۹۹ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.<ref>{{پک|شهریاری|1401|ک=وبسایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان|ف=نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتیدوزی در خانهٔ هفت دست}}</ref> همچنین وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتیدوزی بهعنوان میراث ناملموس ثبت جهانی شود.<ref>{{پک/بن|ایرنا|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)|ف=زرتشتیان میراثدار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتیدوزی}}</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
