پیش‌نویس:سازمان مجاهدین خلق ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

پیدایش سازمان در فضای بعد از شهریور ۱۳۲۰، گسترش جریان‌های چپ و ضد استعماری، شکست تجربه‌های پارلمانی، سرکوب قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ و نارضایتی جوانان مذهبی از روش‌های معتدل‌تر نهضت آزادی قابل توضیح است. بنیانگذاران سازمان که ابتدا با شعار مبارزه با فقر و استثمار فعالیت می‌کردند، تحت تأثیر اقدامات سرکوبگرانه حکومت پهلوی و اندیشه‌های مارکسیستی، به مبارزه مسلحانه روی آوردند.^{<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=602-603|ج=1}}</ref>} این سازمان به دست تعدادی از جوانان نهضت آزادی با تأثیرپذیری از جنبش‌های انقلابی-مارکسیستی در جهان با رویکرد مبارزه مسلحانه شکل گرفت.^{<ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=680|ج=1}}</ref>}  شکل‌گیری سازمان بر دو روند تاریخی در ایران متکی بوده است: نخست، محبوبیت اندیشه‌های انقلابی و ترقی‌خواه مارکسیستی در جهان؛ و دوم، پیدایش نگرشی نو به اسلام و تلاش برای ارائه تفسیری روزآمد از آن با اندیشه‌های مدرن غربی.<ref>{{پک|آبراهامیان|1382|ک=ایران بین دو انقلاب|ص=603|ج=1}}</ref>

در منابع، محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و عبدالرضا نیک‌بین به عنوان بنیان‌گذاران اصلی معرفی شده‌اند و در برخی روایت‌ها علی‌اصغر بدیع‌زادگان نیز در شمار بنیان‌گذاران یا حلقه بسیار نزدیک اولیه قرار گرفته است. این افراد سابقه فعالیت در محیط‌های مذهبی و دانشجویی، از جمله ارتباط با نهضت آزادی و انجمن‌های اسلامی را داشتند و دانشگاه، زندان و شبکه‌های مذهبی شهری برای آنان فضای جذب نیرو و بازاندیشی سیاسی فراهم کرد.<ref>{{پک|احمدی روحانی|1384|ک=سازمان مجاهدین خلق ایران|ص=23|ج=}}</ref><ref>{{پک|جعفریان|1396|ک=جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران|ص=663-664|ج=}}</ref><ref>{{پک|مهرآبادی|1384|ک=بررسی تغییر ایدئولوژی سازمان مجاهدین خلق در 1354|ص=45|ج=}}</ref>

پس از این انقلاب ایدئولوژیک، نظام کار شورایی به طور رسمی و با اعلام علنی، از میان رفت و رهبری نوین مصون از اشتباه و بازخواست زاده شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=143|ج=3}}</ref> به گفته برخی محققان، سازمان در این دوره تحت قوانین سختگیرانه فرقه‌ای در زمینه‌های سیاسی، خانوادگی و جنسی اداره می‌شد؛ قوانینی که بر اساس آن مخالفان یا منتقدان ایدئولوژی سازمان، زندانی و شکنجه می‌شدند تا از سازمان جدا نشوند. <ref>{{پک|آبراهامیان|1386|ک=اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی|ص=284-293|ج=1}}</ref> <ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=254-268|ج=1}}</ref>

بعد از خاتمهٔ جنگ، مجاهدین کلیهٔ نیروهای خود را در قرارگاه اشرف متمرکز نمودند. مسعود رجوی رهبر گروه از آن زمان به بعد دیده نشده است. <ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/04/090410_he_economist_mko|ف=مجاهدین خلق از عراق به کجا خواهند رفت؟}}</ref>گرچه سازمان مجاهدین با پخش پیام‌هایی منسوب به وی مدعی زنده بودن اوست. این شهر موضوع اصلی‌ترین اختلاف بین مجاهدین و جمهوری اسلامی بود. جمهوری اسلامی تلاش‌های زیادی برای منحل کردن و اخراج اعضای مجاهدین یا بازگرداندن آن‌ها به ایران چه مستقیماً و چه از طریق افراد وابسته به خود در دولت عراق به کار بست. متقابلاً مجاهدین نیز دست به کمپین گسترده‌ای در میان مردم عراق زدند تا حمایت‌هایی را کسب نمایند؛ از جمله اینکه ۵ میلیون و دویست هزار نفراز مردم عراق با امضای بیانیه‌ای، حمایت خودشان را از مجاهدین اعلام کرده و خواهان خلع ید از جمهوری اسلامی در عراق شدند. در این حال موفق الربیعی مشاور امنیت ملّی عراق اعلام کرد که دولت عراق به اعضای گروه مجاهدین خلق اعلام کرده است که دو راه بیش‌تر ندارند، یا این که به ایران بازگردند یا کشور دومی را برای حضور خود انتخاب کنند، چرا که تحت هیچ شرایطی دیگر نمی‌توانند در خاک عراق بمانند. <ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/01/090119_mg_iraniraq|ف=عراق: اعضای مجاهدین خلق باید از این کشور بروند}}</ref>با شروع انتقال اکثر ساکنان اشرف به کمپ لیبرتی آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق در تاریخ ۱۶ سپتامبر ۲۰۱۲ میلادی از قرارگاه اشرف خارج و بیشتر از ۲۰۰۰ نفر از اعضای این گروه در لیبرتی ساکن شدند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2012/09/120916_l31_iraq_mujaheddin_iran_exile|ف=آخرین گروه از اعضای سازمان مجاهدین خلق به اردوگاه 'آزادی' منتقل شدند}}</ref> در پی وجود نا امنی در کمپ لیبرتی در سال ۱۳۹۴ ضرورت خروج مجاهدین از عراق بیش از پیش مطرح شد و مریم رجوی در یک کارزار بین‌المللی، ترتیبات انتقال را پیش برد و مجاهدین به اروپا منتقل شدند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.dw.com/fa-ir/%D8%AE%D8%B1%D9%88%D8%AC-%D8%A2%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%A7%D8%B9%D8%B6%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%A7%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AE%D9%84%D9%82-%D8%A7%D8%B2-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82/a-19541672|ف=خروج آخرین اعضای سازمان مجاهدین خلق از عراق}}</ref> در نهایت در سال ۱۳۹۵ کمپ لیبرتی تعطیل شد و آخرین افراد سازمان مجاهدین خلق ایران به کشورهای اروپایی و بیشتر به آلبانی اشرف۳ منتقل شدند.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2016/09/160912_l44_albania_iraq_mujahedin|ف=از بغداد تا تیرانا: پایان سی سال حضور مجاهدین خلق در عراق}}</ref>

رسانه از آغاز پس از انقلاب، ابزار اصلی سازمان برای بسیج سیاسی بود. نشریه مجاهد، بیانیه‌ها، کلاس‌های تبیین جهان، کتابچه‌ها و نوارها در دهه ۱۳۵۰ و ۱۳۶۰، و سپس سایت‌ها، شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های برون‌مرزی و گردهمایی‌های آنلاین در دوره معاصر، بخش مهمی از کنش سازمان را تشکیل داده‌اند. پس از کاهش توان نظامی، رسانه و دیپلماسی عمومی جایگزین اصلی حضور عملیاتی شد.<ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=374-387|ج=2}}</ref>

در منابع رسمی جمهوری اسلامی، از فعالیت سایبری سازمان و نقش آن در شبکه‌های اجتماعی با تعبیرهایی مانند «لشکر سایبری» یاد شده است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1398/04/20/2052024/%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%DB%8C%D8%A8%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D9%85%D8%A7-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%81%D8%B9%D8%A7%D9%84%DB%8C%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%DA%A9%D9%86%D8%AF|ف=لشکر سایبری منافقین در شبکه‌های اجتماعی ما چگونه فعالیت می‌کند؟}}</ref> اهمیت فعالیت آنلاین سازمان در سال‌های اخیر قابل انکار نیست، زیرا ساختار مستقر در آلبانی برای اثرگذاری بر سیاست ایران بیش از گذشته به رسانه، شبکه اجتماعی و ارتباطات خارجی متکی شده است.  

سازمان مجاهدین خلق طی اطلاعیه‌ای اعلام کرد با هدف جلوگیری از دستیابی حکومت ایران به سلاح هسته‌ای و «خدمت به عالی‌ترین مصالح خلق و میهن خود و صلح و امنیت منطقه‌ای و بین‌المللی»، در ۳۴ سال گذشته دست به «۱۳۳ رشته افشاگری» زده است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref> افشای فعّالیت‌های مخفی هسته‌ای جمهوری اسلامی از جمله سایت نطنز در سال ۲۰۰۲ برای اولین بار توسط سازمان مجاهدین صورت گرفت <ref>{{پک|Stolberg|2003-5-27|ک=https://www.nytimes.com/2003/05/27/world/group-says-iran-has-2-undisclosed-nuclear-laboratories.html|ف=Group Says Iran Has 2 Undisclosed Nuclear Laboratories|کد=en}}</ref>که در نهایت منجر به صدور چهار قطعنامه توسط شورای امنیت سازمان ملل متحد و اعمال تحریم‌های مختلف علیه دولت جمهوری اسلامی شد. همچنین در سال ۲۰۰۹ میلادی، این سازمان ادعاهای تازه‌ای پیرامون برنامهٔ هسته‌ای ایران ارائه داد.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.bbc.com/persian/iran/2009/09/090924_si_mojahedin_nuclear|ف=سازمان مجاهدین خلق: دو مرکز مخفی اتمی دیگر در ایران را شناسایی کرده ایم}}</ref> در مهر ۱۳۹۹ برابر با سپتامبر ۲۰۲۰ سازمان دو سایت سرخه‌حصار در تهران و مریوان در آباده، و فعالیت‌های آن‌ها برای «تولید سلاح هسته‌ای» را افشا کرد.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.iranintl.com/fa/202508082277|ف=سازمان مجاهدین خلق دست داشتن در ترور عوامل برنامه هسته ای جمهوری اسلامی را تکذیب کرد}}</ref>

این سازمان پس از انتقال اعضای خود از عراق،از سال ۲۰۱۶ مرکز اصلی فعالیت خود را در مجموعه «اشرف ۳» در آلبانی مستقر کرده است.<ref>{{پک|حق بین|1383|ک=از مجاهدین تا منافقین|ص=310|ج=1}}</ref> فعالیت‌های کنونی این سازمان عمدتاً شامل برگزاری نشست‌های سیاسی، فعالیت رسانه‌ای، لابی‌گری در کشورهای غربی و حمایت از جریان‌های مخالف جمهوری اسلامی است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.cfr.org/backgrounders/mujahadeen-e-khalq-mek|ف=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|زبان=en}}</ref> رهبری سازمان به‌صورت رسمی با '''مریم رجوی''' ادامه یافته است. وی از سال ۱۹۸۵ به‌عنوان دبیرکل سازمان و رئیس برگزیده شورای ملی مقاومت ایران معرفی شده و در سال‌های اخیر چهره اصلی سیاسی و بین‌المللی سازمان محسوب می‌شود.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> در مقابل، '''مسعود رجوی'''، رهبر تاریخی سازمان، از زمان حمله ایالات متحده به عراق در سال ۲۰۰۳ در انظار عمومی ظاهر نشده است. تاکنون هیچ سند رسمی و قابل راستی‌آزمایی درباره مرگ یا محل اقامت وی منتشر نشده است. شورای ملی مقاومت و سازمان مجاهدین خلق اعلام می‌کنند که وی زنده است و به دلایل امنیتی در انظار عمومی حضور ندارد؛ در مقابل، بسیاری از تحلیلگران و گزارش‌های پژوهشی احتمال می‌دهند که وی درگذشته باشد، اما این موضوع تاکنون به‌طور مستقل تأیید نشده است.<ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref> از منظر حقوقی، سازمان مجاهدین خلق پیش‌تر در فهرست سازمان‌های تروریستی ایالات متحده و اتحادیه اروپا قرار داشت، اما پس از بازنگری‌های قضایی، در سال ۲۰۰۹ از فهرست اتحادیه اروپا و در سال ۲۰۱۲ از فهرست وزارت امور خارجه آمریکا خارج شد. با این حال، جمهوری اسلامی ایران همچنان این سازمان را یک گروه تروریستی می‌داند. <ref>{{پک|جمعی از پژوهشگران|1385|ک=سازمان مجاهدین خلق از پیدایی تا فرجام|ص=386|ج=3}}</ref><ref>{{پک/بن|کد؟!|ک=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|ف=The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|زبان=en}}</ref>

== پانویس ==

* {{یادکرد وب|عنوان=Mujahadeen-e-Khalq (MEK)|نشانی=https://www.cfr.org/backgrounders/mujahadeen-e-khalq-mek|تاریخ=2014|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=Council on Foreign Relations(CFR)}}

* {{یادکرد وب|عنوان=Congressional Research Service (2025), The Mojahedin-e-Khalq (MEK) or People's Mojahedin Organization of Iran (PMOI)|نشانی=https://www.congress.gov/crs_external_products/R/PDF/R48433/R48433.3.pdf|تاریخ=2025|تاریخ بازبینی=|شناسه={{شناسه یادکرد|کد؟!}}|وبگاه=CRS}}