آموزش علوم دینی در افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

* '''عراق:''' عراق به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های علمی و دینی جهان تشیع معروف است. در دوران معاصر، شمار قابل توجهی از طلاب علوم دینی افغانستان این فرصت را یافته‌اند که تحت نظر مراجع تقلید در این کشور به تحصیل بپردازند. پس از دورۀ عبدالرحمان خان، این عالمان با ایجاد مدارس علوم دینی در داخل افغانستان، بستر مناسبی برای آموزش معارف اسلامی فراهم آوردند. [[مدرس افغانی|محمد علی مدرس]]، [[قربانعلی وحیدی]]، [[سید سرور واعظ]]، [[سید علی‌احمد حجت|سید علی احمد حجت]]، [[قربانعلی محقق کابلی]]، [[محمداسحاق فیاض|محمداسحاق فیاض،]] [[محمدآصف محسنی|محمد آصف محسنی]]، [[سید علی بهشتی ورسی|سید علی بهشتی]]، [[سید اسماعیل بلخی]]، [[هاشم صالحی مدرس]]، [[قربانعلی عرفانی یکه ولنگی|قربانعلی عرفانی]] و سلطان ترکستانی برخی از تحصیل کردگان نجف هستند که تأثیر عمیقی بر فرهنگ و هویت دینی شیعیان این کشور گذاشته‌اند. در سال‌های اخیر نیز با احیای مجدد حوزۀ علمیۀ نجف پس از سقوط صدام حسین، طلاب افغانستانی در این مراکز علمی مشغول تحصیل شده‌اند.<ref>کاظمی، حوزۀ علمیه نجف و قم و نقش آن در تاریخ معاصر افغانستان، 1401ش، ص98؛ قاسمی (محقق خراسانی)، المؤلفون الافغانیون المعاصرون (مولفان معاصر افغانستان)، 1400ش، ص182. شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص43. </ref>

مکتب‌خانه‌ها در هزارستان و میان شیعیان افغانستان، [[تربیت|تربیت]] مقدماتی کودکان را برای ورود به مدارس دینی بر عهده داشته‌ است. از آنجای که اکثر هزاره‌ها پیرو مذهب [[شیعه|شیعه]] هستند، مکتب‌خانه‌ها به‌دلیل وضعیت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی هزاره‌ها، تنها مراکز آموزشی و راه ورود آنها به مدارس دینی بوده است. تا دهۀ ۱۳۲۰ش، [[مکتب‌خانه|مکتب‌خانه]] تنها مرکز آموزشی در دسترس هزاره‌ها بود و تا دهۀ ۱۳۷۰ش نیز مکتب‌خانه‌ها سهم اصلی را در آموزش مردم هزاره حفظ کرده بودند. مکتب‌خانه‌ها به‌طور معمول در مساجد، حسینیه‌ها و خانه‌های مسکونی توسط ملای قریه/ روستا اداره می‌شد. کودکان هزاره به‌طور معمول از ۶سالگی وارد مکتب‌خانه می‌شدند، اما حضور دختران کم‌رنگ بوده است. در مکتب‌خانه قرآن، [[نماز]]، اصول و فروع دین، خواندن و نوشتن [[زبان فارسی]] و ریاضی مقدماتی آموزش داده می‌شد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20130617152426-9825-14.pdf اصغری، «تعلیم و تربیت در افغانستان»،  1390ش، ص180.]</ref> ملای مکتب در صورت توانایی علمی، لغت و ادبیات عربی (صرف و نحو) را نیز تدریس می‌کرد. نوجوانان پس از گذراندن دورۀ مکتب‌خانه و تکمیل شرایط، وارد مدرسه می‌شدند.<ref>امینی، «تاریخ تحولات حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان در صد سال اخیر»،  1389ش، ص34-35.</ref>

سید حسین عالم زادهٔ ۱۲۴۵ش در سرپل  از عالمان برجسته و بنیان‌گذاران اصلی حوزه‌های علمیه شیعه در شمال افغانستان بود. وی پس از چهارده سال تحصیل علوم دینی در حوزه علمیه مشهد،<ref>ضیایی، محمد‌رضا، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۷؛ رحمانی ولوی، مهدی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۱.</ref> در سال ۱۲۷۵ش به افغانستان بازگشت. بازگشت او همزمان با دوران حکومت عبدالرحمن‌خان و اوج فشارهای مذهبی، قتل‌عام شیعیان، تخریب مساجد و رواج تقیه بود.<ref>سجادی، ''جامعه‌شناسی سیاسی افغانستان''، ۱۳۸۰ش، ص۹۸؛ ریاضی هروی، ''عین‌الوقایع''، ۱۳۷۲ش، ص۹۹؛ حسینی، ''بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> در این شرایط سخت تاریخی، سیدحسین عالم برای حفظ و ترویج معارف اسلامی، ابتدا در مناطق کوهستانی و دوردست بلخاب از جمله روستای «وَشت» به تدریس پرداخت و در همان سال، مدرسه‌ای دینی را در آن منطقه پایه‌گذاری کرد.<ref>حسینی،  ''بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۰.</ref> وی پس از دو سال اقامت و آموزش در یکاولنگ (ولایت [[بامیان]])، به درخواست بزرگان بلخاب به این منطقه بازگشت و در سال ۱۲۸۴ش، نخستین مدرسه علمیه رسمی بلخاب را در روستای «دَهن‌شِرد» (مدرسه عالمیه) تأسیس کرد. این مدرسه به سرعت گسترش یافت و به یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های آموزش علوم اسلامی در افغانستان تبدیل شد.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱.</ref>

تأسیس مدارس علوم دینی «چهارکنت» در ولایت بلخ و «سرولنگ» در ولایت سرپل، و همچنین احیای مساجد و تکیه‌خانه‌های متعدد در شمال افغانستان با ارتباطات چهره‌به‌چهره با مردم، از دیگر اقدامات مهم وی برای مقابله با سیاست‌های مذهبی حکومت وقت به شمار می‌رود.<ref>ضیایی، ''تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان''، ۱۳۹۶ش، ص۲۰۱؛ احمدی‌نژاد، ''سیمای بلخاب''، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.</ref>

سیدحسین عالم در طول حیات خود شاگردان بسیاری را تربیت کرد که بسیاری از آنان چون سلطان‌محمد ترکستانی، سید محمدحسن رئیس، سید ابوالقاسم بلخی و قربانعلی وحیدی جاغوری، بعدها به درجات عالی علمی رسیده و خود به مؤسسان مدارس دینی و رهبران مذهبی جامعه تبدیل شدند.<ref>رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶؛ رهیاب، ''بلخاب''، ۱۴۰۱ش، ص۲۲.</ref> وی تا پایان عمر مسئولیت مدرسه دهن‌شرد و اداره امور دینی بلخاب را بر عهده داشت<ref>[۱۴] رهیاب (بلخی)، حسین، ''بلخاب (تاریخ، فرهنگ و اجتماع)''، ۱۴۰۱ش، ص۲۱، ۲۲ و ۴۳.</ref> و سرانجام در سال ۱۳۱۴ش، پس از بازگشت از سفر حج و بازدید از حوزه‌های علمیه ایران و عراق، در زادگاهش درگذشت.<ref>[۱۶] رحمانی ولوی، ''تاریخ علمای بلخ''، ج۱، ۱۳۸۳ش، ص۳۱۶.</ref>

در تاریک‌ترین دوران محرومیت شیعیان افغانستان، خادم حسین کوه‌بیرونی (۱۲۸۶-۱۳۵۸ش) با تأسیس سه مرکز علمی در مناطق محروم، تحولی ماندگار در آموزش دینی ایجاد کرد. تحصیلات عمیق حوزوی در نجف نزد مراجعی چون حکیم و  خویی، او را به چهره‌ای بی‌بدیل در فقه و اصول تبدیل کرده بود. بازگشت او به افغانستان در ۱۳۳۶ش آغازی بود بر جنبش آموزشی که تا امروز ادامه دارد. [[مدرسه|مدرسۀ]] علمیۀ کوه‌بیرون ولسوالی [[بهسود]] که به نجف کوچک شهرت یافته بود، منشأ تربیت عالمان برجسته در منطقه شد. سپس مدرسۀ دهن‌غوری را در [[بغلان]] و [[امام صادق]] را در سمنگان تأسیس کرد. در اوج سرکوب‌های کمونیستی، این مدارس به سنگرهای مقاومت فرهنگی تبدیل شد. شاگردان پرورش‌یافته در این مکتب، امروزه نیز جزو مبلغان مهم دینی در سراسر افغانستان هستند.<ref>[https://ofoghandisha.com/%d9%85%d8%b9%d8%b1%d9%81%db%8c/%d8%b4%d8%ae%d8%b5%db%8c%d8%aa-%d9%87%d8%a7/%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c%d9%86%d8%a7%d9%85%d9%87-%d8%a2%db%8c%d8%aa-%d8%a7%d9%84%d9%84%d9%87-%d8%ad%d8%a7%d8%ac-%d8%a2%d8%ae%d9%88%d9%86%d8%af-%da%a9%d9%88%d9%87-%d8%a8%db%8c%d8%b1%d9%88%d9%86/ «زندگینامه آیت الله حاج آخوند کوه بیرونی»، وب‌سایت افق اندیشه.]</ref>

وحیدی از چهره‌های تأثیرگذار روحانی [[شیعه|شیعه]] در افغانستان بود که در گسترش علوم حوزوی و معارف اهل‌بیت تلاش‌های چشمگیری داشت. متولد ۱۲۹۱ش در قریه اودقول جاغوری، تحصیلات ابتدایی را در زادگاهش گذراند و سپس برای تکمیل دانش دینی به [[مشهد|مشهد]] و نجف [[مهاجرت|مهاجرت]] کرد. پس از بازگشت به افغانستان، فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را با تأسیس مدارس و تربیت طلاب آغاز کرد.  از مهم‌ترین اقدامات او بنیان‌گذاری اولین مدرسۀ دینی در اودقول السوالی [[جاغوری]] بود که به کانونی برای آموزش علوم اسلامی تبدیل شد. وی با ایجاد مدارس، مساجد و حسینیه‌ها در مناطق مختلف از جمله جاغوری، [[کابل]] و بغلان، زمینۀ آموزش معارف اهل‌بیت را برای طلاب و عموم مردم فراهم کرد. روش تدریس او به گونه‌ای بود که شاگردانش نه‌تنها در علوم حوزوی، بلکه در [[اخلاق]] و مبارزه برای حق نیز پرورش می‌یافتند. از شاگردان برجسته او می‌توان به محمدآصف محسنی قندهاری اشاره کرد که تحت تعلیمات وی رشد یافت و بعدها به یکی از عالمان مشهور [[شیعه]] در افغانستان تبدیل شد.<ref>ناصری داودی، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1390ش، ج3، ص387-390.</ref>

مهم‌ترین اقدام وی در این زمینه، تأسیس مدرسه علمیه سلطانیه مزارشریف در سال ۱۳۴۳ش بود. این مجموعه با دارا بودن ۲۵ حجره، مَدرَس، کتابخانه و مسجد، به یکی از مراکز اصلی آموزش طلاب، ترویج معارف اسلامی و مقابله فکری با جریان‌های مارکسیستی در منطقه تبدیل شد.<ref>شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48؛ داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص58؛ حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ حسینی، بررسی برنامۀ درسی حوزه‌های علمیه شیعه افغانستان در دوران معاصر، 1395ش، ص135.</ref> وی علاوه بر مدیریت و تدریس در این مدرسه،<ref>رحمانی ولوی، تاریخ علمای بلخ، ج1، 1383ش، ص410؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> مراکز دینی دیگری از جمله مدرسه قریه دالان (چهارکنت)، مدارس آق‌چشمه و گل‌محمد پشت‌بند (سمنگان) و چندین مسجد و حسینیه را در شهر مزارشریف و حومه آن بنا نهاد.<ref>حسن‌زاده، آشنایی با حوزه‌های علمیه شیعیان در افغانستان، 1390ش، ص255؛ شفائی، زندانیان روحانیت تشیع افغانستان، 1368ش، ص48.</ref> ترکستانی علاوه بر فعالیت‌های عمرانی و آموزشی، به حل‌وفصل دعاوی قضایی مردم بر اساس فقه شیعه می‌پرداخت<ref>ضیایی، تاریخ حوزه‌های علمیه شیعه در افغانستان، 1396ش، ص253 و 255؛</ref> و آثاری شامل تقریرات و حاشیه‌نویسی بر کتب فقهی و اصولی نیز از خود بر جای گذاشت.<ref>داوودی ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، 1379ش، ص57.</ref> وی سرانجام در اواخر سال ۱۳۵۷ش پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق دستگیر و به کابل منتقل شد و از آن زمان تاکنون ناپدید گشته و احتمالاً توسط عوامل حکومت به [[شهادت]] رسیده است.<ref>عادلی، شهدای نخبه و مرزبانان اندیشه، 1393ش، ص165.</ref>

# در مناسبت‌های مذهبی مانند اعیاد فطر، قربان و غدیر، آموزش‌های دینی در قالب مراسم شادمانی ارائه می‌شود. شیعیان افغانستان این مناسبت‌ها را با حضور در مساجد و حسینیه‌ها گرامی می‌دارند و از فرصت دیدوبازدیدها برای تبادل معارف دینی استفاده می‌کنند. در ایام ولادت معصومین نیز مجالس سخنرانی و مدیحه‌سرایی به‌عنوان فرصت‌های آموزشی مورد توجه قرار می‌گیرد.<ref>آیتی، «نقش تشيع در فرهنگ و تمدن افغانستان از صفويه تا دوره معاصر» 1386ش، ص50-59.</ref>

# مراسم سوگواری [[ماه محرم|محرم]] و [[صفر]] به‌عنوان یکی از مؤثرترین بسترهای آموزشی عمل می‌کند. در این ایام، مجالس [[روضه‌خوانی]]، [[تعزیه]] و سخنرانی‌های تربیتی برگزار می‌شود که ضمن زنده‌نگاه‌داشتن یاد شهدای کربلا، معارف اسلامی را نیز منتقل می‌کند. سنت‌هایی مانند «[[جمعه خوانی|جمعه‌خوانی]]» و «[[منقبت‌خوانی]]» نیز به‌عنوان محافل آموزشی غیررسمی مورد استفاده قرار می‌گیرند. مراسم جمعه‌خوانی بیشتر در فصل [[زمستان]] که مردم فراغت بیشتری دارند، برگزار می‌شود. سنت جمعه‌خوانی در سال‌های اخیر بسیار کم‌رنگ شده است.

# مدارس دینی از طریق ملاامامان محلی با آموزش جزئیات احکام شرعی، مانند طهارت، نجاست، [[آداب]] [[نماز]] و روزه، کودکان را برای زندگی بر اساس موازین اسلامی آماده می‌سازند. تأثیر این آموزش‌ها چنان ژرف است که حتی اگر فردی به تحصیلات عالی دینی نپردازد، همان آموخته‌های ابتدایی برای دینداری او کفایت می‌کند. بسیاری از آداب و سنن مذهبی رایج در جامعه، ریشه در همین آموزش‌های ساده اما عمیق دارد.

شیعیان در افغانستان از طریق شبکۀ گستردۀ علمای دین، در صحنۀ سیاسی کشور و حفظ هویت جامعۀ [[شیعه|شیعه]] حضور فعال داشته است. این نظام که ریشه در سنت‌های عمیق مذهبی دارد، از دو رویکرد اساسی در مواجهه با ساختارهای سیاسی بهره برده است:  

نقش افرینی حوزه‌های علمیه به شکل زیر بیان شده است"

در افغانستان پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی، بسترهای لازم برای ایجاد رسانه‌ها به وجود آمد که دانش‌آموختگان حوزه‌­های علمیه به‌ویژه حوزۀ علمیۀ قم پیشگام بوده‌اند.

# رسانه‌های تصویری: دانش‌آموختگان مراکز دینی نجف و قم در رسانه­‌های تصویری افغانستان مانند تلویزیون­‌ها نقش برجسته و فعال داشته‌اند. تلویزیون کوثر و تمدن را که نوراحمد تقدسی و محمدآصف محسنی، در [[کابل]] تأسیس کرده‌اند، نمونه‌ای از تأثیرگذاری حوزه‌های علمیه نجف و قم است.

# رسانه‌­های شنیداری: فارغ‌التحصیلان حوزه‌های علمیه همانند حضور در رسانه‌های تصویری در رسانه‌های شنیداری نیز حضوری چشمگیر داشته‌اند. تاکنون چندین رادیو توسط فارغ‌التحصیلان حوزه‌های علمیه نجف و قم راه‌اندازی شده است.

# رسانه­‌های نوشتاری: شیعیان در مباحث فرهنگی در تاریخ افغانستان پیشگام و دست اندر کار بوده‌اند. برای مثال در زمان جمهوری اسلامی حداقل ۵۰درصد مطبوعات افغانستان به دست فرهنگیان شیعه تولید، تغذیه و اداره می‌شد که دانش‌­آموختگان دینی سبب اصلی در این پیشگامی بودند.

# سایت‌های اینترنتی و شبکه‌های مجازی: در عرصۀ رسانه­‌های مجازی (اینترنت) نیز حضور طلاب و روحانیون، از سایت‌ها و وبلاگ‌های شخصی گرفته تا سایت‌های رسمی احزاب، نهادهای علمی، فرهنگی، مذهبی، ادبی، هنری، آموزشی و مطبوعاتی بسیار پر رنگ و توجه برانگیز است. بسیاری از این سایت‌ها و وبلاگ‌ها به چندین زبان بروز می‌شود.<ref>[https://tarikhi.com/article/71309/ «اشاعۀ فرهنگی و تأثیر حوزه‌ی علمیه نجف و قم در بیداری فرهنگی افغانستان معاصر»، وب‌سایت پژوهش‌های تاریخی.]</ref>

در حوزۀ آثار مکتوب، ضعفی آشکار در جامعۀ شیعی افغانستان وجود دارد. در دو سدۀ اخیر، به‌جز دو دهۀ اخیر، تولید آثار مکتوب در حد پایینی قرار داشته است. با توجه به این فقر فرهنگی در افغانستان، علمای [[دین|دین]] برای ایجاد دگرگونی مثبت در جامعه، کتابخانه‌­هایی را در مناطق مختلف افغانستان تأسیس کرده‌اند. در این میان، اولین سنگ‌بنای کتابخانه­‌ها در افغانستان از طرف دانش‌آموختگان حوزه‌های علمیه نجف و قم پایه‌گذاری شده است. برای مثال کتابخانۀ دارالقرآن در کابل، دو کتابخانه در لعل از توابع [[غور|ولایت غور]] به‌نام‌های «رسالت» و «بصیرت» بنا شد که کتاب­‌های ارزندۀ علمی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی را به در خود جای داده است. در مناطق دیگر افغانستان از جمله دایکندی، [[بامیان|بامیان]] (پنجاب، یکاولنگ و ورس)، سمت شمال، بهسود، پروان و [[جاغوری|جاغوری]] نیز چنین کتابخانه­‌های توسط علمای بازگشته از حوزۀ علمیۀ نجف و قم تأسیس شده است.<ref>لعلی، سیری در هزاره­جات، 1372ش، ص335.</ref>

در دهه هفتاد شمسی، شیعیان افغانستان با اعتماد کامل به [[اخلاص]]، [[صداقت]] و علم قربان‌علی محقق کابلی، در شرایط حساس و نیازهای شرعی و ملی، از وی درخواست کردند که مرجعیت دینی شیعیان این کشور را بپذیرند. در پاسخ به این تقاضای جمعی و وظیفه‌ای شرعی، وی در ۲۳ شهریور ۱۳۷۳ش وظیفۀ مرجعیت را به عهده گرفت.

 

اعلام مرجعیت از سوی [[محمداسحاق فیاض]] (متولد ۱۳۰۹ش و از شیعیان هزارۀ افغانستان)، مرجعیت دینی مدارس شیعیان افغانستان را پربارتر کرد. گرچه وی مرجعیت خود را در دوران زعامت خویی آغاز کرده بود اما به احترام استاد بزرگوار خود تا سال‌ها از انتشار رسالۀ عملیه خودداری کرد و مقلدین را به خویی ارجاع می‌داد. پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالۀ عملیۀ خود را منتشر ساخت.<ref>ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج2، ص۵۰۵.</ref> وی از جمله مراجعی است که [[سید|سید]] محمدصدر  به مقلدان خود توصیه کرده بود.<ref>خسرو شاهین، نشریه شهروند، ۱۳۸۶، ش۳۱.</ref> پس از سقوط نظام بعثی در عراق، دفاتر نمایندگی این مرجع تقلید در کشورهای ایران، افغانستان و پاکستان تأسیس شد.<ref>[https://fa.alfayadh.org/ «دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض»، وب‌سایت دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض.]</ref>

 

مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن که هر سال ۵۰۰ شخصیت تأثیرگذار [[مسلمان|مسلمان]] را معرفی می‌کند، در گزارش ۲۰۲۲م، محمد اسحاق فیاض را به‌عنوان یکی از دو استاد برجستۀ حوزۀ علمۀ شیعه و از چهره‌های سرشناس جهان اسلام معرفی کرده است. این نهاد بین‌المللی بر نفوذ و احترام گسترده وی در میان شیعیان، به‌ویژه در منطقه جنوب آسیا تأکید کرده است. جایگاه علمی و مرجعیت دینی اسحاق فیاض در عراق و دیگر کشورهای اسلامی مورد توجه خاص محافل علمی و دینی قرار دارد.<ref>The Muslim 500, 2023, p114</ref> محمدباقر فاضلی بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه قم<ref>[https://fazelibehsoodi.com/index.php/2018-06-22-04-53-06/315-2025-05-18-15-26-41 زندگینامه حضرت آیت الله العظمی فاضلی بهسودی»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت الله العظمی الحاج شیخ محمدباقر فاضلی بهسودی.]</ref> و غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی، مرجع و استاد درس خارج در حوزۀ علمیه کابل، از دیگر مراجع  تقلید تأثیرگذاری مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شوند که رسالۀ عملیه چاپ کرده‌اند.<ref>[https://behsoodi.com/fa-bio/ «اجمالی از زندگی نامه آیت الله العظمی واعظ زاده بهسودی(دام ظله العالی)»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref>

مدرسه دارالمعارف [[اهل‌بیت|اهل‌بیت]] واقع در غرب کابل از دیگر مدارس مهم در پایتخت کشور است که با داشتن تشکیلات مدرن و ساختار سازمان‌یافته، تحت مدیریت واعظ‌زادۀ بهسودی، از مراجع جوان تقلید شیعیان، درس‌های دینی را از سطح مبتدی تا خارج اصول و فقه پوشش می‌دهد.<ref>[https://behsoodi.com/darulmaref/ «مدرسه دارالمعارف اهل البیت علیهم السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر فقیه اهل‌بیت حضرت آیت‌الله العظمی واعظ‌زاده بهسودی.]</ref>  

 

امروزه مدارس دینی شیعیان افغانستان ارتباط نزدیکی با مراکز حوزوی قم و نجف دارد. «جامعه المصطفی العالمیه» در حمایت از این مدارس نقش مهم اساسی ایفا می‌کند. بسیاری از طلاب افغانستانی که در ایران تحصیل می‌کنند و برخی از اساتید ایرانی نیز برای تدریس به افغانستان اعزام می‌شوند.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>

 

رسمیت‌یافتن حقوق مذهبی شیعیان در قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان، گنجاندن تعالیم شیعه در کتب درسی مدارس دولتی در دوره جمهوری اسلامی افغانستان، حضور در شورای علمای سراسری افغانستان، تشکیل شورای علمای شیعیان، تشکیل شورای اخوت میان علمای شیعه و سنی، توسعۀ کمی و کیفی مدارس علمیه در سال‌های اخیر، [[تربیت|تربیت]] نسل جدیدی از طلاب در سطوح مختلف، از جمله دست‌آوردهای مهم مدارس شیعیان افغانستان محسوب می‌شود.<ref>[https://www.dinonline.com/1952/__trashed-1243/ «حوزه علمیه افغانستان در گفت‌وگو با آیت‌الله محمدهاشم صالحی»، دین آنلاین.]</ref>

مدارس دولتی و نیمه‌دولتی با نظارت بر محتوای درسی و جلوگیری از افراط‌گرایی، در ثبات نسبی آموزش دینی مؤثر بوده‌ است. بااینحال، مدارس خصوصی مستقل که خارج از چارچوب نظارتی دولت فعالیت می‌کند، به‌دلیل وابستگی به شخصیت مؤسس و عدم کنترل محتوای آموزشی، در مواردی به کانون‌های نشر تفکرات افراطی تبدیل شده و زمینه‌ساز شکل‌گیری گروه‌های رادیکال شده است.

 

همچنین، مدارس خارجی با حمایت برخی کشورهای منطقه، با ترویج قرائت‌های خاص از اسلام مانند وهابیت و سلفیت، به تقویت گفتمان‌های تکفیری دامن زده و با ایجاد شکاف‌های مذهبی، امنیت ملی و انسجام اجتماعی افغانستان را تحت تأثیر قرار داده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/03/09/1420438/%D9%87%D8%B2%DB%8C%D9%86%D9%87-%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D9%81-%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D8%A8-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%81%D8%A7%D8%AC%D8%B9%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D «هزینۀ گزاف اعراب در افغانستان فاجعه‌ای به نام مدارس دینی در سایۀ سکوت دولت»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> این در حالی است که فقدان نظام یکپارچه نظارتی و استانداردهای آموزشی مشترک، چالش‌های جدی در کیفیت محتوای ارائه‌شده و جهت‌گیری‌های فکری این مراکز ایجاد کرده است.<ref>روآ، افغانستان  اسلام و نوگرایی سیاسی، 1369ش، ص75-76.</ref>

جامعه‌شناسان، مدارس دینی خارج از افغانستان به‌ویژه مدارس دینی پاکستان را به‌عنوان نهادهای اجتماعی-مذهبی، دارای کارکردی دوگانه در تحولات افغانستان می‌دانند. این مراکز که به‌طور عمده تحت تأثیر گفتمان جهادی و ارائه قرائتی انحصارگرایانه از اسلام، به کانون‌های اصلی جامعه‌پذیری افراط‌گرایانه تبدیل شده‌ است.

 

نظام بسته و تمامیت‌خواه حاکم بر این مدارس که شامل انزوای جغرافیایی (نگهداری طلاب علوم دینی در خوابگاه‌ه‌های شبانه‌روزی)، ممنوعیت دسترسی به رسانه‌ها و سرکوب هرگونه پرسشگری است، شرایط ایده‌آلی برای القای ایدئولوژی‌های رادیکال فراهم می‌کند. این نهادها با ایجاد هویت جمعی مبتنی بر دشمن‌سازی و تقدس‌بخشی به خشونت، به بازتولید نیروهای رزمنده برای گروه‌های افراطی می‌پردازند.  

[[مدرسه‌های اهل ‌سنت در افغانستان|مدارس اهل‌سنت افغانستان]] سهم به‌سزایی در حفظ و انتقال آموزه‌های صوفیانه در این کشور داشته است. این مدارس با تدریس و ترویج آثار بزرگان تصوف مانند خواجه عبدالله  انصاری، [[ابراهیم ادهم]]، شقیق بلخی، حاتم اصم و احمد خضرویه پیوند میان فقه سنتی و عرفان را استمرار بخشیده‌ است. بسیاری از مشایخ صوفیه در همین مدارس پرورش یافته‌ یا درس‌های مقدماتی خود را در آنها گذرانده‌اند. البته به‌دلیل نفوذ قرائت‌های سلفی‌گری و وهابیت در سال‌های اخیر، برخی از مدارس اهل‌سنت در تقابل با جریان‌های صوفیانه قرار گرفته‌ است.

این مدارس به‌ویژه در مناطق شمالی و مرکزی افغانستان، نقش مهمی در ترویج فرق [[تصوف در افغانستان|نقشبندیه]] و [[تصوف در افغانستان|قادریه]] داشته‌ است. بسیاری از طلاب این مدارس پس از فراغت، به‌عنوان مبلغان این طریقت‌ها فعالیت می‌کنند. تصوف افغانستان در طول تاریخ رابطه پیچیدهای با ساختار قدرت داشته است؛ خاندان گیلانی (قادریه) از طریق ازدواج‌های سیاسی با خاندان سلطنتی رابطه برقرار کردند و خاندان مجددی (نقشبندیه) در دورۀ جهاد ضد شوروی به بازیگران مهم سیاسی تبدیل شد. برخی مشایخ صوفیه مانند [[صبغت‌الله مجددی]] در زمان حکومت مجاهدین و پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م به موقعیت‌های سیاسی مهمی دست یافت.