بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱۲: | خط ۱۲: | ||
=== عصر ظهور اسلام === | === عصر ظهور اسلام === | ||
نظم نوین سیاسی اسلام با بیعت آغاز شد؛ نخستین بیعتها با پیامبر، بیعت حضرت علی علیهالسلام و همسر پیامبر خدیجه بود که بیعت اسلام نام گرفت. در جریان انذار عشیرة اقربین نیز سخن از بیعت به میان آمد و در برخی نقلها بر آن تصریح شده است. دنبالشدن این مفهوم پس از دوران جاهلیت، نشاندهندهٔ جایگاه بنیادین آن بهعنوان مفهومی سیاسی است که افراد جامعه را به رهبر متصل میساخت و حدود تعهدات متقابل را معیّن میکرد. بیعتهای عقبهٔ اول و دوم، بهترتیب با محتوای دینی و سپس با تأکید بر دفاع از جان پیامبر و تشکیل تشکّل نظامی، گامهای اساسی در تحکیم پایههای جامعه اسلامی بودند. از دیگر بیعتهای مهم در سیرهٔ نبوی میتوان به بیعت رضا، رضوان، پیروزی، جن و غدیر نام برد.<ref name=":026">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۳۹-۱۴۰}}</ref> یکی دیگر از بیعتهای پیامبر، بیعت النساء است که تمام مفاد این بیعت به وضوح به جنبههای اجتماعی و به تصویر نوعی میثاق اجتماعی اشاره دارد.<ref name=":028">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۲-۸۳}}</ref> | نظم نوین سیاسی اسلام با بیعت آغاز شد؛ نخستین بیعتها با پیامبر، بیعت حضرت علی علیهالسلام و همسر پیامبر خدیجه بود که بیعت اسلام نام گرفت. در جریان انذار عشیرة اقربین نیز سخن از بیعت به میان آمد و در برخی نقلها بر آن تصریح شده است. در این جریان، بیعت از سوی پیامبر، مفاهیمی است که پذیرش آن منجر به تغییر برخی از ارزشهای بنیادین اجتماعی و تغییر در ساختار قدرت است.<ref name=":029">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۰}}</ref> دنبالشدن این مفهوم پس از دوران جاهلیت، نشاندهندهٔ جایگاه بنیادین آن بهعنوان مفهومی سیاسی است که افراد جامعه را به رهبر متصل میساخت و حدود تعهدات متقابل را معیّن میکرد. بیعتهای عقبهٔ اول و دوم، بهترتیب با محتوای دینی و سپس با تأکید بر دفاع از جان پیامبر و تشکیل تشکّل نظامی، گامهای اساسی در تحکیم پایههای جامعه اسلامی بودند. از دیگر بیعتهای مهم در سیرهٔ نبوی میتوان به بیعت رضا، رضوان، پیروزی، جن و غدیر نام برد.<ref name=":026">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۳۹-۱۴۰}}</ref> یکی دیگر از بیعتهای پیامبر، بیعت النساء است که تمام مفاد این بیعت<ref>{{پک|حرعاملی|۱۴۰۳|ک=وسائل الشیعه|ص=۱۵۲-۱۵۳|ج=۱۴}}</ref> به وضوح به جنبههای اجتماعی و به تصویر نوعی میثاق اجتماعی اشاره دارد.<ref name=":028">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۲-۸۳}}</ref> | ||
=== عصر خلفای راشدین === | === عصر خلفای راشدین === | ||
رسم بیعت پس از رحلت پیامبر تداوم یافت، اما کارکرد آن به نهادی برای تعیین خلیفه و حاکم اسلامی تبدیل شد که با گزینش فردی و سپس بیعتگیری از گروهی خاص یا عموم مردم همراه بود. نخستین نمونه از این تحول، ماجرای سقیفه بود که در آن، جمعی از مهاجران و انصار با ابوبکر بیعت کردند و خلافت او را تحکیم بخشیدند و سپس از دیگران، گاه با اکراه، بیعت گرفته شد.<ref>{{پک|شوشتری|۱۳۷۶|ک=بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة|ص=۲۸۸-۲۸۹|ج=۶}}</ref> بر اساس برخی گزارشها از مقاومت برخی طبقات اجتماعی وقت در پذیرش حاکمیت جدید، این امر موجب شد که مفهوم و کارکرد بیعت پس از رحلت پیامبر دستخوش دگرگونی شود. بهتدریج، بیعت از جایگاه پیمانی دوسویه و مبتنی بر توافق، به ابزاری برای تحمیل ارادهٔ حاکم بر مردم تبدیل گردید.<ref name=":027">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۳-۸۴}}</ref> این رویه در انتخاب خلیفه دوم و سوم نیز تکرار شد<ref>{{پک|مسعودی|۱۳۸۵|ک=مروج الذّهب|ص=۳۱۲ و ۳۴۰|ج=۲}}</ref> و بهعنوان یک رسم سیاسی تثبیت گردید. مردم با امام علی علیهالسلام در مسجد بیعت کردند.<ref>{{پک|زحیلی|۱۴۲۵|ک=الفقه الاسلامی و ادلّته|ص=۶۹۲|ج=۶}}</ref> | رسم بیعت پس از رحلت پیامبر تداوم یافت، اما کارکرد آن به نهادی برای تعیین خلیفه و حاکم اسلامی تبدیل شد که با گزینش فردی و سپس بیعتگیری از گروهی خاص یا عموم مردم همراه بود. نخستین نمونه از این تحول، ماجرای سقیفه بود که در آن، جمعی از مهاجران و انصار با ابوبکر بیعت کردند و خلافت او را تحکیم بخشیدند و سپس از دیگران، گاه با اکراه، بیعت گرفته شد.<ref>{{پک|شوشتری|۱۳۷۶|ک=بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة|ص=۲۸۸-۲۸۹|ج=۶}}</ref> بر اساس برخی گزارشها از مقاومت برخی طبقات اجتماعی وقت در پذیرش حاکمیت جدید، این امر موجب شد که مفهوم و کارکرد بیعت پس از رحلت پیامبر دستخوش دگرگونی شود. بهتدریج، بیعت از جایگاه پیمانی دوسویه و مبتنی بر توافق، به ابزاری برای تحمیل ارادهٔ حاکم بر مردم تبدیل گردید.<ref name=":027">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۳-۸۴}}</ref> این رویه در انتخاب خلیفه دوم و سوم نیز تکرار شد<ref>{{پک|مسعودی|۱۳۸۵|ک=مروج الذّهب|ص=۳۱۲ و ۳۴۰|ج=۲}}</ref> و بهعنوان یک رسم سیاسی تثبیت گردید. مردم با امام علی علیهالسلام در مسجد بیعت کردند.<ref>{{پک|زحیلی|۱۴۲۵|ک=الفقه الاسلامی و ادلّته|ص=۶۹۲|ج=۶}}</ref> | ||
=== عصر اُمویان === | === عصر اُمویان و عباسیان === | ||
رسم بیعت با خلیفه در دوران امویان و عباسیان با دگرگونیهایی در شکل و محتوا ادامه یافت. از دورهٔ معاویه تحولی بنیادین در ماهیت و شیوهٔ بیعت رخ داد؛ وی برای استوار ساختن خلافت خود و خاندانش و بیعتگیری برای فرزندش یزید، از ابزارهایی چون تهدید، تطمیع، وعدهٔ حکومت و ایجاد اختلاف بهره جست.<ref>{{پک|عبدالمجید|۱۹۹۸|ک=البیعة عند مفکّری اهل السنة و العقد الاجتماعی|ص=۶۰-۶۱|ج=۱}}</ref> بیعت تا پیش از این دوران یک کنش اختیاری از سوی افراد جامعه در پذیرش یا عدم پذیرش یک توافق بود هرچند قبل از آن نیز با اکراه و اجبار منعقد میشد. در عصر مروانیان بهصورت رسمی صحبت از تنبیه بر ترک و شکنجه در صورت مخالفت با مفاد آن است و هیئت حاکمه ترک بیعت را بهعنوان جرم در جامعه مورد مجازات علنی قرار میداد و نمیخواست ترک بیعت را با سایر عناوین مجرمانه ظاهرسازی کند. همچنین این دوره بهصورت رسمی شامل وضوح اطاعت کامل از فرامین حاکمیت، بدون سنجیدن آنها بوده است.<ref name=":0210">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۵-۸۷}}</ref> همچنین بیعت جنبهٔ تشریفاتی نیز یافت و هم در آغاز خلافت برای اعلام وفاداری<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک|ص=۳۱۱|ج=۷}}</ref> و هم برای تعیین جانشین خلیفه از مردم گرفته میشد.<ref>{{پک|مسعودی|۱۳۸۵|ک=مروج الذّهب|ص=۲۱۰-۲۱۱|ج=۴}}</ref> | |||
=== | در دوره عباسیان، گاهی بیعت با پرداخت پول و وعدههای مالی با نام رزق البیعه همراه بود.<ref>{{پک|قاسمی|۱۴۰۵|ک=نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی|ص=۲۸۶|ج=۱}}</ref> از مردمان شهرهای مختلف توسط والیان بیعت گرفته میشد<ref>{{پک|ذهبی|۱۴۱۴|ک=سیر اعلام النبلاء|ص=۲۳۰|ج=۴}}</ref> و بیعت اختصاصی فرماندهان نظامی و لشکریان نیز در این دوره گزارش شده است.<ref>{{پک|قاسمی|۱۴۰۵|ک=نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی|ص=۲۹۰-۲۹۱|ج=۱}}</ref> گاه بیعت گرفتهشده برای جانشین، توسط خود خلیفه نقض و شخص دیگری جایگزین میشد.<ref>{{پک|طبری|۱۳۸۷|ک=تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک|ص=۹|ج=۸}}</ref> | ||
== ارکان و شرایط بیعت == | == ارکان و شرایط بیعت == | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۴: | ||
* '''بیعت عام و''' '''خاص:''' بیعتهای پیامبر شامل بیعت خاص برای گروهی خاص مانند مانند دو بیعت انصار در عقبه و بیعت عشیره و بیعت عام برای همگان مانند بیعت شجره بوده است که در طول تاریخ اسلام مکرر مشاهده شده است.<ref>{{پک|ابن شهرآشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۱|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۳-۱۸۶}}</ref><ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۰|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=بیعت|ص=۲۴۱}}</ref> | * '''بیعت عام و''' '''خاص:''' بیعتهای پیامبر شامل بیعت خاص برای گروهی خاص مانند مانند دو بیعت انصار در عقبه و بیعت عشیره و بیعت عام برای همگان مانند بیعت شجره بوده است که در طول تاریخ اسلام مکرر مشاهده شده است.<ref>{{پک|ابن شهرآشوب|۱۳۷۹|ک=مناقب آل ابیطالب|ص=۲۱|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۳-۱۸۶}}</ref><ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۰|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=بیعت|ص=۲۴۱}}</ref> | ||
* '''بیعت آغازین و مجدد:''' بیعت ممکن است بیعت اولیه تلقى شود چنانکه افراد و قبایلى به حضور پیامبر مىآمدند و بر اسلام و اطاعت با وى بیعت مىکردند و در فرصتى دیگر مخصوصاْ در مواقع بحرانى براى تأکید وفادارى، مجددا بیعت میکردند که با نام تجدیدبیعت نامگذاری میشود.<ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۴}}</ref><ref name=":025">{{پک|رستمی|اخوان كاظمی|۱۳۹۶|ک=پژوهش ملل|ف=بيعت و اشكال آن در انديشه سياسی اسلام|ص=۷۵}}</ref> | * '''بیعت آغازین و مجدد:''' بیعت ممکن است بیعت اولیه تلقى شود چنانکه افراد و قبایلى به حضور پیامبر مىآمدند و بر اسلام و اطاعت با وى بیعت مىکردند و در فرصتى دیگر مخصوصاْ در مواقع بحرانى براى تأکید وفادارى، مجددا بیعت میکردند که با نام تجدیدبیعت نامگذاری میشود.<ref>{{پک|میبدى|۱۳۷۶|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت و نقش آن در حکومت اسلامى|ص=۱۸۴}}</ref><ref name=":025">{{پک|رستمی|اخوان كاظمی|۱۳۹۶|ک=پژوهش ملل|ف=بيعت و اشكال آن در انديشه سياسی اسلام|ص=۷۵}}</ref> | ||
== بیعت در فرهنگ اسلامی == | == بیعت در فرهنگ اسلامی == | ||
| خط ۶۶: | خط ۶۴: | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=احمدنژاد|نام۱=محمود|تاریخ=۱۳۹۴|عنوان=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|پیوند=https://www.shiitestudies.com/article_21858.html|ژورنال=شیعهشناسی|دوره=سیزدهم|شماره=پنجاه|صفحات=۱۳۵-۱۶۲|نام۲=نعمت|نام خانوادگی۲=داورپناه|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=احمدنژاد|نام۱=محمود|تاریخ=۱۳۹۴|عنوان=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|پیوند=https://www.shiitestudies.com/article_21858.html|ژورنال=شیعهشناسی|دوره=سیزدهم|شماره=پنجاه|صفحات=۱۳۵-۱۶۲|نام۲=نعمت|نام خانوادگی۲=داورپناه|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=حر عاملی|نام=محمد بن حسن|عنوان=وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة|سال=۱۴۰۳|مکان=بیروت|ناشر=عبدالرحیم ربانی شیرازی|پیوند نویسنده=محمد بن حسن حر عاملی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رستمی|نام۱=سجاد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=بيعت و اشكال آن در انديشه سياسی اسلام|پیوند=https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0036\u0031\u0030\u0037\u0031,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false|ژورنال=پژوهش ملل|دوره=سوم|شماره=بیست و پنجم|صفحات=۶۳-۷۷|نام۲=مسعود|نام خانوادگی۲=اخوان كاظمی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رستمی|نام۱=سجاد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=بيعت و اشكال آن در انديشه سياسی اسلام|پیوند=https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0039\u0036\u0031\u0030\u0037\u0031,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false|ژورنال=پژوهش ملل|دوره=سوم|شماره=بیست و پنجم|صفحات=۶۳-۷۷|نام۲=مسعود|نام خانوادگی۲=اخوان كاظمی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | ||
| خط ۷۲: | خط ۷۲: | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دیلمی|نام۱=احمد|تاریخ=۱۳۷۷|عنوان=ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118810/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87|ژورنال=حکومت اسلامی|دوره=سوم|شماره=نهم|صفحات=۸۱-۹۳}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=دیلمی|نام۱=احمد|تاریخ=۱۳۷۷|عنوان=ماهیت بیعت از منظر حدیث شیعه|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/118810/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%85%D9%86%D8%B8%D8%B1-%D8%AD%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87|ژورنال=حکومت اسلامی|دوره=سوم|شماره=نهم|صفحات=۸۱-۹۳}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=ذهبی|نام=محمد بن احمد|عنوان=سیر أعلام النبلاء|سال=۱۴۱۴|مکان=بیروت|ناشر=مؤسسة الرسالة|پیوند نویسنده=محمد بن احمد ذهبی|پیوند=|کوشش=نذیر حمدان و همکاران|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=مفردات الفاظ القرآن|سال=۱۴۱۲|مکان=بیروت|ناشر=دار الشامیة|پیوند نویسنده=حسین بن محمد راغب اصفهانی|پیوند=|کوشش=صفوان عدنان داوودی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=راغب اصفهانی|نام=حسین بن محمد|عنوان=مفردات الفاظ القرآن|سال=۱۴۱۲|مکان=بیروت|ناشر=دار الشامیة|پیوند نویسنده=حسین بن محمد راغب اصفهانی|پیوند=|کوشش=صفوان عدنان داوودی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
| خط ۷۸: | خط ۸۰: | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شوشتری|نام=محمدتقی|عنوان=بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=امیرکبیر|پیوند نویسنده=محمدتقی شوشتری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=شوشتری|نام=محمدتقی|عنوان=بهج الصباغة في شرح نهج البلاغة|سال=۱۳۷۶|مکان=تهران|ناشر=امیرکبیر|پیوند نویسنده=محمدتقی شوشتری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طبری|نام=محمد بن جریر|عنوان=تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک|سال=۱۳۸۷|مکان=بیروت|ناشر=محمد ابوالفضل ابراهیم|پیوند نویسنده=محمد بن جریر طبری|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طریحی|نام=فخرالدین بن محمد|عنوان=مجمع البحرین|سال=۱۳۷۵|مکان=تهران|ناشر=مرتضوی|پیوند نویسنده=فخرالدین بن محمد طریحی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=طریحی|نام=فخرالدین بن محمد|عنوان=مجمع البحرین|سال=۱۳۷۵|مکان=تهران|ناشر=مرتضوی|پیوند نویسنده=فخرالدین بن محمد طریحی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=عبدالمجید|نام=احمد فوأد عبدالجواد|عنوان=البيعة عند مفكري أهل السنة و العقد الإجتماعي في الفكر السياسي الحديث: دراسة مقارنة في الفلسفة السياسية|سال=۱۹۹۸|مکان=قاهره|ناشر=دار قباء|پیوند نویسنده=احمد فوأد عبدالجواد عبدالمجید|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فراهیدی|نام=خلیل بن احمد|عنوان=العین|سال=۱۴۱۰|مکان=قم|ناشر=دار الهجرة|پیوند نویسنده=خلیل بن احمد فراهیدی|پیوند=|کوشش=مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=فراهیدی|نام=خلیل بن احمد|عنوان=العین|سال=۱۴۱۰|مکان=قم|ناشر=دار الهجرة|پیوند نویسنده=خلیل بن احمد فراهیدی|پیوند=|کوشش=مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=قاسمی|نام=ظافر|عنوان=نظام الحكم فی الشريعة و التاريخ الإسلامی|سال=۱۴۰۵|مکان=بیروت|ناشر=دار النفائس|پیوند نویسنده=ظافر قاسمی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مسعودی|نام=علی بن حسین|عنوان=مروج الذّهب و معادن الجوهر|سال=۱۳۸۵|مکان=مصر|ناشر=محمد محیی الدین عبدالحمید|پیوند نویسنده=علی بن حسین مسعودی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مسعودی|نام=علی بن حسین|عنوان=مروج الذّهب و معادن الجوهر|سال=۱۳۸۵|مکان=مصر|ناشر=محمد محیی الدین عبدالحمید|پیوند نویسنده=علی بن حسین مسعودی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
