پیش‌نویس:جراحی تغییر جنسیت

جراحی تغییر جنسیت، عمل جراحی برای اعمال تغییراتی در بدن به‌منظور تبدیل شدن مرد به زن یا برعکس.

جراحی تغییر جنسیت امروزه به یکی از پر سودترین تجارت‌‌های جهانی تبدیل شده است. پزشکان بی‌پروایانه آن را تبلیغ می‌کنند و افراد دچار آشفتگی‌های ذهنی بدون اطمینان از امکان و اطلاع از عوارض آن، قدم در مسیری بی‌پایان و بدون بازگشت می‌گذارند. هر چند عمل جراحی تطبیق جنسیت برای برخی از افراد دوجنسیتی در مواردی موفقیت‌آمیز بوده است، اما تغییر جنسیت یک فرد عادی تا کنون رخ نداده است.

مفهوم‌شناسی

عمل جراحی تغییر جنسیت بر روی دو دسته افراد صورت می‌گیرد؛ دسته اول افراد خنثی یا دوجنسی که یک جنس در آنها غالب است، برای این دسته که «هرمافرودیسم» نامیده می‌شوند و با انجام عمل جراحی، جنسیت واقعی آنها ظاهر می‌شود، اصطلاح «تطبیق جنسیت» به کار می‌رود. مشکل برخی از افراد این دسته که دچار جهش کروموزومی هستند، با عمل جراحی نیز حل نمی‌شود. دسته دوم افرادی هستند که از نظر زیستی ویژگی‌های یک جنس را دارا هستند اما از جهت روانی خود را به گروه مقابل متعلق می‌دانند، چنین فردی را تراجنسی (ترنس‌سکشوال) می‌نامند. برای این دسته افراد اصطلاح «تغییر جنسیت» به کار می‌رود. اصطلاح تغییر جنسیت به‌معنای تغییر جنسیت واقعی است و منظور از آن اقدام به عمل جراحی است که به فرد دارای اختلال هویت جنسی فرصتی می‌دهد تا بدن خود را با هویت پنداری خود تطبیق دهد. عمل جراحی تغییر جنسیت در برابر هورمون درمانی، یکی از دو روشی است که طبق ادعای برخی، منجر به تغییر جنسیت می‌شود. از آنجایی که افراد دارای اختلال هویت جنسی بیشتر خواهان تغییر جنسیت هستند، عمل جراحی تغییر جنسیت، مهاجرت جنسی از بدن جعلی تصور می‌شود که از منظر داوطلب راه رهایی از بیماری است. چراکه دگر جنس پنداران، خواهان تغییر جنسیت زیست‌شناختی خود و کسب ویژگی‌های آناتومیک جنس مخالف هستند.

تاریخچه جراحی تغییر جنسیت

در سال 1968م، برای اولین بار رابرت استولر با ارائه مفهوم «هویت جنسی» بنیان‌های نظری مشروعیت عمل جراحی اصلاح جنسیت را ارائه نمود. در سال 1989م، مجمع پارلمانی شورای اروپا، عمل جراحی تغییر جنسیت را به نام احترام به حق آزادی فرد پذیرفت. در آمریکا بسیاری از پزشکان دهه‌های 50 و 60 قرن بیستم میلادی بر این باور بودند که جراحی تغییر جنسیت پیامدی جز خودکشی و روان‌پریشی ندارد. بررسی‌های علمی این موضوع، در سال 1979م، موجب ترک عمل جراحی تغییر جنسیت در دانشگاه جان هابکینز، بزرگ‌ترین مرکز جراحی تغییر جنسیت در آمریکا شد. مطالعات بعدی دو نکته را روشن کرد؛ اول این‌که نارضایتی پس از عمل به عوامل دیگری که نوعا اجتماعی هستند نیز بستگی دارد و دوم این‌که تنها حدود 22درصد از افرادی که درخواست عمل جراحی تغییر جنسیت دارند، دوجنسیتی هستند. نتیجه تحقیقات بعدی حاکی از رضایت افراد دوجنسیتی از عمل جراحی و ارجاع درصد بالایی از نارضایتی‌ها به عوامل اجتماعی است.

بنابر اخبار منتشر شده، اولین عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران، در سال 1930م، در انگلستان، در سال 1942م، در آمریکا 1952م و در مصر 1982م، صورت گرفته است. در سال 1988م، در مصر مفهوم «خنثای روانی» مطرح شد و منظور از آن این است که فردی از حیث بدنی، جنس مشخصی دارد اما از حیث روانی تمایلات جنس دیگر را داشته باشد. مفتیان الازهر نیز در این مورد اقدام به صدور فتوا کرده‌اند.

دیدگاه‌ها در مورد جراحی تغییر جنسیت

موافقین: برخی، نتیجه‌بخش بودن عمل جراحی تغییر جنسیت را مسلم گرفته‌اند و مدعی اتفاق نظر جهانی در مورد آن هستند. حتی برخی از شایع شدن آن در کشورهای مختلف و بحران‌های پس از آن صحبت می‌کنند.

مخالفین: برخی با تردید در امکان تغییر جنسیت افراد سالم از طریق عمل جراحی، یا حتی انکار آن، اصطلاح «تطبیق جنسیت» یا «بازتخصیص جنسیت» را دقیق‌تر می‌دانند.

ادله مخالفین

مهم‌ترین دلیل مخالفین به زمان شکل‌گیری جنسیت حقیقی بازمی‌گردد. از منظر ایشان ارگانیسم پستانداران از جمله انسان در دوره جنینی، امکان بالقوه برای تبدیل شدن به جنس نر یا ماده را دارد. تحقیقات انجام شده بر روی نوع خاصی از موش‌ها حاکی از این است که کروموزوم‌های جنسی، جنسیت جنین را تعیین می‌کنند. جنس ماده دو کروموزوم X و جنس نر یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y دارد. کروموزم Y ژن خاصی به نام SRY دارد که باعث تشکیل بیضه‌ها از غدد جنسی تمایز نیافته در جنس نر می‌شود و تولید تستوسترون تمایزات دیگر را به دنبال می‌آورد. اما غیبت کروموزم Y در جنس ماده موجب می‌شود غدد جنسی تمایز نیافته به تخمدان تبدیل شوند. همین فعالیت‌های زیستی موجب می‌شود مغز جنس نر در دوران جنینی و مغز جنس ماده پس از تولد شکل بگیرد و تمایزات مغزی موجب تمایزات رفتاری دو جنس شود. اما این ترشحات هورمونی در زمانی مشخص و محدود به دوران جنینی و نوزادی و نه پس از آن در فتار اثر می‌گذارد. از این منظر تغییر جنسیت واقعی از طریق عمل جراحی ممکن نبوده و تا کنون در جهان رخ نداده است. اخبار منتشر شده در مورد موفقیت جراحی تغییر جنسیت و حتی ازدواج آنها پس از موفقیت‌آمیز بودن عمل، کاملا ظاهری است و تغییر جنسیت حقیقی امکان عملی ندارد.

دلایل تمایل به عمل جراحی تغییر جنسیت

1. اختلال هویت جنسی

عده‌ای از افراد با وجود برخورداری از سلامت جسمی، از حیث ذهنی دچار اختلال بوده و از جنسیت خود رضایت ندارند. تبدل‌خواهی جنسی یک اختلال در هویت جنسی است، که افراد مبتلا به آن خود را متعلق به گروه جنس مخالف می‌دانند، از وضعیت جنسی بدنی خود ناراضی هستند و می‌کوشند با عمل جراحی یا هورمون درمانی وضعیت جسمی خود را به وضعیت دلخواه نزدیک کنند.

در این میان تبدل‌خواهان مرد به زن(mtf) دارای اختلال بیشتری هستند، در اروپای غربی و آمریکای شمالی، مردان 5 تا 8 برابر بیش از زنان خواهان تغییر جنسیت هستند. حدود 85درصد افراد خواهان تغییر جنسیت، به افراد همجنس خود تمایل دارند چراکه خود را متعلق به جنس مخالف می‌دانند.

2. ترغیب‌ گروه‌های خاص

گروه‌های مختلفی مثل پزشکان، روانشناسان، روانپزشکان و NGOها، عمل جراحی را ترویج و افراد دارای اختلال هویت جنسی را به انجام آن ترغیب می‌کنند. جراحان به دلیل منافع اقتصادی، روانشناسان و روانپزشکان به دلیل پیروی از الگوهای غربی و گروه‌های مددکاری از روی دلسوزی دست به این ترغیب می‌زنند.

3. باورهای فردی

باورهای فردی مثل ناعادلانه شمردن جهان یکی از عوامل مهم گرایش و اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت است، البته پس از عمل جراحی در باور این افراد تغییری به وجود نمی‌آید زیرا مشکل اصلی در جسم این افراد نیست.

5. فشار اجتماعی

افراد دارای اختلال هویتی بر اساس احساسات جنسی متناقض رفتار می‌کنند و رفتارهای جنس مخالف را از خود بروز می‌دهند. این رفتارها افراد تراجنسی را انگشت‌نما می‌کند و ممکن است آنها را در گروه افراد همجنس‌گرا قرار دهد و موجب نگرش منفی و انتقادی نسب به آنها شود. در ظاهر به نظر می‌رسد که این افراد همجنس‌گرا هستند در حالی‌که آنها خود را متعلق به جنس مقابل می‌دانند. این نگرش اجتماعی منفی و انتقادی، فشار روانی و اجتماعی زیادی بر این بیماران تحمیل می‌کند و آنها را به انجام عمل جراحی تغییر جنسیت سوق می‌دهد.

عوامل تسریع‌کننده

برخی از پژوهش‌ها در شهر تهران حاکی از این است که درآمد مناسب و عدم حضور یکی از والدین (به ویژه اگر همجنس باشد)، یا هر دوی آنها و پای‌بندی به اعتقادات مذهبی، موجب تسریع فرد دارای اختلال هویت جنسی به تغییر جنسیت می‌شود.

مواضع عمل جراحی تغییر جنسیت

1. عمل جراحی آلت تناسلی، بدون امکان ایجاد اعضای جنسی داخلی و غدد جنسی، کاملا شکلی و بدون کارکرد اصلی (نعوذ، انزال و حتی امکان تخلیه ادرار) آن صورت می‌گیرد و در حقیقت جنسیت فرد تغییر نمی‌کند. برای عمل جراحی مرد به زن، واژینوپلاستی (ساخت واژن)، بیضه‌برداری، مراقبت مداوم از واژن ایجادشده برای جلوگیری از تنگ یا بسته شدن و برای عمل جراحی زن به مرد، ایجاد آلت تناسلی مردانه (فالوپلاستی یا متودیوپلاستی) یا استفاده از پروتز بیضه یا فالوپلاستی صورت می‌گیرد. عمل فالوپلاستی پیچیده‌تر بوده و در چندین مرحله انجام می‌شود. این جایگزینی اندام جنسی با دو روش انجام می‌شود. در یک روش با استفاده از پوست سایر بخش‌های بدن، عضوی صرفا شبیه آلت مرد را می‌سازند و در روش روده‌ای از دیواره روده برای این منظور استفاده می‌کنند. هر یک از این موارد ممکن است به چندین عمل جراحی مجزا نیازمند باشد.
2. پیوند اعضای مربوط به تولید مثل، از آنجایی در عمل جراحی تغییر جنسیت فقط تاحدی شکل آلت جنسی تغییر می‌کند و امکان پیوند اعضای مربوط به تولید مثل مانند بیضه، رحم و تخمدان وجود ندارد، برخی از افراد خواهان تغییر جنسیت، تخمک یا اسپرم خود را در بانک‌های مربوطه، اگر حقیقی باشند، ذخیره می‌کنند تا بعدها امکان فرزندآوری بیولوژیک داشته باشند. یکی از ادله فتوای برخی از فقها به عدم جواز تغییر جنسیت، نیز به دلیل عقیم شدن مردان و زنان، پس از عمل مذکور می‌باشد.
3. تغییر در سینه، از طریق افزایش حجم سینه با کاشت پروتز برای مردان، کاملا شکلی و بدون کارکرد اصلی (مثلا شیردهی) و برداشتن سینه‌ها (ماستکتومی)، تخلیه رحم و تخمدان‌ها (هیسترکتومی)، برای زنان صورت می‌گیرد.
4. تغییرات ظاهری، مانند برداشتن برآمدگی زیر گلو برای ایجاد ظاهر زنانه و از بین بردن موهای زائد برای مردان و هورمون‌درمانی برای رشد موی صورت، کلفت‌تر شدن صدا و افزایش حجم عضلانی برای زنان، تا حدی ممکن و موفقیت‌آمیز بوده است.
5. تغییر در تفاوت‌های فیزیکی مثل قد بلندتر مردان، شکل دست و پا، فک و لگن مردانه با روش‌های درمانی اندروژن و حتی عمل جراحی قابل بازگشت و اصلاح نیست.

احکام فقهی عمل جراحی تغییر جنسیت

بررسی احکام اصلی و فرعی تغییر جنسیت افراد سالم در آثار فقهی به‌معنای پذیرش و مسلم گرفتن امکان عملی آن نیست چراکه فقها مسائل متنوعی را به‌عنوان یک فرع فقهی و بدون بحث از امکان وقوعی آن، مورد بررسی قرار می‌دهند. بنابراین فتوا در مورد تغییر جنسیت، قبل یا بعد از تولد، در آثار فقهی به معنای پذیرش امکان آن نیست. حتی برخی از فقها به دلیل باور به عدم امکان تغییر جنسیت از طریق عمل جراحی، فتوای به تحریم آن داده‌اند.‌ البته افرادی هم آن را مسلم گرفته و درباره احکام فرعی آن صحبت کرده‌اند.

تقریباً همه مراجع تقلید بر منع عمل جراحی تغییر جنسیت فتوا داده‌اند. بدیهی است فقهایی که تغییر جنسیت را جایز نمی‌دانند، عمل جراحی آن را نیز مجاز نمی‌شمارند. اما آن دسته فقهایی که تطبیق جنسیت یا شقوقی از آن را جایز بلکه واجب می‌دانند، عمل جراحی تغییر جنسیت را نیز جایز می‌دانند.

شرط عمل جراحی نیز این است که مستلزم نگاه یا لمس حرام نباشد، مگر اینکه ضرورت داشته باشد یا ترک آن مستلزم حرج و مشقت باشد.

عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران

بسیاری از افراد غیر ایرانی به‌ویژه همسایگان ایران، برای جراحی تغییر جنسیت ایران را انتخاب می‌کنند و آن را در مقابل تایلند و آمریکا، بهشت تبدل‌خواهان جنسی می‌دانند. زیرا افراد متقاضی در ایران با سهولت بیشتری حتی نسبت به کشورهای غیرمسلمان، مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند. علاوه بر این هزینه عمل تغییر جنسیت در ایران ارزان‌تر از کشورهای دیگر است. بیشترین عمل‌ها در تهران و مشهد صورت می‌گیرد.

آمار دقیقی از متقاضیان و اقدام کنندگان به عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران وجود ندارد. بر اساس برخی از گزارش‌ها در سال 1392ش، به طور متوسط 60 نفر به پزشکی قانونی معرفی شده‌اند و پس از مراحل تشخیصی 40 نفر مجوز عمل گرفته‌اند. در دهه‌های 70 و 80، جوان‌ترین و مسن‌ترین افرادی که درخواست عمل جراحی تغییر جنسیت داشته‌اند، 18 و 53 ساله بوده‌اند.

آمار تغییر جنسیت در ایران رو به فزونی است، تا جایی که در دهه 90 ایران پس از تایلند دومین رتبه تغییر جنسیت در جهان را داشته است، به طوری که سالانه بیش از 720 نفر جنسیت خود را با اخذ مجوز از سازمان پزشکی قانونی تغییر داده‌اند.

انحصارگرایی جراحان

یکی از پژوهشگران موضوع جنسیت در ایران مدعی است؛ تجربه بررسی بیش از ۱۸۰۰ پرونده درمانی، انجام مطالعات عمیق، نگارش رساله‌ای با ۳۴۶ صفحه، و تحقیق گسترده در این زمینه، منجر به این نتیجه شده است که ماهیت اختلال هویت جنسی، به‌عنوان یک اختلال، مستلزم آن است که درمان آن از مسیرهای مختلفی دنبال شود، اما برای درمان این اختلال در ایران، عمل جراحی تغییر جنسیت با وجود مشکلات فراوان و هزینه‌های بالا به‌عنوان تنها شیوه در دستور کار قراردارد و به شیوه‌های دیگر توجهی نمی‌شود. در حالی‌که افراد زیادی را با درمان‌های روانشناختی یا هورمون‌تراپی می‌توان معالجه کرد و از انجام عمل جراحی منصرف کرد. زیرا بسیاری از درخواست‌های تغییر جنسیت ناشی از اختلالات روانی مثل وسواس است که درمان روانشناختی می‌طلبد و برخی دیگر با تاخیر یک ساله بلوغ به وسیله دارو از انجام عمل منصرف می‌شوند.

میزان رعایت استانداردهای بین‌المللی

بر اساس استانداردهای بین‌المللی افراد درخواست جراحی تغییر جنسیت متقاضی بر اساس تشخیص متخصصان در یک فرایند پیچیده حداقل دو ساله بررسی می‌شود و افراد کمی مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند. مثلا در اروپا و آمریکا از هر 100 نفر متقاضی فقط 6 نفر اجازه تغییر جنسیت پیدا می‌کنند و از این تعداد نیز معمولا نیمی از آنها از انجام عمل منصرف می‌شوند. اما در ایران افراد بسیاری مجوز عمل جراحی دریافت می‌کنند.

روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت در ایران با استانداردهای بین المللی تطابق کامل ندارد.

1. تشخیص اختلال هویت جنسی در 64.3درصد بیماران به وسیله مصاحبه روان‌پزشکی و انجام آزمون‌های روانشناختی صورت گرفته است و 35.6درصد بیماران تنها توسط مصاحبه روانپزشکی تشخیص اختلال هویت جنسی را دریافت کرده‌اند.
2. زندگی در قالب نقش جنسی مقابل، 34.9درصد از بیماران تجربه کامل زندگی در قالب نقش جنسی مقابل را قبل از انجام عمل جراحی تغییر جنسیت داشته‌اند و 65.1درصد آنها شرایط زندگی در قالب نقش مقابل را به صورت کامل نداشته‌اند.
3. بررسی وضعیت آزمایشات هورمونی، 85.3درصد از بیماران نیز به طور کامل مورد بررسی آزمایشات هورمونی قبل از انجام عمل جراحی قرار گرفته‌اند و 14.7درصد این آزمایشات را به صورت کامل انجام نداده‌اند.
4. شرکت در جلسات روان درمانی، 74.4درصد بیماران دوره‌های روان درمانی لازم را قبل از انجام عمل جراحی به صورت کامل پشت سر گذاشته و 25.6 درصد آنها این دوره‌ها را به صورت کامل قبل از انجام عمل طی نکرده‌اند.

پیامدهای عمل جراحی تغییر جنسیت

بسیاری از تحقیقات انجام شده به دلیل نقصان‌های نظری، اشکالات روش‌شناختی و بی‌توجهی به تفاوت تغییر و تطبیق جنسیت، در تفسیر میزان موفقیت عمل جراحی و رضایت پس از عمل دچار اشکال بوده و از تعمیم نابجا رنج می‌برد. به‌عنوان نمونه در یک فراتحلیل که بر روی مطالعات سال‌های 1961م تا 1991م، انجام شده، مشکل عمده این پژوهش‌ها را کافی نبودن تعداد نمونه و متدولوژی متفاوت در اجرا و بررسی نتایج معرفی کرده است.

یکی از دلایل عمده دست‌یابی به نتایج متفاوت به این دلیل است که عوامل متعددی از جمله وضعیت اقتصادی، رضایت از روابط بین فردی، وجود نهادهای حمایتی، وجود شریک جنسی، رضایت‌مندی از عملکرد جنسی، عکس‌العمل مناسب خانواده و امکان انجام عمل‌های جراحی اضافه، نقش عمده‌ای در تطابق بیماران با وضعیت جدید دارد.

پیامدهای مثبت

برخی بر این باورند که عمل جراحی تغییر جنسیت در بهبود نگرش افراد تراجنسیتی به زندگی و معناخواهی در زندگی خود نسبت به افرادی که عمل جراحی نکرده‌اند تاثیر مثبت داشته است.

نتایج برخی از پژوهش‌های میدانی، با محدودیت تعمیم، حاکی از این است که افراد تراجنسیتی پس از عمل جراحی نسبت به افرادی که عمل جراحی نکرده‌اند، تصور بهتر و امیدوارانه‌تری نسبت به خدا دارند که بهبود شرایط آنها تاثیر مثبتی دارد.

1. بهبود کیفیت زندگی

کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی با عوامل متعددی نظیر سطح تحصیلات، شغل، درآمد و ثبات روانی افراد در ارتباط است. به‌عنوان نمونه میانگین کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی که سابقه علائم روانپزشکی از جمله افسردگی نداشتند به طور معناداری بالاتر از کسانی بود که سابقه علائم روانپزشکی داشتند.

• میانگین نمره کل کیفیت زندگی زنان تبدل‌خواه جنسی پس از عمل جراحی (مرد به زن) با زنان عادی تقریبا برابر است، اما ابعاد کیفیت زندگی نتیجه متفاوت است.

• در بعد نشاط زنان تبدل‌خواه نسبت به زنان عادی میانگین بالاتری دارند.
• در بعد عملکرد جنسی زنان عادی وضع بهتری دارند چراکه زنان تبدل‌خواهان جنسی از درد رنج می برند.

2. افزایش امید به زندگی

یافته‌های برخی پژوهش‌ها نشان داده است که افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت، از میزان امید به زندگی بالاتری نسبت به کسانی که عمل جراحی نکرده‌اند برخوردارند.

3. سلامت اجتماعی

برخی از تحقیقات حاکی از این است که افراد تراجنسیتی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت از نظر سلامت اجتماعی تفاوتی با سایر افراد جامعه ندارند. اما در ابعاد جزئی‌تر سلامت اجتماعی تفاوت‌هایی وجود دارد؛

• در بعد انسجام اجتماعی، افراد تغییر جنسیت‌یافته نسبت به افراد عادی به طور معناداری از انسجام اجتماعی بالاتری برخوردارند. زیرا افرادی که با حمایت جامعه و نهادها موفق به انجام عمل تغییر جنسیت شده‌اند، یکپارچگی و حمایت بیشتری از طرف جامعه احساس می‌کنند.

• در بعد همبستگی اجتماعی نیز افراد قبل از عمل به طور معناداری نسبت به افراد عادی جامعه نمره پایین‌تری کسب کردند که این تفاوت در افراد تغییر جنسیت‌یافته نسبت به افراد عادی وجود نداشت. زیرا افراد مبتلا به ملال جنسیتی قبل از تغییر جنسیت نسبت به افراد عادی همبستگی اجتماعی را کمتر حس می‌کنند. و کمتر اجتماع را قابل فهم منطقی و قابل پیش‌بینی می‌دانند. زندگی برای آنها بی‌معناتر از افراد عادی است و به آینده امیدواری کمتری دارند. اما این امر در افرادی که تغییر جنسیت داده‌اند در سطح افراد عادی جامعه است.

پیامدهای منفی

1. عدم درمان اختلالات روانی

برخی از تحقیقات حاکی از این است که در متغیر اضطراب اجتماعی و افکار خودکشی، افراد تراجنسی قبل از عمل میانگین بالاتری از افراد تراجنسی پس از عمل دارند. زیرا بستر فرهنگی افراد تراجنسی را بیمار نمی‌شمارد بلکه رفتار آنها را بزهکاری و انحراف تلقی می‌کند و این امر پذیرش اجتماعی چنین افرادی را کاهش می‌دهد و موجب افزایش اضطراب آنها می‌شود. اما تحقیقاتی دیگری حاکی از این است که تفاوت معناداری میان آمار افسردگی، خودآزاری و خودکشی در پیش و پس از عمل تغییر جنسیت وجود ندارد. به بیان دیگر، انجام این عمل جراحی به‌صورت قطعی موجب کاهش چشمگیر مشکلات روانی نمی‌شود. در واقع، این موضوع که تغییر جنسیت راه‌حلی قطعی و موفقیت‌آمیز برای رفع اضطراب‌ها و مشکلات روحی افراد ترنس باشد، هنوز به اثبات نرسیده است.

2. پشیمانی

روحیه‌ای شکننده و آسیب‌پذیر، مشکلاتی در روابط بین فردی در محیط کار، انزوای اجتماعی، بیکاری، تاسف، اندوه، شکست در به دست آوردن بدنی که در جست‌وجویش بودند، تمایل و اقدام به خودکشی، پشیمانی و درخواست بازگشت به حالت قبل از عمل و روان پریشی، از جمله پیامدهای عمل جراحی تغییر جنسیت است. این مشکلات برای تبدل‌خواهان جنسی مرد به زن بیشتر است، زیرا آنها پس از جراحی بیشتر با مسائلی چون کاهش درآمد در نقش زنانه، عدم دست‌یابی به جذابیت کافی زنانه، همچنین ویژگی‌های ظاهری مثل کلفتی صدا و برخورد نامناسب دوستان و خانواده از مواجه می‌شوند. یافته‌های برخی از پژوهش‌ها نشان داده است که حدود 52درصد مردان تراجنسیتی پس از عمل جراحی از حمایت اجتماعی پایینی برخوردر بودند.

افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی همچنین به ذهنیت و تصور از بدن و اندام واقعی خویش از تناسب بیشتری برخوردارند.

3. عدم پذیرش اجتماعی

در خصوص تایید اجتماعی از سوی افراد همجنس پس از عمل جراحی تغییر جنسیت، پژوهش‌های مختلف به نتایج متفاوتی رسیده‌اند؛ پژوهشی حاکی از این است که در مولفه‌های حمایت اجتماعی گروه تراجنسی تغییر جنسیت‌داده میانگین بالاتری از افراد تراجنسی تغییر جنسیت‌نداده، دارند. همچنین پژوهشی با مطالعه بر روی 12 نفر در اردبیل تایید اجتماعی پس از عمل را دارای افزایش می‌داند اما لوین و همکاران (1990) و وروایی (1393)، کاهش تایید اجتماعی و مشکلاتی مثل انزوای اجتماعی را نشان داده‌اند..

4. اختلال در عملکرد جنسی

یافته‌های برخی از پژوهش‌ها نشان داده است عملکرد جنسی افراد تغییر جنسیت داده از مرد به زن نامطلوب است. 84درصد آنها دچار اختلال عملکرد جنسی هستند. 77درصد این نقصان مربوط به درد هنگام آمیزش و 53 درصد مربوط به ارگاسم بوده است.

احتمالا مسائل فرهنگی، تربیتی و اجتماعی زنان ایرانی مانع از این باشد که به راحتی نارضایتی جنسی خود را مطرح نمایند و حتی ممکن است معنای رضایت‌مندی جنسی را درک نکره باشند و این که چه موقع رضایت‌مندی جنسی حاصل می‌شود به طوری که رضایت‌مندی از تصویر ذهنی بدنی بعد از انتقال جنسیت و قرار گرفتن در جنسیت دلخواه و ایفای نقش به عنوان زن و به طور خلاصه انطباق پیدا کردن تصویر ذهنی با جنسیت موجب رضایتمندی شده باشد.

توجه به روش‌های مختلف جراحی با توجه به شرایط بیمار، استفاده از ترکیبات موثر در کاهش درد و افزایش ارگاسم و نیز آموزش به بیماران می‌تواند در این زمینه موثر باشد.

5. گرایش به مصرف مواد مخدر

بیمارانی که عمل جراحی تغییر جنسیت انجام داده‌اند، به منظور پیشگیری از مصرف مواد مخدر، نیازمند توجه بیشتری هستند.

6. کمال‌گرایی

کمال‌گرایی در دو گروه افراد تغییر جنسیت داده و متقاضی تغییر جنسیت یکسان بوده و زیر مولفه‌های کمال‌گرایی نیز که شامل نگرانی در مورد اشتباهات، تردید نسبت به اعمال، انتقاد والدین، استانداردهای فردی و نظم و ترتیب بودند، تفاوت معناداری را نشان ندادند. چون هر دو جنس در افراد عمل کرده و متقاضی عمل، برای رسیدن به هدف اصلی خود، عمل جراحی تغییر جنسیت، تلاش افراطی انجام می‌دهند نتایج اعمال خویش را تنها به صورت موفقیت یا شکست کامل تفسیر می‌کنند و به صورت کامل موشکاف و انتقادگر هستند. به همین دلی هر دو جنس کمال‌گرا می‌باشند.

7. ضرورت برنامه‌های تکمیلی

به علت نگرش‌های منفی در مورد افراد مبتلا به اختلالات جنسی، عمل جراحی تغییر جنسیت، به تنهایی کافی نبوده و لزوم روان‌درمانی و مشاوره‌های اجتماعی، برای درمان قطعی این بیماران همواره احساس می‌شود.

افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی با مشکلات و آسیب‌های فراوانی مواجه هستند و هرچه زندگی اجتماعی پیچیده‌تر می‌شود این افراد با موانع بیشتری در سازگاری با محیط مواجه می‌شوند. در حالی‌که قرار گرفتن این افراد در نقش جنسیتی جدید پس از عمل جراحی جنسیت، مستلزم آموزش است. پژوهش‌ها حاکی از این است که آموزش گروهی مهارت‌های زندگی باعث بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت می‌شود.

منابع

* احمدی عترت و لیلا کاظمی، «آموزش گروهی مهارت‌های زندگی به افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجموعه مقالات پنجمین کنگره انجمن روانشناسی ایران، روانشناسی معاصر، ش10، 1394ش.

• بابالو، وحیده، «بررسی تغییر جنسیت در ایران»، چهارمین کنفرانس بین المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، سین پترزبورگ، 7 مرداد 1395ش.
• باریکلو، علی‌رضا، «وضعیت تغییر جنسیت»، نشریه حقوق خصوصی، شماره 5، ص 63 – 86، زمستان 1382ش.
• توسلی، افسانه و همکاران، «بررسی عوامل اجتماعی موثر در تسریع اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت در افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی»، مجله علمی پزشکی قانونی، دوره 20، ش2، تابستان 1393ش.
• توسلی، حسنیان و صابری، «بررسی عوامل اجتماعی موثر در تسریع اقدام به عمل جراحی تغییر جنسیت در افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی»، مجله پزشکی قانونی، شماره 20، 1393ش.
• جباری، علیرضا و همکاران، «ارزیابی عملکرد جنسی پس از انجام عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی گرگان، ش68، 1397ش.
• حجازی، آریا و همکاران، «بررسی میزان تطابق نقش و هویت جنسی 12 بیمار ترنس سکسوال با جنسیت جدیدشان پس از عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان، دوره سیزدهم، زمستان 1387ش.
• خرازی، محسن، «تغییر جنسیت»، مجله فقه اهل بیت، شماره 23، پاییز 1379ش.
• دلیر، مجتبی و رسانه، فرزانه، باور به جهان عادل در مبتلایان به اختلال هویت جنسیتی؛ نقش جراحی تغییر جنسیت، رویش روان‌شناسی، شماره22، بهار 1397ش.
• زارع‌نژاد، محمد و همکاران «ارزیابی میزان کمال‌گرایی در افراد خواستار تغییر جنسیت و افراد تغییر جنسیت داده مبتلا به دیسفوریای جنسیتی»، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، سال64، ش1، فروردین و اردیبهشت 1400ش.
• صابری، مهدی و همکاران، «بررسی مقایسه‌ای روند ارجاع متقاضیان عمل جراحی تغییر جنسیت به کمیسیون پزشکی قانونی تهران با توجه به استانداردهای بین‌المللی»، مجله علمی پزشکی قانونی، دوره 16، ش3، پاییز 1389ش.
• صفایی، حسین و امامی، اسدالله، حقوق خانواده، ج1، تهران، دانشگاه تهران، 1374ش.
• ضیایی، شقایق و همکاران، «مطالعه تطبیقی روند تغییر جنسیت در ایران و اتحادیه اروپا»، فصلنامه قضاوت، ش96، زمستان 1397ش،
• عابدینی صمد و حمیده سپهری نیا، بررسی رابطه ابعاد اجتماعی فرهنگی و خانوادگی با ادراک از هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی در افراد دارای اختلال هویت جنسی مورد مطالعه در استان اردبیل، مطالعه جامعه شناسی، شماره 29، زمستان 1394ش.
• عباس‌زاده، رقیه، «آثار تغییر جنسیت در جرایم و مجازات‌ها»، نشریه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال4، ش2، پاییز و زمستان 1392ش.
• علم‌هدایی، محمدرضا، بررسی فقهی تغییر جنسیت، تهران، میراث شرق، 1400ش.
• فتوت، اکرم و همکاران، «بررسی سلامت اجتماعی متقاضیان تغییر جنسیت مبتلا به اختلال هویت جنسیتی قبل از عمل تغییر جنسیت و مقایسه با افراد تغییر جنسیت یافته و افراد عادی»، مجله پزشکی قانونی ایران، دوره 28، ش1، بهار 1401ش.
• فلاح تفتی، الهه و همکاران، مقایسه تصور از خدا و نگرش به زندگی افراد دارای اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با همتایان خود قبل از عمل جراحی، مجله پژوهش در دین و سلامت، دوره 5، ش4، 1397ش.
• فلاح، سمیه و همکاران، «همبستگی حمایت اجتماعی با عملکرد جنسی در مردان دچار اختلال هویت جنسی بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، مجله مدیریت ارتقای سلامت، دوره 5، ش4، تابستان 1395ش.
• کاهانی، علیرضا، اختلال هویت جنسی دگر جنسیت جوها، تهران، تیمورزاده، 1381ش.
• کروکلز بودینگ، اختلال هویت و رشد جنسی، ترجمه محمد آرش رمضانی و همکاران، تهران، تزکیه، 1396ش.
• کریمی‌نیا محمدمهدی، تغییر جنسیت از منظر فقه و حقوق، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، 1389ش.
• کریمی‌نیا، محمد مهدی، «تحلیلی بر عمل جراحی تغییر جنسیت، به‌منظور کشف جنسیت»، نشریه فقه و حقوق معاصر، شماره 20، تابستان 1401ش.
• محمودی، هیوا و همکاران، «مقایسه اضطراب اجتماعی، افکار خودکشی و حمایت اجتماعی در افراد تراجنسی تغییر جنسیت داده و تغییر جنسیت‌نداده»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی سبزوارا، دوره6، ش6، بهمن و اسفند 1398ش.
• مدنی، سیدیوسف، المسائل المستحدثه، ج2، قم، مشرقین، 1379ش.
• ملکی‌ابرده، محسن، تغییر جنسیت از دیدگاه فقه امامیه، مشهد، حوزه علمیه خراسان، 1401ش.
• مؤمنی جاوید، شعاع کاظمی، «مقایسه ویژگی‌هیا شخصیتی افراد مبتلا به اختلال هویت جنسی و افراد بهنجار»، فصلنامه پژوهش اجتماعی، شماره 13، 1390ش.
• مهرابی، فریدون، «بررسی برخی از ویژگی‌های تبدیل خواهی جنسی در بیماران ایرانی»، نشریه روانپزشکی و روانشناسی بالینی ایران، شماره 7، زمستان 1374ش.
• ناصری، سپیده و همکاران، «مقایسه امید به زندگی و خودپنداره بدنی در افراد ترانس سکچوالیسم با و بدون عمل جراحی تغییر جنسیت»، نشریه پژوهشی توانبخشی در پرستاری، دوره 4، ش4، تابستان 1397ش.
• ناظم زاده‌قمی سیداصغر، تغییر جنسیت و دوجنسیتی‌ها از نگاه فقه، قم، موسسه بوستان کتاب، 1401ش.
• واثق رحیم‌پرور، سیده فاطمه و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی بیماران اختلال هویت جنسی پس از عمل جراحی تغییر جنسیت با زنان عادی در شهر تهران در سال 1391»، مجله زنان ایران مامائی و نازایی، ش74، هفته چهارم آبان 1392ش.
• یونسی، سپیده و همکاران، «تصویر تن و رضایت از زندگی در مبتلایان به اختلال هویت جنسی قبل و بعد از عمل جراحی تغییر جنسیت»، روانشناسی معاصر، ش10، 1394ش.