پیش‌نویس:قاجاریه

قاجاریه؛ سلسهٔ پادشاهی ایرانی در قرن سیزدهم و چهاردهم هجری.

قاجاریه به‌عنوان سلسله پادشاهی در ۱۲۱۰ق به دست آغامحمدخان قاجار بنیان نهاده شد و به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرد. این سلسله که ریشه در ایل قاجار داشت، با یکپارچه‌سازی مجدد سرزمین ایران و ایجاد ثبات نسبی پس از دوره هرج و مرج، توانست مرزهای پایداری را تثبیت کند. از مهم‌ترین رویدادهای دوره قاجار می‌توان به جنگ‌های ایران و روس، واگذاری امتیازات به بیگانگان، اصلاحات امیرکبیر و صدور فرمان مشروطیت اشاره کرد. با وجود دستاوردهایی چون گسترش مناسبات با غرب و آشنایی با علوم نوین، کاستی‌هایی نظیر نفوذ بیگانگان، ناکارآمدی دولت و نارضایتی عمومی، زمینه‌ساز تزلزل این سلسله گردید. سرانجام قاجاریه در سال ۱۳۰۴ش با رأی مجلس شورای ملی به انقراض انجامید و قدرت به دودمان پهلوی منتقل شد.

بنیانگذار

بنیانگذار سلسله قاجاریه، آغامحمدخان قاجار (ح ۱۱۵۵-۱۲۱۱ق)، فرزند محمدحسن‌خان قوانلو، در استرآباد به دنیا آمد. وی پس از کشته‌شدن پدرش در ۱۱۷۲ق، رئیس تیره قوانلو شد‌‌ و نزدیک به ۱۶ سال در دربار کریم‌خان زند، با رفتاری محترمانه، روزگار گذراند و از اوضاع سیاسی آگاهی یافت. با آگاهی از بیماری و مرگ قریب‌الوقوع کریم‌خان، در ۱۱۹۳ق از شیراز گریخت و به شمال ایران رفت‌ و با بهره‌گیری از اختلافات داخلی زندیان، بر گیلان، مازندران و زنجان تسلط یافت. وی با یکپارچه‌سازی تیره‌های مختلف قاجار و سرکوب رقیبان ایلی، از جمله برادرش مرتضی‌قلی‌خان، توانست بر بیشتر ایالات ایران چیره شود و تهران را به‌عنوان مرکز حکومت خود برگزیند. آغامحمدخان سرانجام با شکست لطف‌علی‌خان زند در ۱۲۰۹ق، به قدرت برتر کشور تبدیل شد و در ۱۲۱۰ق در تهران به‌عنوان پادشاه ایران تاج‌گذاری کرد و سلسله قاجاریه را بنیان نهاد.‌وی در ۱۲۱۱ق، در جبهه نبرد با قفقاز، به‌دست سه تن از لشکریان خود به قتل رسید.

تاریخچه

پس از بنیان‌گذاری سلسله توسط آغامحمدخان، حکومت به برادرزاده‌اش فتح‌علی‌شاه رسید. دورهٔ او با تحکیم پایه‌های دولت، گسترش مناسبات با اروپا و دو جنگ با روسیه همراه بود که به عهدنامه گلستان و ترکمنچای و از دست رفتن سرزمین‌های شمال‌غربی ایران انجامید. فتح‌علی‌شاه که ۳۷ سال حکومت کرد، از آنجا که ولیعهدش عباس‌میرزا پیش از او درگذشته بود، نوه خود محمد میرزا را جانشین کرد. محمدشاه به‌عنوان سومین پادشاه قاجاربه که با روحانیون شیعه درگیر بود و صدراعظمش حاجی‌میرزا آقاسی را در کنار داشت، در تلاش برای بازپس‌گیری هرات با مخالفت انگلستان مواجه شد. ناصرالدین‌شاه در ۱۲۶۴ق با حمایت سفارتخانه‌های روس و انگلیس بر تخت نشست و امیرکبیر را به صدارت برگزید. اصلاحات امیرکبیر در عرصه‌های اداری، اقتصادی و نظامی، با مخالفت درباریان مواجه شد و سرانجام به عزل و قتل او انجامید. ناصرالدین‌شاه سه سفر به اروپا داشت و در دورهٔ وی امتیازاتی چون رویتر، تنباکو و بانک استقراضی به بیگانگان واگذار شد که اعتراضات مردمی و روحانیون، از جمله نهضت تنباکو، را در پی داشت. وی در ۱۳۱۳ق به‌دست میرزا رضا کرمانی به قتل رسید.‌ پس از او، مظفرالدین‌شاه که ۳۵ سال ولیعهد بود، در ۱۳۱۳ق بر تخت نشست. دوران سلطنت او با نارضایتی‌های عمومی از جمله تحصن تجار در حرم حضرت عبدالعظیم و سپس تحصن روحانیون و مردم در قم همراه بود که در نهایت به صدور فرمان مشروطیت و تأسیس مجلس شورای ملی در ۱۳۲۴ق انجامید. وی ده روز پس از امضای نظامنامه انتخابات، در ۲۴ ذیقعده ۱۳۲۴ق درگذشت. احمدشاه به‌عنوان آخرین شاه قاجاریه دورهٔ جنگ جهانی اول و اشغال ایران را تجربه کرد و سرانجام در ۱۳۰۴ش، مجلس شورای ملی به خلع او و انقراض سلسلهٔ قاجار که به مدت ۱۳۰ سال بر ایران حکومت کرده بودند، رأی داد.

زمینه‌های تسلط و پیروزی

• پیشینهٔ طولانی حضور قاجارها در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومت‌داری و سازمان‌دهی نیروهای رزمی را برای آنان به ارمغان آورده بود.
• ساختار ایلی منسجم و توان بالای سواره‌نظام قاجار، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابل‌توجهی برخوردار می‌ساخت.
• بهره‌گیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرج‌ومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، به قاجارها امکان داد تا با ائتلاف‌های گزینشی و جنگ‌زنی هدفمند، دامنهٔ نفوذ خود را به‌تدریج گسترش دهند.
• موقعیت جغرافیایی استرآباد به‌عنوان پایگاه اولیهٔ قاجارها، دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابعِ انسانی مناطق ترکمن‌نشین، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.
• رهبری آغامحمدخان که با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه، توانست نیروهایِ پراکنده را یکپارچه کند و در ۱۲۱۰ق بر تخت سلطنت نشیند.
• نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه، که با مرگ کریم‌خان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورد و مسیر را برایِ سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.

ویژگی‌ها

نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوان‌سالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت. صدراعظم و مستوفی‌الممالک از مناصب کلیدی بودند و حکومت‌های محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره می‌شدند. از دورهٔ ناصرالدین‌شاه، وزارتخانه‌های جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری به‌تدریج دستخوش تغییراتی شد. با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی به‌سمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس مجلس سنا و مجلس شورای ملی پیش رفت، اما این تحولات با کارشکنی‌های دربار و نفوذ خارجی مواجه شد.

دستاوردها و چالش‌ها

محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگی‌های‌ بعد از سقوط صفویه، از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره می‌دانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکش‌های داخلی و جنگ‌های پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت می‌کردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، پشتیبانی غرب از سلسله قاجار، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین گسترش مناسبات با غرب، به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش نوین انجامید و زمینه‌های شکل‌گیری نهضت مشروطه را فراهم آورد که در ماقبل آن سابقه‌ای نداشت.

در مقابل، محققان کاستی‌های دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کرده‌اند. قدرت‌های غربی، به‌ویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگ‌ها و انعقاد عهدنامه‌های تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمین‌های قفقاز که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت و در مقایسه با کشورهایی چون مصر و عثمانی که در ماقبل قاجار اقدامات اصلاحی گسترده‌تری داشتند، ایران در این زمینه عقب‌مانده بود. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساخت‌های جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآورده‌های صنعتی از غرب، به صنایع دستی ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.

علل افول و سقوط قاجاریه

داخلی

در بعد داخلی، ناکارآمدی طبقه حاکم و بحران مشروعیت، از مهم‌ترین زمینه‌های سقوط قاجاریه بود. شاهان پایانی این سلسله، به‌ویژه مظفرالدین‌شاه و احمدشاه، فاقد اقتدار و تدبیر لازم برای اداره کشور بودند و عمّال حکومتی با ظلم و تعدی، رشوه‌خواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آوردند. قهر روشنفکران و مشروطه‌خواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخ‌گویی به مطالبات عمومی، به‌تدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد و نهاد مجلس که می‌توانست پشتوانه‌ای برای بقای قاجار باشد، در نهایت به انقراض آن رأی مثبت داد. از سوی دیگر، تشدید ناآرامی‌های اجتماعی، شورش‌های ایلات، ناامنی گسترده و فقر اقتصادی، به‌ویژه در دهه‌های پایانی حکومت، عملاً قدرت قاجارها را به حداقل رساند و غیبت طولانی احمدشاه از صحنه سیاسی، راه را برای انتقال قدرت به چهره‌ای نظامی هموار کرد.

خارجی

در بعد خارجی، مداخلات قدرت‌های بیگانه، به‌ویژه روسیه و انگلستان، از عوامل تعیین‌کننده در سقوط قاجاریه بود. این دو کشور با انعقاد قرارداد ۱۹۰۷، ایران را به مناطق نفوذ تقسیم کردند و با تحمیل اولتیماتوم‌ها، تعطیلی مجالس و حمایت از کابینه‌های وابسته، استقلال سیاسی ایران را خدشه‌دار ساختند. در جنگ جهانی اول، اشغال کشور توسط نیروهای متفقین و بی‌توجهی به اعلام بی‌طرفی ایران، به بحران‌های اجتماعی، قحطی و بیماری‌های فراگیر دامن زد. سیاست انگلستان در دهه‌های آغازین قرن بیستم، با هدف مهار انقلاب بلشویکی، به حمایت از رضاخان و طراحی کودتای ۱۲۹۹ش انجامید و با تحمیل قرارداد ۱۹۱۹م و سپس تغییر رویه، عملاً زمینه‌های سقوط قاجار را فراهم کرد.

فهرست شاهان‌ قاجار‌

نام	تولد و والدین	حکومت	صدراعظم‌ها	تاریخ و علت مرگ	مدفن	اتفاقات مهم
آقامحمدشاه	۲۷ خرداد ۱۱۲۱ در استرآباد محمدحسن‌خان و جیران خانم	۱۴ سال مدعی پادشاهی و ۱ سال سلطنت رسمی ۱۱۹۳ - رمضان ۱۲۱۰ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۶۱ - ۱ فروردین ۱۱۷۵) رمضان ۱۲۱۰ - ۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ هـ. ق (۱ فروردین ۱۱۷۵ - ۲۸ خرداد ۱۱۷۶) (رسمی)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله	۲۸ خرداد ۱۱۷۶ در شوشی توسط خدمتکارانش کشته شد.	حرم علی بن ابی‌طالب، نجف	یکپارچگی ملی ایران
فتحعلی‌شاه	۴ بهمن ۱۱۵۰ در دامغان حسینقلی‌خان جهانسوز و آسیه خانم	۳۷ سال ۲۱ ذی‌الحجه ۱۲۱۱ - ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ هـ. ق (۲۸ خرداد ماه ۱۱۷۶ - ۱ آبان ۱۲۱۳)	حاج ابراهیم اعتمادالدوله میرزا شفیع مازندرانی محمدحسین‌خان صدر اصفهانی عبدالله خان امین‌الدوله الله‌یار خان آصف‌الدوله عبدالله خان امین‌الدوله	۱ آبان ۱۲۱۳ در اصفهان مرگ طبیعی	حرم فاطمه معصومه، قم	جنگ‌های ایران و روس، برقراری رابطه با کشورهای اروپایی
محمدشاه	۱۴ دی ۱۱۸۶ در تبریز عباس میرزا و گلبین خانم	۱۴ سال ۱۹ جمادی‌الثانی ۱۲۵۰ - ۶ شوال ۱۲۶۴ هـ. ق (۱ آبان ۱۲۱۳ - ۲۲ شهریور ۱۲۲۷)	قائم‌مقام فراهانی حاجی میرزا آقاسی	۲۲ شهریور ۱۲۲۷ در تجریش نقرس	حرم فاطمه معصومه، قم	جنگ اول هرات، شورش روحانیون شیعه در اصفهان، عهدنامه ارزروم دوم
ناصرالدین‌شاه	۲۵ تیر ۱۲۱۰ در تبریز محمدشاه و ملک‌جهان خانم	۴۸ سال ۶ شوال ۱۲۶۴ - ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ هـ. ق (۲۲ شهریور ۱۲۲۷ - ۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵)	امیرکبیر میرزا آقاخان نوری میرزا محمدخان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک میرزا حسین‌خان سپهسالار میرزا یوسف مستوفی‌الممالک امین‌السلطان	۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ در ری به دست میرزا رضا کرمانی ترور شد.	حرم عبدالعظیم حسنی، ری	قتل امیرکبیر، جنگ با انگلستان و چشم‌پوشی از هرات، عهدنامه آخال، شورش بابیان
مظفرالدین‌شاه	۳ فروردین ۱۲۳۲ش در تبریز ناصرالدین‌شاه و شکوه‏‌السلطنه	۱۰ سال ۱۷ ذی‌القعده ۱۳۱۳ - ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ هـ. ق (۱۲ اردیبهشت ۱۲۷۵ - ۱۲ دی ۱۲۸۵)	امین‌السلطان امین‌الدوله محسن مشیرالدوله امین‌السلطان عین‌الدوله	۱۲ دی ۱۲۸۵ در تهران حمله قلبی	حرم امام حسین، کربلا	صدور فرمان مشروطیت، تدوین قانون اساسی مشروطه
محمدعلی‌شاه	۱ تیر ۱۲۵۱ در تبریز مظفرالدین‌شاه و تاج‌الملوک	۲ سال و ۷ ماه ۲۴ ذی‌القعده ۱۳۲۴ - ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ هـ. ق (۱۲ دی ۱۲۸۵ - ۲۵ تیر ۱۲۸۸)	نصرالله مشیرالدوله افخم امین‌السلطان احمد مشیرالسلطنه ناصرالملک نظام‌السلطنه احمد مشیرالسلطنه کامران میرزا سعدالدوله	۱۶ فروردین ۱۳۰۴ در سانرمو، ایتالیا مرگ طبیعی	حرم امام حسین، کربلا	استبداد صغیر
احمدشاه	۱۲ بهمن ۱۲۷۵ در تبریز محمدعلی‌شاه و ملکه جهان	۱۶ سال ۲۷ جمادی‌الثانی ۱۳۲۷ - ۱۳ ربیع‌الثانی ۱۳۴۴ هـ. ق (۲۵ تیر ۱۲۸۸ - ۹ آبان ۱۳۰۴)	فهرست رئیس‌الوزراهای ایران در عهد احمدشاه	۸ اسفند ۱۳۰۸ در پاریس، فرانسه ورم کلیه	حرم امام حسین، کربلا	اشغال ایران در جنگ جهانی اول، ظهور رضاخان

منابع

• آوری، ‌پیتر، تاریخ معاصر ایران، تهران، چاپخانه حیدری، 1369ش.
• اسمعیلی خوشمردان، مرتضی، «اوضاع سیاسی دوره محمد شاه قاجار مقاله»، کنفرانس بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران مجموعه مقالات بیستمین همایش بین المللی پژوهش های مدیریت و علوم انسانی در ایران، ۱۳۹۴ش.
• امیری، مهراب، «اولین صدر اعظم قاجار حاج ابراهیم خان کلانتر (اعتماد الدوله)»، مجلۀ گوهر، شمارۀ ۲۲، ۱۳۵۳ش.
• پریزاد، رضا و هادی منش، امیر، «جریان شناسی نخبگانی در ایران معاصر؛مطالعه موردی دورۀ قاجار»، مجلۀ مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، شمارۀ ۲۷، 1402ش.
• پیرنیا، حسن، تاریخ ایران، تهران، انتشارات خیام، 1375ش،
• «پاره پاره شدن خاک ایران با پادشاهی فتحعلی‌ شاه قاجار»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های ایرانی و اسلامی، تاریخ بازدید؛ ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
• دارا، جلیل و طلوعی هادی، «تحلیل ساخت سیاسی دولت در ایران؛ مقایسه دوره های صفویه، قاجار»، مجلۀ جامعه شناسی تاریخی، شمارۀ ۲، ۱۴۰۰ش.
• دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تحت نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
• «دستاوردها و کاستی‌‌های دوره قاجار»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۷ آبان ۱۴۰۱ش.
• دهقانی، محمدمهدی و دیگران، «تحلیل ظهور و سقوط سلسله قاجاریه براساس نظریه ابن خلدون»، مجلۀ جامعه شناسی سیاسی جهان اسلام، شمارۀ ۲۰، ۱۴۰۱ش.
• رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش.
•   سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بی‌تا.
• سلطانی‌مقدم، سعیده، «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
• سینایی،‌ وحید، دولت‌ مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)، تهران، نشر کویر، 1384ش.
• «فهرست شاهان قاجار»، وب‌سایت اسلامیکال، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش.
• كاتوزیان، محمدعلی، تضاد دولت و ملت، نظریۀ تاریخ و سیاست در ایران، ترجمۀ علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1380ش.
• کاتوزیان، محمدعلی، دولت و جامعه در ایران (انقراض قاجار و استقرار پهلوی)، ترجمۀ حسن افشار، تهران، نشر مرکز، 1380ش.
• کوشکی، فرشته، دانشنامه امام خمینی، به کوشش سیدضیاء مرتضوی، تهران، موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، ۱۴۰۰ش.
• معزی، فاطمه، «مظفرالدین شاه قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۳۹۳ش.
• واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلۀ علوم سیاسى 1382 شماره 24، ۱۳۸۲ش.
• همراهی، نعمت الله؛ جلال‌پور، شیوا؛ محقق‌نیا، حامد؛ اکبرزاده، فریدون (۱۴۰۰). «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )، شماره 14، 1400ش.